بحث:رشد شخصیت به عنوان یکی از آثار روان‌شناختی ظهور به چه معناست؟ (پرسش)

چیستی رشد شخصیت

• یکی از مؤلفه‌های بهداشت روانی رشد شخصیت و خودشکوفایی است. شکوفایی، در لغت به معنای گشودن، شکافته شدن و از خود بیرون آمدن است و در اصطلاح، به رشد همه جانبۀ روح، جسم و روان به صورت هماهنگ و یکنواخت گویند. همان‌گونه که میان دانۀ زیر خاک و دانه‌ای که رشد کرده، شکوفا شده و بوته گلی بسیار زیبا گردیده، تفاوت‌های بسیاری است، میان انسانی که به شکوفایی رسیده و انسانی که از نظر روحی در همان مرحلۀ نخستین باقی مانده و رشدی نکرده است تفاوت وجود دارد. بنابراین، خودشکوفایی به معنای آن است، که شخص از همۀ ظرفیت‌ها و توانمندی‌های خویش بهره گیرد. رشد شخصیت، رشد و ارتقای الگوهای رفتاری است که موجب متمایز شدن فرد می‌شود و با جلو رفتن روحیات، عادات و محیط فرد اتفاق می‌افتد.

معنای رشد شخصیت در مکتب انتظار

• از منظر اسلام، انسان موجودی با کرامت، خلیفة الله و امانت‌دار الهی است. موجودی که سرشار از استعدادهای بالقوه است و انبیاء و ائمه ((ع)) برای شکوفایی آنها تلاش و تبلیغ ‌ کرده‌اند و امکان پرورش آن را گوشزد کرده‌اند. چنین مباحث کلی از دیدگاه مکتب انتظار نیز قابل دستیابی است، چراکه با ظهور امام زمان(ع) و حکومت انسان کامل، کرامت انسانی و خلیفة الله بودن انسان تحقق کامل می‌‌یابد. بدین ترتیب، رشد شخصیت برای انسان حاصل می‌‌شود. از سوی دیگر، انسان آمیزه‌ای از تمایل صِرف و لذت‌طلبی محض و نیز آگاهی و قضاوت عقلانی است. از یک سو ناخودآگاهِ انسان او را به جلب لذایذ و دفع آلام سوق داده و راحتی و لذت‌طلبی را مد نظر قرار می‌دهد و از طرف دیگر عقل با خودآگاهی و قضاوت عقلانی انسان را به طرف حیات طیبه و پرورش صفات ملکوتی رهنمون می‌‌کند. گاهی میان این دو نوع خصوصیات شخصی انسان، تعارض پیش می‌آید؛ زمانی نیازها و خواسته‌های مادی و گاهی نیازها و اشتیاقات روحی و عقلی او را به طرف خود جذب می‌‌کند؛ این تعارض اگر به پیروزی عقل بر نفس بینجامد، موجب رشد شخصیت آدمی می‌گردد. انتظار پاسدار ارزش‌های والای دینی و حاکمیت روح عقلانی است.
• در زندگی توأم با انتظار، لذت‌جویی، شبهه‌افکنی و راحت‌طلبی جای خود را به آرمان‌گرایی، مسئولیت‌پذیری، عمل به تکالیف الهی و حق‌طلبی می‌دهد و مقاومت و سازندگی انسان را به اوج تکامل شخصیتی تا آنجا که برتر از اهل هر زمان گردد می‌‌رساند. ابوخالد کابلی از حضرت امام زین العابدین(ع) چنین روایت کرده است: «غیبت ولی دوازدهمین خداوند از اوصیای رسول خدا(ص) و امامان بعد از او طولانی می‌‌شود. ای ابوخالد! به درستی که اهل زمان غیبت او و معتقدان به امامت او و منتظران ظهور آن حضرت، برترین اهل هر زمان هستند؛ زیرا خداوند عطا کرده به ایشان از عقل و فهم و معرفت، آن مقدار که غیبت نزد ایشان مشاهده گردیده و حق تعالی ایشان را به منزلۀ آن کسانی قرار داده که با شمشیر نزد رسول خدا(ص) جهاد می‌کردند، آنان به واقع مخلصان و شیعیان راستینی هستند که در پنهان و آشکار به سوی خداوند مردم را فرا می‌‌خوانند». آنچه در بیانات گهربار معصومین(ع) در توصیف خصایص و ویژگی‌های منتظران واقعی حضرت ولی عصر(ع) عنوان گردیده، همه نشان از تکامل شخصیت، اعتلای روح و پیروزی عقلانیت و دین‌مداری است.
• در نهایت، همراهی و رفاقت با اهل بیت و اولیای الهی، معرفی شدن با عنوان شرکای ائمه اطهار(ع) و قرار گرفتن در مسند کریمانه و همجواری با نبی اکرم(ص) که به منتظران راستین نوید داده شده، عامل مؤثری در اعتلای شخصیت انسان و تلاش در حفظ این همنوایی است: رسول گرامی اسلام(ص) در روایتی اقتدا کنندگان به سیرۀ امام مهدی و دوری فکری و رفتاری از مخالفان طریق حق و هدایت را ستوده و آنان را رفیقان و قرینان خود و در زمره کریم‌ترین و با شخصیت‌ترین خلق خدا معرفی می‌‌کنند.

