سیره نویسان و قرآن (کتاب)

سیره نویسان و قرآن، کتابی است با زبان فارسی که به بررسی نقش قرآن در سیره‌نویسی مورخان تاریخ اسلام می‌پردازد. این مجموعه اثر منصور داداش‌نژاد می‌باشد و انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه نشر آن را به عهده داشته است.

سیره نویسان و قرآن
زبان	فارسی
نویسنده	منصور داداش‌نژاد
موضوع	قرآن پیامبر اکرم سیره
مذهب	شیعه
ناشر	انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
محل نشر	قم، ایران
سال نشر	۱۳۹۳ ش
تعداد صفحه	۳۳۶
شابک	۹۷۸-۶۰۰-۲۹۸-۰۳۷-۳‬
شماره ملی	۳۴۴۷۰۴۳

دربارهٔ کتاب

نویسنده در مقدمه این کتاب می‌ نویسد: «پژوهشی تاریخی در زمینه نقش قرآن در سیره‌نویسی مورخان در صدر اسلام و سده‌های نخستین تاریخ اسلام است. در این اثر با مراجعه به منابع کهن و جدید سیره‌نویسی، روند مراجعه به قرآن کریم به عنوان یک منبع مهم تاریخی در مطالعات مربوط به سیره نبوی، مورد بررسی و پی‌گیری تاریخی قرار گرفته سیر تطور آن و افزایش و گسترش مراجعه به قرآن توسط سیره‌نویسان مسلمان از لحاظ کمیت و کیفیت ترسیم شده است. نویسنده ضمن ارایه پیشینه‌ای تاریخی از سیره‌نویسی، به انواع و آسیب‌های پیش روی آن اشاره نموده و خدمات متقابل قرآن و تاریخ را در این زمینه بررسی نموده است. وی معتقد است فهم تاریخ و زوایای مختلف آن به فهم قرآن کمک شایانی نموده و از آن طرف نیز فهم دقیق قرآن مستلزم فهم درستی از وقایع تاریخ صدر اسلام داشته و بسیاری از ابهامات و تناقضات ظاهری قرآن را برطرف می‌نماید. آنگاه وی به سیر تاریخی استناد سیره‌نویسان به قرآن برای تدوین سیره نبوی و شیوه‌ها و اهداف استناد آنان به قرآن اشاره نموده و از لحاظ قرآنی به نقد و بررسی برخی از گزارشات تاریخی آنان پرداخته است».

فهرست کتاب

مقدمه

فصل اول: کلیات

• منابع
  • کتاب‌های سیره و تاریخ
  • کتاب‌های حدیث
  • کتاب‌های تفسیر

1. سیره‌نویسی و انواع آن
   1. آغاز سیره‌نویسی
   2. گونه‌های سیره‌نویسی
   3. سیره‌نگاری در عصر حاضر
   4. آسیب‌های سیره‌نگاری
2. سیره نبوی در قرآن
   1. دامنه اطلاعات سیره‌ای در قرآن
      1. پیش از بعثت
      2. دوران مکی
      3. دوران مدنی
      4. شخصیت رسول خدا(ص)
   2. خدمات متقابل تاریخ و قرآن
      1. کمک تاریخ صدر اسلام به فهم قرآن
         1. توضیح مقام بیان
         2. رفع ابهام از آیات
         3. رفع تناقص ظاهری آیات
         4. تعیین دامنه شمولی آیات
         5. آگاهی از آیات مکی و مدنی
      2. کمک قرآن به تاریخ
   3. تفاوت قرآن و کتا‌های تاریخ در ارائه گزارش‌های تاریخی
      1. اهداف
      2. روش
      3. تفاوت‌های روشی قرآن با کتاب‌های تاریخ
         1. تفاوت روش در تاریخ نقلی و تحلیلی
         2. تفاوت روش در زبان تربیتی، هدایتی و زبان علمی

