بحث:امام سجاد در تاریخ اسلامی
نسب امام سجاد، علی بن الحسین(ع)
امام سجاد(ع) در دوران خلافت یزید به امامت رسید و دوران بحرانی خلافت عبدالله بن زبیر و مروانیان از جمله عبدالملک مروان را شاهد بود و حدود ۳۵ سال امامت کرد. شیخ طوسی گوید: علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب(ع)، زینت عابدان و رهبر پرهیزگاران، ابو محمد، در مدینه در سال ۳۸ متولد شد و در مدینه در سال ۹۵ در سن ۵۷ سالگی درگذشت. مادرش شاهزنان دختر شیرویه بن خسرو پرویز بود و در بقیع دفن شد[۱]. کلینی مانند شیخ طوسی و مفید سن و زمان تولد و درگذشت حضرت را ذکر کرده و در روایتی از امام صادق(ع) هم این مطلب را نقل کرده است. او در معرفی مادر حضرت مینویسد: مادرش سلامه دختر یزدگرد فرزند شهریار فرزند شیرویه خسروپرویز بود و یزدگرد آخرین پادشاه ایرانیان (ساسانیان) بود[۲]. اثبات الوصیه هم مادرش را فرزند یزدگرد بن شهریار معرفی کرده است[۳]. با اینکه آنچه شیخ طوسی نقل کرده، از مقنعه شیخ مفید است، مفید در ارشاد ابوالحسن را نیز به عنوان کنیه حضرت آورده است. او مادرش را شاه زنان، دختر یزدگرد بن شهریار دانسته است[۴].
نکته: با توجه به اینکه بسیاری محل تولد امام سجاد(ع) را مدینه دانستهاند، در صورتی که تولد وی را در سال ۳۸ هجری بدانیم، این خبر دقیق نیست؛ زیرا پس از جنگ جمل در دوازدهم رجب سال ۳۶ امیر مؤمنان به کوفه رفتند[۵] و خویشان حضرت علی(ع)، نیز به جز برادرش عقیل به کوفه هجرت کردند[۶]؛ پس به طور حتمی امام حسین(ع) و خانوادهاش در هنگام جنگ صفین در سال ۳۷ هجری در کوفه بودهاند. مگر اینکه تولد حضرت سجاد(ع) را بنا بر قولی، نیمه جمادی الاولای سال ۳۶ بدانیم[۷] که برخی از قول مفید آن را بیان کردهاند[۸]؛ در این صورت امکان تولد حضرت در مدینه بعید نیست که در نتیجۀ آن، به سن حضرت دو سال اضافه میشود.[۹]
تحقیق درباره مادر امام سجاد(ع)
کلینی به سند خود از نصر بن مزاحم از عمرو بن شمر از جابر جعفی از امام باقر(ع) نقل کرده که فرمود: وقتی دختر یزدگرد را به مسجد مدینه آوردند، سخنی گفت که عمر تصور کرد به او فحش میدهد و تصمیم مجازات او را داشت. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: تو چنین حقی نداری؛ او را در انتخاب یکی از مسلمانان آزاد بگذار. عمر پذیرفت و او دست بر سر حسین(ع) نهاد. امیرالمؤمنین پرسید: نامت چیست؟ گفت: جهان شاه. فرمود: شهربانو هستی. آنگاه به حسین فرمود: ای اباعبدالله، از این، بهترین شخص روی زمین برای تو متولد میشود. از او علی بن الحسین(ع) متولد شد. کلینی (م۳۲۹) پس از نقل روایت میافزاید: به امام سجاد(ع) «ابْنُ الْخِيَرَتَيْنِ»: “پسر دو برگزیده” میگفتند؛ برگزیده خدا از عرب، هاشم و از عجم، فارس. روایت است که ابو اسود دؤلی دراین باره شعری دارد[۱۰] که میگوید “پسری که از یک سو به هاشم و از سوی دیگر به کسری میرسد، گرامیترین فرزندی است که به او بازوبند بستهاند”[۱۱].
