بحث:عبیدة بن حارث بن مطلب در تاریخ اسلامی
مقدمه
عبیده مسنترین فرزند حارث بن مطلب بود[۱]. کنیه او «ابوالحارث» [۲] و به نقلی «ابومعاویه» [۳] و از مادرش که زنی از تبار بنی ثقیف بود با نام سخیله بنت خزاعی یاد کردهاند[۴]. عبیده، ده سال از پیامبر(ص) بزرگتر بود[۵] و نزد آن حضرت، جایگاهی ویژه و مقامی بس بزرگ داشت[۶].
وی از پیشگامان و متقدمان در پذیرش اسلام و در شمار مسلمانانی بود که قبل از ورود حضرت به دار ارقم بن ابی ارقم و علنی شدن دعوت ایشان، اسلام پذیرفت[۷]. در واقعه تحریم همهجانبه قریش علیه مسلمانان، عبیده از جمله بنی مطلبیهایی بود که در شعب ابی طالب (سال ششم بعثت) حضور یافت[۸]. او با آغاز مهاجرت مسلمان به مدینه، در کنار برادرانش طفیل و حصین، به همراه مسطح بن اثاثة بن عباد بن مطلب، از نخستین مهاجرانی بودند[۹] که به مدینه مهاجرت کردند[۱۰]. آنها جداگانه از مکه خارج شدند و طبق قرار قبلی، در صحرای «ناجح» به یکدیگر ملحق شدند و خود را به مدینه رساندند و در خانه عبدالله بن سلمه عجلانی[۱۱] و به نقلی عبدالرحمن بن سلمه عجلانی[۱۲] فرود آمدند. پیامبر(ص)، قطعه زمینی را در مدینه در اختیار عبیده و برادرانش قرار داد[۱۳]. این زمین که در زمان «ابن سعد» (اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم) به محلی برای ایراد خطبه خطباء بدل شده بود، بین بقیع زبیر و زمینهای بنی مازن قرار داشت[۱۴]. در پی ایجاد عقد اخوت بین مهاجرین و انصار، رسول خدا(ص) بین عبیده و بلال[۱۵] و نیز بین عبیده و عمیر بن حمام انصاری عقد اخوت بست[۱۶].[۱۷]
شرکت عبیدة در جنگها
نبی مکرم اسلام(ص) در شوال سال اول هجرت[۱۸] یا به نقلی ربیع الاول سال دوم هجرت[۱۹]، برای عبیدة بن حارث پرچم سفیدی بست و او را همراه با ۶۰[۲۰] یا ۸۰[۲۱] مهاجر که احدی از انصار در جمعشان نبود، به نبرد مشرکان فرستاد[۲۲]. عبیده در «بطن رابغ»، کنار آبی به نام «احیاء» ـ که در ده میلی راه جحفه به سمت قدید قرار داشت ـ با ابوسفیان بن حرب و سپاه دویست نفرهاش[۲۳] و به نقلی با عکرمة بن ابوجهل[۲۴] یا مکرز بن حفص[۲۵] و جمعی زیاد از قریش، رو در رو شد. دو طرف درگیر، به تیراندازی از راه دور بسنده کردند[۲۶]. در این سریه، سعد بن ابیوقاص تیری به سمت مشرکان پرتاب کرد که به گفته مورخان، نخستین تیری بود که در اسلام پرتاب شد[۲۷]. پس از این مواجهه، دو طرف به جایگاه خود بازگشتند[۲۸]. برخی این سریه را نخستین سرایا[۲۹] و جمعی نیز، آن را پس از سریه حمزه سیدالشهداء(ع)، دومین سریه از سرایای پیامبر(ص)[۳۰] عنوان کردهاند.
