اهل ذمه چه کسانی هستند؟ (پرسش)
اهل ذمه چه کسانی هستند؟ یکی از پرسشهای مرتبط به بحث فقه سیاسی است که میتوان با عبارتهای متفاوتی مطرح کرد. برای بررسی جامع این سؤال و دیگر سؤالهای مرتبط، یا هر مطلب وابسته دیگری، به مدخل اصلی فقه سیاسی مراجعه شود.
| اهل ذمه چه کسانی هستند؟ | |
|---|---|
 | |
| موضوع اصلی | بانک جامع پرسش و پاسخ فقه سیاسی |
| مدخل اصلی | عقد ذمه |
| تعداد پاسخ | ۱ پاسخ |
پاسخ نخست
حجت الاسلام و المسلمین ابوالفضل شکوری در کتاب «فقه سیاسی اسلام» در اینباره گفته است:
«فقها در پاسخ این سؤال، براساس این قاعده پاسخ دادهاند که فقط با اهل کتاب و آنان که شبه کتاب آسمانی دارند میتواند عقد ذمّه برقرار کرده و یهود و نصارا را با تمام شاخهها و انشعابات فرقهایشان، جزء اهل کتاب به شمار آوردهاند و از مصادیق کسانی که دارای شبه کتاب آسمانی هستند، مجوسیان – زرتشتیان را به طور مسلّم، شمردهاند[۱]. اما در اینکه مذاهب و فرقههای دیگر مانند صابئین، سامره، مزدکیان، پیروان شیث بن آدم و حنفا (پیروان حضرت ابراهیم) و...، جزء اهل کتاب و یا کسانی که شبه کتاب آسمانی دارند، محسوب میشوند یا نه؟ میان فقها اختلافنظر است.
ابنجنید یکی از متقدمان فقهای شیعه معتقد است که: صابئین مانند مجوس، اهل کتاب هستند و باید با آنان عقد ذمّه برقرار شود. لکن شیخ مفید این نظریه را قبول نکرده و در ضمن نقد آن گفته است: اگر بنابر قیاس باشد، مانویان و مزدکیان و دیصانیها، به طریق اولی باید جزء اهل کتاب قرار بگیرند، چون آنان به مجوس بسیار نزدیکتر میباشند. فرقه مرفونیه و ماهانیه، به نصرانی و مسیحیت نزدیکتر از دیگر مذاهب میباشند[۲].
چنانکه علامه حلّی در تذکرة الفقهاء نقل میکند، از فقهای اهل سنّت مالک و اوزاعی و انس، تمام ادیان و مذاهب غیریهودی و غیر مسیحی را جزء کیش “مجوسیت” محسوب کرده و به آنها نیز اهل کتاب اطلاق کردهاند. طبق این نظریه، تمام مذاهب – جز آیینهای الحاد و بتپرستی- تحت نام و عنوان کلی مجوس جمع هستند و کلمه مجوسی به تمام پیروان مذاهب غیر بتپرست و غیر ملحد شامل میشود و از طرفی چون مجوسیها اهل کتاب هستند و لذا با تمام مذاهب شرک (اعم از زرتشتی و غیر زرتشتی) باید به نام مجوس رفتار اهل کتاب نمود و با آنان عقد ذمّه برقرار کرد و جزیه گرفت. اما این فقها (اوزاعی، مالک و انس) چون دلیل اقامه نکردهاند، شاید این حرفشان صرف استحسان باشد.
به هر حال، قاعده و ضابطه کلی در این که چه کسانی از کفّار مشمول قانون ذمّه و جزیه میشوند، همان است که قبلاً ذکر شد؛ یعنی یا باید آن فرقه، کتاب آسمانی مانند یهود و نصارا) و یا شبه کتاب آسمانی (مانند زرتشتیان) داشته باشند. اما این مطلب که چه فرقهای دارای کتاب آسمانی و یا شبه آن هستند باید از خارج، تحقیق و ثابت شود و موضوع علم فقه نیست.
هر فرقهای که ثابت شود زمانی دارای پیامبر و کتاب آسمانی بودهاند، هرچند آن کتاب تحریف شده باشد، میتوان با آنها معامله اهل کتاب نموده و عقد ذمّه برقرار کرد زیرا آیه ﴿الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ﴾[۳] اطلاق و عمومیت دارد و نه فقط یهود و نصارا را بلکه همه فرقهها و مذاهبی که زمانی به آنها کتاب نازل شده است را در بر میگیرد، چون منطقه بعثت و تولد برخی از پیامبران از ما دور بوده چنانکه زمان بعثتشان دور بوده است و روی این اصل، ممکن است تاکنون هویت آنان بر ما مجهول مانده باشد. این سخن با توجه به این که خداوند میفرماید: “هر قوم و اهل هر قریه و آبادی، دارای رسول و پیامبر بودهاند”[۴]، بیشتر تأکید میشود.
علاوه بر اینکه زرتشتیان را نیز اگر ائمه معصومین به ما نگفته بودند که آنان پیامبر داشتهاند که کشته شده و کتابی که سوزانده شده است[۵]، ما هرگز نمیتوانستیم تاکنون از اهل کتاب بودن آنها اطلاعی داشته باشیم»[۶]
پانویس
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۳۸.
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۳۹.
- ↑ «با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمیآورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کردهاند حرام نمیدانند و به دین حق نمیگروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.
- ↑ ﴿ متن﴾ قصص (۲۸)/ آیه ۵۹.
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۳۸.
- ↑ شکوری، ابوالفضل، فقه سیاسی اسلام، ص ۴۵۵.