این روایت را به طور کامل صفار (م۲۹۰) در بصائر الدرجات نقل کرده است[۱۲]. این حدیث، در اثبات الوصیه با تفصیل بیشتری آمده و ذکر شده است که در زمان عمر دو دختر کسری بودند: یکی به نام شهربانو که حسن و جهان شاه که حسین(ع) را برگزیدند. همسر امام حسین(ع) در هنگام نفاس درگذشت[۱۳]. ابن فندق (م ۵۶۵ق) در لباب الأنساب اخبار مختلفی را دراین باره نقل کرده است. اولین گزارش وی از ابو حیان توحیدی است که با تفصیل موضوع را بیان کرده و آورده است که دختر دیگر کسری با محمد بن ابی بکر ازدواج کرد[۱۴]. کتاب دلائل الإمامه به نقل از مسیب بن نجبه داستان را با جزئیات بیشتری نقل میکند و خواهر شهربانو یا شاهزنان را مروارید دانسته که با امام حسن(ع) ازدواج کرد[۱۵].[۱۶]
نامها و نسب مادر امام سجاد(ع)
اختلاف درباره نام و نسب مادر امام سجاد(ع) بسیار است که به برخی از آنها اشاره شد و برخی دیگر چنین است: الف) نام وی را شاه زنان، شهربانو، شهربانویه، جهانشاه[۱۷]، جهانبانو، خوله، بره، سلافه[۱۸]، غزاله، جیداء، شهبانو[۱۹]، سلامه، حلوه، جدا، کیهان شاه[۲۰]، حرار[۲۱] و شهرناز[۲۲] ذکر کردهاند. ب) برخی وی را دختر یزدگرد دانستهاند؛ از جمله مبرد(م۲۸۹ق) در الکامل[۲۳]، ذهبی (م۷۴۸ق) در تاریخ الإسلام[۲۴] و جمعی دیگر از علمای عامه[۲۵] و برخی دختر نوشجان[۲۶] و دیگر ملوک عجم[۲۷] و عدهای هم گفتهاند کنیزی از سند بوده است[۲۸].[۲۹]
زمان اسارت مادر امام سجاد(ع)
درباره زمان اسارت مادر علی بن الحسین(ع) سه قول است:
- سند روایت کافی ضعیف است و عمرو بن شمر قابل اعتماد نیست[۳۰] و به نقل مجلسی، آخر آن خبر مرسل است[۳۱].
- با توجه به تولد امام حسین(ع) در سال چهارم هجری، آن حضرت در فتح قادسیه در سال چهارده هجری ده سال بیشتر نداشته است و اگر این واقعه را به فرض مربوط به آخرین سال حکومت عمر (م ۲۴ذیحجه[۳۲] ۲۳ه.ق) یعنی سال ۲۲ بدانیم، امام حسین(ع) هجده سال بیشتر نداشته و این ازدواج جزو اولین ازدواجهای حضرت محسوب خواهد شد. ازدواج با اسیر در این مرحلۀ سِنی بسیار بعید است.
- با توجه به تولد امام سجاد(ع) در سال ۳۶ یا ۳۸ فاصله ازدواج حضرت با شهربانو در زمان عمر و تولد فرزندش امام سجاد(ع)، در حدود ۱۴ یا ۱۶ سال میشود که این نیز بسیار بعید است، گرچه اشکال اساسی بر آن وارد نیست.
- اگر ازدواج دختر دوم کسری را با محمد بن ابی بکر درست بدانیم که برخی گفته بودند[۳۳]، باید توجه داشت محمد بن ابی بکر که مادرش اسماء دختر عمیس بوده، در سالهای پایانی خلافت عمر بالغ نبوده؛ بلکه دوازده یا سیزده سال داشته است؛ زیرا محمد در سال حجةالوداع در بیستم ذی قعده سال دهم در جُحفه متولد شده است[۳۴].
- مادر حضرت به نقل عیون أخبار الرضا، در زمان عثمان به مدینه آورده شده، وقتی که عبدالله بن عامر بن کریز خراسان را فتح کرد[۳۵]. به نقل ابن فندق، او توسط سعید بن عاص در فتح گرگان اسیر شده است[۳۶]. این نظر گرچه با تولد حضرت سجاد(ع) در سال ۳۶ مخالف نیست، از نظر سیاسی و اجتماعی بسیار بعید و نادرست به نظر میرسد؛ زیرا بنی امیه که در زمان عثمان حاکم بودند، غنایم را خود بر میداشتند و عثمان به آنها میبخشید. حالا چگونه حاضر میشدند دختران زیباروی ایرانی را که برگزیدۀ اموال محسوب میشدند که حق خلیفه بود، به علی(ع) یا فرزندانش بدهند. در شرح نهج البلاغه راجع به سعید بن عاص[۳۷] آمده که وی وقتی حاکم کوفه بود، هدیهای برای امیر مؤمنان(ع) فرستاد. حضرت فرمود: اینان ارث پیامبر(ص) را میخورند و اندکی به ما میدهند. در نقلی فرمود: به اندازه نیاز زنان بیوه به ما میدهند[۳۸]. چگونه میتوان گفت اینان بهترین کنیزکان را به فرزند علی(ع) دادهاند؛ درحالی که صحابه و علی(ع) از بخشش صدهزار درهم عثمان به سعید بن عاص انتقاد میکردند[۳۹].