عبیده[۳۱] به همراه برادرانش طفیل و حصین[۳۲] و پسر عمویشان مسطح بن اثاثه سوار بر یک شتر آبکش که عبیده آن را از ابن ابی داوود مازنی خریده بود در جنگ بدر شرکت کردند[۳۳]. در پی آغاز جنگ، او به مصاف شیبة بن ربیعه[۳۴] یا به روایتی عتبة بن ربیعه[۳۵] رفت. شیبه یا عتبه در این نبرد تن به تن، ضربتی به پای او زد و پایش را قطع کرد؛ عبیده هم ضربتی بدو زد[۳۶]. در این هنگام، امام علی(ع) پس از فراغت از کار حریف مقابل خود، به یاری عبیده شتافت و عتبه را به هلاکت رساندند[۳۷]. عبیده در راه بازگشت به مدینه، در «صَفراء»[۳۸] بر اثر خونریزیهای حاصل از آن ضربت، به شهادت رسید و در همان جا مدفون گردید[۳۹]. برخی منابع، از انقطاع نسل او خبر دادهاند[۴۰]؛ اما برخی دیگر از بزرگان همچون واقدی (م. ۲۰۸ هجری) و ابن کلبی (م.۲۰۴ هجری) بر این اعتقادند که عبیده از ام ولدهای متعدد خود، صاحب پسرانی به اسامی معاویه، عون، منقذ، حارث، محمد، ابراهیم، و دخترانی به نامهای ریطه، خدیجه، سخیله و صفیه شد[۴۱].[۴۲]
عبیده در شأن نزول
شخصیت عبیدة بن حارث شأن نزول برخی آیات قرآن کریم قرار گرفته که منابع تفسیری به برخی از این موارد در آثار خود اشاره کردهاند. از جمله این موارد میتوان به آیه ۱۹ سوره حج: ﴿هَـٰذَانِ خَصْمَانِ ٱخْتَصَمُوا۟ فِى رَبِّهِمْ فَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌۭ مِّن نَّارٍۢ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ ٱلْحَمِيمُ﴾[۴۳] اشاره کرد که به گفته برخی مفسران به نبرد عبیده، حمزة بن عبدالمطلب و علی(ع) اشاره دارد[۴۴]. آیه ۲۳ سوره احزاب: ﴿مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌۭ صَدَقُوا۟ مَا عَـٰهَدُوا۟ ٱللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُۥ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا۟ تَبْدِيلًا﴾[۴۵] هم از دیگر آیاتی است که بهگفته ملا فتحالله کاشانی (م. ۹۸۸ هجری) در تفسیر منهج الصادقین، جمهور مفسران و محدثان برآنند که این آیه در شأن امام علی(ع)، حمزه، جعفر بن ابیطالب و عبیدة بن حارث نازل شده است[۴۶]. از علی(ع) نیز در حالی که بر فراز منبر کوفه بود از شأن نزول آیه مذکور سؤال شد. حضرت در جواب فرمود «خدایا بیامرز! این آیه درباره من و عمویم حمزه و پسر عمویم عبیدة بن حارث بن عبد المطلب نازل شد و اما عبیده به نذر خود ادا کرد و در جنگ بدر شهید شد و اما حمزه نیز به نذر خود ادا کرد و در جنگ احد به شهادت رسید و اما من منتظر هستم که شقیترین امت خضاب میکند هذا من هذا (از این تا این) و او به ریش و سرش اشاره کرد این عهدی است که حبیبم ابوالقاسم(ص) به من کرده است»[۴۷].
