ذکر در اخلاق اسلامی

ذکر لفظی

در آیه شریفه نخست، از آنجا که کلمه "اسم" به میان آمده است، می‌‌توان گفت که همین ذکر لفظی اراده شده است: ﴿وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ﴾^[۱]^[۲].
اهل دل، این نوع از ذکر را بس مؤثّر و کارا می‌‌دانند؛ به‌ویژه آنکه از دو عبارت شریف ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ﴾^[۳] و « لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»، استفاده شود؛ هرچند به نظر می‌‌رسد که ذکر شریف یونسی: ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ﴾^[۴] - برای نفوس عادی، اولی و ارجح باشد^[۵].
یادآوری می‌‌کنیم که توسّل به اهل بیت(ع) که وسائط فیض الهی هستند نیز، در شمار توسّل به نام مبارک الهی است. حضرت حق خود می‌‌فرماید: ﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا﴾^[۶]؛ و امام صادق(ع) فرموده‌اند: "بخدا قسم! ما همان اسماء نیکوی الهی هستیم که در قرآن از آن یاد شده است"^[۷]؛ و باز همانگونه که امام صادق(ع) درباره آیه شریفه: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ﴾^[۸]، فرموده‌اند: "آنان همان "وسیله‌ای" هستند که در قرآن کریم بدان اشارت شده است"^[۹]^[۱۰].

ذکر قلبی

ذکر قلبی، به معنی توجّه قلب به یکی از اسماء زیبای الهی است. روشن است که چنانچه این توجّه با ذکر لفظی آن نام همراه شود، فوائد بیشتری نصیب ذاکر می‌گردد^[۱۱].

توجه و یادآوری

توجه و یادآوری، مقابل غفلت و فراموشی است
در روایتی شریف، حضرت امام صادق(ع)، آیه شریفه: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا﴾^[۱۲] را، به این نوع از ذکر تفسیر فرموده‌اند^[۱۳].
این نوع از ذکر، هدف نهائی از دو قسم پیشین است؛ بلکه می‌‌توان آن را هدف نهائی تمامی عبادات دانست؛ همان‌گونه که حضرت حق در این رابطه فرموده است: ﴿إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي﴾^[۱۴]. اکنون در می‌‌یابیم که اگر در فضیلت این نوع از تذکّر و هشیاری، هیچ آیه‌ای جز از این آیه ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ﴾^[۱۵] وارد نشده بود، باز همین آیه کافی بود تا آدمی را به اهمیّت عظیم آن، آگاه سازد^[۱۶].

جستارهای وابسته

منابع

مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی ج۱

پانویس

↑ «و نام پروردگارت را یاد کن و از همه بگسل و بدو بپیوند» سوره مزمل، آیه ۸.
↑ مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۷.
↑ «هیچ خدایی جز خداوند نیست» سوره صافات، آیه ۳۵.
↑ «و یونس را (یاد کن) هنگامی که خشمناک راه خویش در پیش گرفت و گمان برد که هیچ‌گاه او را در تنگنا نمی‌نهیم پس در آن تاریکی‌ها بانگ برداشت که هیچ خدایی جز تو نیست، پاکا که تویی، بی‌گمان من از ستمکاران بوده‌ام» سوره انبیاء، آیه ۸۷.
↑ مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸.
↑ «و خداوند را نام‌های نیکوتر است، او را بدان‌ها بخوانید! و آنان را که در نام‌های خداوند کژاندیشی می‌کنند وانهید، به زودی بدانچه می‌کرده‌اند کیفر می‌بینند» سوره اعراف، آیه ۱۸۰.
↑ « نَحْنُ وَاللَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فِي الْقُرْآنِ»؛ تفسیر صافی، ذیل آیه ۱۸۰ الأعراف.
↑ «ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و به سوی او راه جویید و در راه او جهاد کنید باشد که رستگار گردید» سوره مائده، آیه ۳۵.
↑ تفسیر صافی، ذیل آیه ۳۵ سوره مائده.
↑ مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸.
↑ مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸.
↑ «ای مؤمنان! خداوند را بسیار یاد کنید و او را پگاه و دیرگاه عصر به پاکی بستأیید» سوره احزاب، آیه ۴۱-۴۲.
↑ اصول کافی، ج ۲ ص ۸۰.
↑ «بی‌گمان این منم خداوند که هیچ خدایی جز من نیست، مرا بپرست و نماز را برای یادکرد من بپا دار» سوره طه، آیه ۱۴.
↑ «(این چراغ) در خانه‌هایی (است) که خداوند رخصت داده است تا والایی یابند و نامش در آنها برده شود؛ سپیده‌دمان و دیرگاه عصرها در آنها او را به پاکی می‌ستایند مردانی که هیچ داد و ستد و خرید و فروشی آنان را از یاد خداوند و برپا داشتن نماز و دادن زکات (به خود) سرگرم نمی‌دارد؛ از روزی می‌هراسند که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیرورو می‌شوند» سوره نور، آیه ۳۶ -۳۷.
↑ مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸-۱۷۹.

[1] «و نام پروردگارت را یاد کن و از همه بگسل و بدو بپیوند» سوره مزمل، آیه ۸.

[2] مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۷.

[3] «هیچ خدایی جز خداوند نیست» سوره صافات، آیه ۳۵.

[4] «و یونس را (یاد کن) هنگامی که خشمناک راه خویش در پیش گرفت و گمان برد که هیچ‌گاه او را در تنگنا نمی‌نهیم پس در آن تاریکی‌ها بانگ برداشت که هیچ خدایی جز تو نیست، پاکا که تویی، بی‌گمان من از ستمکاران بوده‌ام» سوره انبیاء، آیه ۸۷.

[5] مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸.

[6] «و خداوند را نام‌های نیکوتر است، او را بدان‌ها بخوانید! و آنان را که در نام‌های خداوند کژاندیشی می‌کنند وانهید، به زودی بدانچه می‌کرده‌اند کیفر می‌بینند» سوره اعراف، آیه ۱۸۰.

[7] « نَحْنُ وَاللَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فِي الْقُرْآنِ»؛ تفسیر صافی، ذیل آیه ۱۸۰ الأعراف.

[8] «ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و به سوی او راه جویید و در راه او جهاد کنید باشد که رستگار گردید» سوره مائده، آیه ۳۵.

[9] تفسیر صافی، ذیل آیه ۳۵ سوره مائده.

[10] مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸.

[11] مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸.

[12] «ای مؤمنان! خداوند را بسیار یاد کنید و او را پگاه و دیرگاه عصر به پاکی بستأیید» سوره احزاب، آیه ۴۱-۴۲.

[13] اصول کافی، ج ۲ ص ۸۰.

[14] «بی‌گمان این منم خداوند که هیچ خدایی جز من نیست، مرا بپرست و نماز را برای یادکرد من بپا دار» سوره طه، آیه ۱۴.

[15] «(این چراغ) در خانه‌هایی (است) که خداوند رخصت داده است تا والایی یابند و نامش در آنها برده شود؛ سپیده‌دمان و دیرگاه عصرها در آنها او را به پاکی می‌ستایند مردانی که هیچ داد و ستد و خرید و فروشی آنان را از یاد خداوند و برپا داشتن نماز و دادن زکات (به خود) سرگرم نمی‌دارد؛ از روزی می‌هراسند که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیرورو می‌شوند» سوره نور، آیه ۳۶ -۳۷.

[16] مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۱، ص ۱۷۸-۱۷۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]