- شیخ مفید در ارشاد آورده، امیر مؤمنان(ع) جابر بن حریث جعفی را به یکی از بلاد شرق فرستاد. او دو دختر کسری را که اسیر کرده بود، نزد ایشان فرستاد. یکی را به امام حسین(ع) داد که امام سجاد(ع) از او متولد شد و دیگری را به محمد بن ابی بکر که قاسم بن محمد را به دنیا آورد که پدر ام فروه مادر امام صادق(ع) است[۴۰]. این خبر را ابونصر بخاری از ابو الحسین نسابه نقل کرده[۴۱] و خلاصه آن را ابن فندق از هشام بن محمد کلبی (م۲۰۴ق) و محمد بن قاسم تمیمی آورده است[۴۲]. در کتاب مناقب این موضوع از ابن کلبی نقل شده است[۴۳]. این نظر مشکلات دو قول قبلی را ندارد و با حقایق تاریخی سازگار است.[۴۴]
نتیجهگیری
از آنچه ذکر شد، روشن گردید که قول سوم به واقع نزدیکتر است. با توجه به موارد نقل شده میتوان گفت، مادر علی بن الحسین(ع) کنیزی از تبار ایرانیان بوده است؛ چه دختر کسری باشد و چه از دیگر مردمان و او را میتوان فرزند دو برگزیده -به تفسیر کلینی- دانست که مردم فارس برگزیده عجم هستند و هاشم برگزیده از قبایل عرب[۴۵]. چنین به نظر میرسد که بخشی از نامها و حکایتها ساخته و پرداخته قصه سرایان باشد که با توجه به اشکالات برخی نقلها، در گزارشهای بعدی تکمیل شده است؛ مثلاً در نقل کافی ذکر شده شهربانو دست بر سر حسین(ع) نهاد و او را انتخاب کرد[۴۶]؛ در گزارشی دیگر گفتگو از پشت پرده مطرح است و طبق آن، شهربانو با اشاره امام حسین(ع) را انتخاب میکند[۴۷]؛ به همین جهت برخی این اخبار را به شعوبیه نسبت دادهاند که مخالف عربها بودند و بر نژاد فارس تکیه داشتند[۴۸]. در برخی منابع عامه ذکر شده که امام سجاد(ع) مادرش را به ازدواج غلام امام حسین(ع) به نام زبید در آورد[۴۹]؛ اما در منابع شیعه ذکر شده که مادر حضرت در هنگام تولد امام سجاد(ع) درگذشته و آن ازدواج مربوط به کنیزی بوده که او را بزرگ کرده است که به منزله مادر حضرت بوده است[۵۰] نه مادر واقعی ایشان. ابن فندق از زینب و ام کلثوم دختران امام حسین(ع) یاد میکند که مادرشان شهربانو بود و در کوچکی درگذشتند[۵۱]. ادعای حضور شهربانو در کربلا نیاز به مدرک معتبر دارد که وجود ندارد و نامیده شدن کوهی به نام بی بی شهربانو در شهرری هم نادرست است[۵۲].[۵۳]
پانویس
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج۶، ص۷۷؛ شیخ مفید، المقنعه، ص۴۷۲.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۶.
- ↑ علی بن حسین مسعودی، إثبات الوصیه، ص۱۷۰.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۳۷.
- ↑ نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص۳.
- ↑ ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات (۲ج)، ج۲، ص۴۳۴. نامه عقیل به امیرالمؤمنین(ع) و پاسخ حضرت که میگوید بمان.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ص۷۹۲؛ ابوعلی محمد بن همام اسکافی، منتخب الأنوار، ص۶۶؛ رضی الدین حلی، العدد القویه، ص۵۳ و ۵۵؛ محمد بن محمد شعیری، جامع الأخبار، ص۸۲؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری، ص۲۵۶؛ محمد بن احمد فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ص۲۲۲، (چ اعلمی)؛ محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳.
- ↑ ابن طاووس، الإقبال، ص۶۲۱ و به نقل از کتابی از مفید که آن را حدائق الریاض دانسته است (همان، ص۹۵). محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۵، ص۳۷۱. رضی الدین حلی، العدد القویه، ص۵۳، به نقل از تاریخ مفید و مجلسی به نقل از حلی (محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۵، ص۱۹۲).
- ↑ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۲۵۴.
- ↑ «وَ إِنَّ غُلَاماً بَيْنَ كِسْرى و هَاشِمٍ *** لَأَكْرَمُ مَنْ نِيطَتْ عَلَيْهِ التَّمَائِم».
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۶؛ سیدجواد مصطفوی، ترجمه اصول کافی، ج۲، ص۳۶۹ (با اندکی تلخیص).
- ↑ ابوجعفر محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ص۳۳۵.
- ↑ علی بن حسین مسعودی، إثبات الوصیه، ص۱۷۰.
- ↑ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۶.
- ↑ ابوجعفر محمد بن جریر طبری صغیر، دلائل الإمامه، ص۱۹۴.
- ↑ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۲۵۶.