آیه ۲۸ سوره ص: ﴿أَمْ نَجْعَلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ كَٱلْمُفْسِدِينَ فِى ٱلْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ ٱلْمُتَّقِينَ كَٱلْفُجَّارِ﴾[۴۸] هم از جمله آیات قرآن کریم است که برخی مفسرین به نقل از ابنعباس آن را در شأن امیرالمؤمنین(ع)، حمزه و عبیدة بن حارث دانستهاند[۴۹]. آیه ۲۳ سوره حج: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يُدْخِلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ جَنَّـٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٍۢ وَلُؤْلُؤًۭا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌۭ﴾[۵۰]. هم دیگر آیهای است که به گفته مجاهد، درباره علی، حمزه و عبیدة بن حارث نازل شده است[۵۱].[۵۲]
پانویس
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ مصعب زبیری، نسب قریش، ص۹۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۰۲۰؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۳، ص۴۴۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۵۹؛ ابونعیم، معرفة الصحابه، ج۳، ص۳۳۵.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۸؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۰۲۰؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۳، ص۴۴۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۸؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۰۲۰؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۳، ص۴۴۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ مصعب زبیری، نسب قریش، ص۹۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۹.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۴، ص۶۵.
- ↑ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۷۳.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۷۸؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۹.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۷۸؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۹؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۷۴.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۷۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۹. عبیده و عمیر بن حمام هر دو در جنگ بدر به شهادت رسیدند. (ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۹.)
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۴؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۸۰.
- ↑ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۰۲۰ به نقل از ابن اسحاق.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۴.
- ↑ ر.ک: ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۶۹؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۰۲۰.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۴؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۶۹.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۰-۱۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۴؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۸۰-۸۱.
- ↑ ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۴؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، ج۱، ص۷۲.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۲. نیز ر.ک: ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۲۳۴؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، ج۱، ص۷۲.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۶۹.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۶۹.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۱؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۲؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۴.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۵۹۱؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۱۵۴؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۰۲۱.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۹-۱۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۳-۴؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، ج۱، ص۷۱-۷۲؛ صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۶، ص۱۱.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸.