فصل دوم: سیر تاریخی استناد سیره‌نویسان به قرآن

1. پیشینه استناد به قرآن
   1. پیامبر(ص)
   2. صحابه
2. نخستین سیره‌نویسان و استناد به قرآن (عصر اول، تابعین)
   1. عروة بن زبیر
   2. ابن شهاب زهری
3. دوران تدوین سیره (عصر دوم)
   1. محمد بن اسحاق
   2. محمد بن عمر واقدی
   3. محمد بن سعد زهری
4. دوران توسعه و گسترش استناد به قرآن (عصر سوم)
   1. دلائل النبوة بیهقی
   2. الروض الانف، سهیلی
   3. زاد المعاد فی هدی خیر العباد، ابن قیم جوزیه
   4. سبل الهدی و الرشاد، صالحی شامی
   5. سیره حلبیه، علی بن ابراهیم حلبی
   6. ویژگی‌ها و تفاوت این دوره با دوره پیشین
      1. اول: بهره‌گیری از منابع مختلف دیگر رشته‌ها به ویژه کتاب‌های تفسیری و فقهی
      2. دوم: رویکرد حداکثری در استفاده آیات
      3. سوم: تفصیل در مطالب کتاب‌های سیره و رشد روایات
      4. چهارم: پیوند مباحث سیره با موضوعات جدید
      5. پنجم: ارتقای جایگاه قرآن در کتاب‌های سیره
5. دوران معاصر، رویکرد جدید سیره‌نویسان به قرآن
   1. محمد عزه دروزه
   2. جعفر مرتضی عاملی
   3. نقادی‌های قرآنی
      1. اول: ناسازگاری محتوایی
      2. دوم: ناسازگاری زمانی
      3. سوم: ناسازگاری سیاق
   4. روش
      1. جمع میان اخبار و آیات

فصل سوم: گونه‌ها، شیوه‌ها و اهداف استناد سیره‌نویسان به قرآن

1. گونه‌های استناد
   1. توضیح درباره مراد و مفهوم آیه (تبیین محتوایی)
   2. تبیین ریشه شناختی و ادبی آیات
   3. تبیین و ترسیم فضای تاریخی آیه
      1. بیان سبب و شان نزول آیه
      2. بیان بازتاب نزول آیات
      3. بیان زمان و ترتیب نزول آیات
   4. تعیین مصداق
   5. تاویل آیات (بیان لایه‌های معنایی)
   6. ناسخ و منسوخ
   7. اختلاف قرائات
2. شیوه‌های استناد
   1. استناد مستقیم به آیه
   2. استفاده از مضمون، اقتباس و نقل به معنای آیه
   3. مطالعه تطبیقی
3. اهداف استناد
   1. تأیید و تقویت خبر صحیح
   2. ابطال یا تصحیح خبر

فصل چهارم: نقد و بررسی قرآنی گزارش‌های سیره‌نویسان

1. بی توجهی به آیات در بررسی‌ها و گزارش‌های تاریخی
   1. ناسازگاری برخی اخبار سیره با آیات قرآنی
      1. بعثت
      2. انذار خویشان نزدیک
      3. بازگشت مهاجران از حبشه
      4. غزوه بدر
      5. جنگ احد
      6. جنگ بنونضیر
      7. حادثه افک
         1. بی توجهی به زمان نزول آیات
         2. بی توجهی به نزول مجموعی آیات
2. برداشت ظاهری از آیات
3. ساختن اخبار ناظر بر آیات
4. استفاده از آیات در سلیقه‌های مذهبی
5. نتیجه

پیوست شماره 1: استناد رسول خدا(ص) به آیات قرآن

پیوست شماره 2: جدول استناد‌های قرآنی پیامبر(ص)

پیوست شماره 3: استناد‌های صحابه به قرآن

1. استناد صحابه به قرآن در عصر رسول خدا(ص)
2. استناد صحابه به آیات، بعد از رسول خدا(ص)

پیوست شماره 4: جدول موارد قرآنی عروة بن زبیر در کتاب‌های سیره و تفسیر

1. موارد قرآنی عروة در کتاب‌های سیره
2. موارد قرآنی عروة در کتاب‌های تفسیری

پیوست شماره 5: موارد قرآنی ابن شهاب زهری از غیر طریق عروة

پیوست شماره 6: موارد قرآنی بیهقی در دلائل النبوة

منابع

نمایه آیات

نمایه اشخاص

نمایه اماکن

دربارهٔ پدیدآورنده

منصور داداش‌نژاد

منصور داداش‌نژاد (متولد ۱۳۴۵ تهران)، مدیر پژوهشی سی دی نورالسیره۲، مشاور علمی دایره المعارف قرآن کریم، مدیرگروه تاریخ و مجری تولید نرم افزارهای تاریخی؛ از جمله: «نور السیرة»، «جغرافیای جهان اسلام»، «دانشنامه نبوی»، «سیره معصومان»، «تراث» و «تاریخ ایران اسلامی» در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. از جمله آثار وی: «سیره پیامبر در صحیح بخاری»، «فعالیت‌های علمی و آموزشی ائمه»، «حسن بن علی».