- ↑ حسن بن موسی نوبختی، فرق الشیعه، ص۵۳.
- ↑ محمد بن محمد شعیری، جامع الاخبار، ص۸۲.
- ↑ ناصر بن عبدالسید مطرزی، المغرب، ص۲۵۹.
- ↑ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷-۳۴۹.
- ↑ احمد بن ابی یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۴۲، وی دختر یزدگرد بود و میافزاید: حسین به او غزاله میگفت.
- ↑ مجمل التواریخ و القصص، ص۴۵۶.
- ↑ ابوالعباس محمد بن زید نحوی مبرد، الکامل فی اللغة و الأدب، ج۲، ص۹۱. وی نامش را سلافه دختر یزدگرد میداند.
- ↑ شمس الدین محمد بن احمد ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۲۶۷. از قول زهری نقل میکند که او سلافه دختر یزدگرد بود. و از زمخشری نقل کرده که در زمان عمر به مدینه آورده شد.
- ↑ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۸.
- ↑ مجمل التواریخ و القصص، ص۴۵۶. وی را دختر یزدگرد، سبحان ملک فارس یا ملک هری یا هرات دانسته است و قول اول را درستتر شمرده است. در منتخب الأنوار (ص۶۶) هر سه قول نقل شده ولی به جای فارس، قاسان (کاشان) نقل شده است.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۴.
- ↑ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۲۵۷.
- ↑ احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، ص۲۸۷: ضعيف جداً.
- ↑ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۶، ص۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الإستیعاب، ج۳، ص۱۱۵۲.
- ↑ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷. جالب است در این خبر که از ابوحیان توحیدی است، آمده که گفته شد حسن را انتخاب کن، او گفت حسن زیاد زن طلاق میدهد و حسین را برگزید و دختر دیگر کسری محمد بن ابی بکر را انتخاب کرد: و اختارت الأخرى محمد بن ابي بكر.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۹۸-۹۹ و ج۴، ص۴۴۴ و ۴۴۹؛ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۱۰۱ و ج۲، ص۳۸۰؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۷۹ و ج۵، ص۳۹۹؛ علیاکبر ذاکری، سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین(ع)، ج۲، ص۲۰۵.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۸.
- ↑ نهج البلاغه، ص۱۰۴، خ ۷۷.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۱۷۶: «وَ اللَّهِ لَا يَزَالُ غُلَامٌ مِنْ غِلْمَانِ بَنِي أُمَيَّةَ يَبْعَثُ إِلَيْنَا مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ بِمِثْلِ قُوتِ الْأَرْمَلَةِ».
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۳، ص۳۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۳۷.
- ↑ ابو نصر بخاری، سر سلسلة العلویه، ص۳۱.
- ↑ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۸.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۴۸.
- ↑ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۲۵۸.
- ↑ ابوسعد منصور بن حسین آبی، نثر الدر، ج۱، ص۲۳۲؛ ابوالعباس محمد بن زید نحوی مبرد، الفاضل، ص۱۰۶، در این دو اثر چنین آمده است: به علی بن الحسین فرزند دوبرگزیده میگویند، چون مادرش دختر یزدگرد بود؛ بدان جهت که پیامبر(ص) فرمود: «إِنَّ لِلَّهِ مِنْ عِبَادِهِ خِيَرَتَيْنِ: فَخِيَرَتُهُ مِنَ الْعَرَبِ قُرَيْشٌ وَ مِنَ الْعَجَمِ فَارِسُ»: “به درستی که برای خدا از خلقش دو برگزیده است: از عرب قریش و از عجم فارس”.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۷: «فَجَاءَتْ حَتَّى وَضَعَتْ يَدَهَا عَلَى رَأْسِ الْحُسَيْنِ(ع)».
- ↑ ابوجعفر محمد بن جریر طبری، دلائل الإمامه، ص۱۹۵.
- ↑ جعفر شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص۱۰-۲۷.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۴.
- ↑ ابن همام اسکافی، منتخب الأنوار، ص۶۷؛ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۵۱.
- ↑ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۵۰؛ البته وی عبدالله را هم فرزند شهربانو دانسته؛ درحالی که مادرش را رباب ذکر کردهاند و این دو مورد هم قابل بررسی است و در منابع اولیه نیامده است. اگر تولد و مرگ اینان قبل از امام سجاد(ع) فرض شود، مشکل فاصله ازدواج امام حسین(ع) با شهربانو و تولد حضرت بعد از چند سال حل میشود. وی درگذشت مادر امام سجاد(ع) را هم در حین تولد حضرت ذکر کرده است.
- ↑ درباره مادر امام سجاد(ع) دکتر جعفر شهیدی در کتاب زندگانی علی بن الحسین(ع) (ص۱۰-۲۷) بحث مفصلی دارد که برخی نکات آن قابل تردید است.
- ↑ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۲۶۱.