- ↑ ابن کلبی، جمهرة النسب، ص۶۰؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۷۳؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۱، ص۳۵۲.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۲۴-۲۳.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۸؛ مصعب زبیری، نسب قریش، ص۹۴؛ ابونعیم، معرفة الصحابه، ج۳، ص۳۳۵.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸؛ ابونعیم، معرفة الصحابه، ج۳، ص۳۳۵؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۰۲۱.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۸؛ مصعب زبیری، نسب قریش، ص۹۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸. در تفصیل این ماجرا از واقدی نقل شده است که با آغاز جنگ بدر «عتبه و شیبه و ولید بیرون آمدند و از صفها فاصله گرفته، مبارز طلبیدند. سه نفر از جوانان انصار از سپاه مشرکان به نامهای معاذ، معوذ و عوف که هر سه فرزندان عفراء و از قبیله بنی حارث بودند، به سوی آنها بیرون رفتند. پیامبر(ص) از این موضوع خوش نداشت که در اولین جنگ مسلمانان با مشرکان، انصار عهدهدار جنگ باشند و دوست داشت که زحمت آن بر عهده خویشان و پسر عموهایش باشد. این بود که به آنها فرمان داد تا به جایگاه خود برگردند و برایشان طلب خیر فرمود. آنگاه منادی کافران فریاد زد: «ای محمد! هماوردان ما را از خویشان ما بفرست». پیامبر(ص) به بنی هاشم فرمود: «ای بنی هاشم! برخیزید و برای حق و حقیقتی که خداوند، پیامبر شما را برای آن برانگیخته است، مبارزه کنید! که آنها با باطل خود برای خاموش کردن نور خدا آمدهاند». حمزة بن ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، جالمطلب، علی بن ابی طالب و عبیدة بن حارث برخاسته، مقابل آنها رفتند. عتبه گفت: «سخنی بگویید تا شما را بشناسم»؛ زیرا آنها کلاهخود نقابدار پوشیده بودند و شناخته نمیشدند. در ادامه عتبه گفت: «اگر شما را همشأن و هماورد خود دانستیم با شما جنگ خواهیم کرد». حمزه گفت: «من حمزه پسر ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، جالمطلب، شیر خدا و شیر رسول خدایم». عتبه گفت: «همشأنی بزرگواری؛ من هم شیر همپیمانان هستم. این دو نفر همراهانت کیستند؟» حمزه گفت: «علی بن ابی طالب و عبیدة بن حارث». عتبه گفت: «هر دو هماوردانی بزرگوارند». علی(ع) که از همه کوچکتر بود به جنگ ولید شتافت و او را کشت. آنگاه عتبه پیش آمد و حمزه به جنگ او برخاست و آنها به یکدیگر ضربه زدند و حمزه او را کشت. پس از آن، شیبه پیش آمد که عبیدة بن حارث به جنگ او رفت. عبیده مسنترین اصحاب رسول خدا(ص) در آن هنگام بود. شیبه با کناره شمشیر خود ضربهای به پای عبیده زد که قسمتی از پای او را جدا کرد و حمزه و علی(ع) به شیبه حمله کردند، او را کشتند و عبیده را با خود به کنار لشکر آوردند. عبیده گفت: «ای رسول خدا، آیا من شهیدم (ثواب شهید را دارم)؟» پیامبر(ص) فرمود: «آری» عبیده گفت: «آری، به خدا، اگر ابو طالب زنده بود میدانست که من نسبت به شعری که سروده است، شایستهترم». و آن شعر این بود: سوگند به خانه خدا دروغ میگویید؛ ما محمد را رها نمیکنیم تا آنکه برای او نیزه بزنیم و تیر بیندازیم. او را تسلیم نمیکنیم تا آنکه بر گرد او کشته شویم و در راه او از فرزندان و همسران خود خواهیم گذشت. سپس آیه ۱۹ سوره حج نازل شد: ﴿هَـٰذَانِ خَصْمَانِ ٱخْتَصَمُوا۟ فِى رَبِّهِمْ فَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌۭ مِّن نَّارٍۢ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ ٱلْحَمِيمُ﴾ «اینان دو گروه دشمنند که درباره پروردگارشان با هم به دشمنی برخاستند، پس بر (تن) آنان که کفر ورزیدند جامهای از آتش بریدهاند، از فراز سرشان آب جوش میریزند» سوره حج، آیه ۱۹. (محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۷۰-۶۸؛ شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۷۴.)
- ↑ «صَفراء» صحرایی است در اطراف مدینه که دارای نخلستانهایی است در راه مدینه به مکه در یک منزلی بدر. (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۴۱۲)
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۸؛ مصعب زبیری، نسب قریش، ص۹۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۷؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۹، ص۳۸۹.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ «اینان دو گروه دشمنند که درباره پروردگارشان با هم به دشمنی برخاستند، پس بر (تن) آنان که کفر ورزیدند جامهای از آتش بریدهاند، از فراز سرشان آب جوش میریزند» سوره حج، آیه ۱۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۹.
- ↑ «از مؤمنان، کسانی هستند که به پیمانی که با خداوند بستند وفا کردند؛ برخی از آنان پیمان خویش را به جای آوردند و برخی چشم به راه دارند و به هیچ روی (پیمان خود را) دگرگون نکردند» سوره احزاب، آیه ۲۳.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، ج۷، ص۲۷۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ج۱، ص۱۸۹؛ ابن حجر، الصواعق المحرقه، ص۸۰؛ قندوزی، ینابیع الموده لذوی القربی، ج۲، ص۴۲۱.
- ↑ «آیا کسانی را که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند چون فسادانگیزان در زمین میشماریم؟ یا پرهیزگاران را چون گناهکاران میدانیم؟» سوره ص، آیه ۲۸.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۷۱.
- ↑ «به یقین خداوند کسانی را که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند به بوستانهایی درمیآورد که از بن آنها جویبارها جاری است، در آنجا به دستبندهایی زرّین و مروارید نشان آراسته میگردند و تنپوش آنان در آنجا پرند است» سوره حج، آیه ۲۳.
- ↑ استرآبادی، فوحات القدس، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.