ساز و کار تأمین رشد شخصیت در فرهنگ انتظار

• فرهنگ انتظار، با برخورداری از عناصری چون امید، شوق و یاد، می‌‌تواند این نیاز روانی انسان را با سازوکارهایی تأمین کند؛ مانند:

1. ایجاد انگیزه: امید، محرک انسان برای رویارویی با آینده است. آدمی، پیوسته و در پی انجام هرکاری، دنبال غایت و مقصودی مشخص بوده و قبل از اقدام به آن نیز، نیازمند انگیزه‌ای برای آغاز عمل است. بر این اساس، انسان برای تداوم زندگی و تحمل دشواری‌های آن، نیازمند انگیزه‌ای نیرومند است که در پدیدۀ "امید به آینده" تجلی می‌‌یابد؛ آینده‌ای که به مراتب، عالی‌تر، زیباتر و بهتر از امروز باشد. وقتی منتظر، باور دارد که موعود می‌‌آید، به آمدنش هم اشتیاق دارد و دائم به یاد اوست، ناگزیر خود را برای آمدنش آماده می‌کند و سعی دارد وقتی او می‌‌آید، در آمادگی کامل باشد؛ پس ظاهرش را می‌‌آراید و تلاش می‌‌کند روانش را نیز برای حضور او آماده کند. مشغله‌های ذهنی را نیز به فراموشی می‌‌سپارد و ذهنش را تنها معطوف وی می‌‌سازد؛ تا زمانی که منجی آمد، او را منتظر ببیند. این امر به بی‌قراری منتظر منجر می‌‌شود که نکند در زمان آمدن موعود، هنوز آماده نباشد یا مشغول کار بیهوده‌ای باشد. این بی‌قراری تلاش او را مضاعف می‌‌کند و همین امر، از او یک منتظر واقعی می‌‌سازد. انتظار، یعنی شکوفایی و منتظر، یعنی کسی که برای آمدن موعود و شکوفاشدن تلاش می‌‌کند. وقتی فرد باور داشته باشد امامی هست، می‌‌آید و می‌‌تواند به او متوسل شود، وی را ناظر اعمال خود می‌داند و در افعال خویش از او کمک می‌‌خواهد. با انجام اشتباه‌ها از او شرم می‌کند و در نهایت خود را مشمول لطف او می‌‌داند. و نکتۀ دیگر اینکه چون منتظر به آمدن منجی اشتیاق دارد، اعمالی انجام می‌‌دهد که آمدنش را سرعت بخشد. او همواره در رشد و تعالی خویش و جامعه تلاش می‌‌کند و هر آنچه را با آمدن موعود منافات دارد، از سر راه برمی‌دارد.
2. جهت‌دهی به انگیزه‌ها: باورها و ارزش‌های دینی، به انگیزش‌ افراد شکل دینی می‌‌دهند و در قوت و تداوم بخشیدن به آن نیز، نقش بالایی ایفا می‌‌کنند. معمولا انگیزه‌های نشأت‌گرفته از ایمان، استحکام و دوام بیشتری از انگیزه‌های مادی برخوردارند. اعتقاد به اینکه ما در مقابل امام(ع)، مسئول هستیم، انگیزۀ آدمی را تقویت می‌کند. احساس تکلیف در واقع، تهعد و التزام به انجام وظایف را به دنبال دارد.
3. خودشناسی: خودشکوفایی تا حد زیادی‌ متوقف بر شناخت جنبه‌های مثبت شخصیتی و آگاهی از استعدادها و توانایی‌ها و قابلیت‌هاست.

نتیجه گیری

• در نتیجه، رشد شخصیت به رشد همه جانبۀ روح، جسم و روان به صورت هماهنگ و یکنواخت می‌‌گویند. از دیدگاه مکتب انتظار، با ظهور امام زمان(ع) و تشکیل حکومت انسان کامل، کرامت انسانی و خلیفة الله بودن انسان تحقق می‌‌یابد و بدین ترتیب، رشد شخصیت برای انسان حاصل می‌‌شود. همچنین، حاکمیت عقلانیت در زمان ظهور و پیروزی همیشگی عقل بر نفس نیز موجب رشد شخصیت آدمی می‌‌شود. از سوی دیگر، فرهنگ انتظار، با برخورداری از عناصری چون امید، شوق و یاد می‌‌تواند این نیاز روانی انسان را با سازوکارهایی مانند ایجاد انگیزه و امید، جهت‌دهی به انگیزه‌ها و خودشناسی تأمین کند.

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: