عذر در سبک زندگی اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث عذر است. عذر از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: عذر در قرآن - عذر در معارف دعا و زیارات - عذر در معارف و سیره سجادی - عذر در سبک زندگی اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

عذرخواهی و پوزش خواستن از کسی که به خاطر اشتباه ما رنجیده یا متضرر شده است، یکی از فضایل والای اخلاقی است که به سلامت روانی جامعه و فرد کمک شایانی می‌کند. متأسفانه امروز در میان ما کمتر به این فضیلت اهمیت داده می‌شود. غالباً گمان می‌کنند که پوزش خواستن یعنی خود را رسوا و بی‌اعتبار ساختن. شاید این باور خطا ناشی از نگاه مطلق بین ما در داوری‌هایمان نسبت به شخصیت یکدیگر باشد. یعنی اگر کسی شجاعانه به خطای خود زبان گشود و درصدد جبران برآمد به جای آنکه او را انسانی وارسته و آزاده به حساب آوریم، نامش را در فهرست خطاکاران درج می‌کنیم.

در ژاپن فرهنگ عذرخواهی بسیار قوی است؛ زیرا فرهنگ صداقت و درستکاری نیرومند است. بیاییم ما نیز آنقدر خود را برکشیم که اقرار به خطا و بازگشت از راه کج، برایمان نه‌تنها ننگ نباشد بلکه یک افتخار به‌شمار رود.

شایسته است این رفتار پسندیده را والدین در خانه و معلمان و استادان در مدارس و دانشگاه‌ها به کودکان و جوانان عملاً آموزش دهند. پدر و مادر اگر مرتکب خطایی می‌شوند از فرزندان پوزش بطلبند و چنانچه معلم دیرتر به کلاس می‌رسد یا سخنی را به خطا بر زبان می‌راند از متعلمان خود عذر بخواهد و مطلب خطا را درست کند و آشکارا بگوید که پیش از این مطلب را به صورت نادرست به ایشان ارائه کرده است. فراگیران نیز بکوشند که دیگر خطای معلم محترم را به زبان نیاورند و آن را به بوته نسیان بسپارند و نادیده‌اش انگارند.

آنچه بیش از همه سبب تقویت روحیه اقرار به خطا می‌‌گردد، رواج روحیه پوزش‌پذیری و بخشندگی و چشم‌پوشی در میان مردم یک جامعه است. برای نمونه اگر والدین به وقت عذرخواهی فرزندشان به سرعت از تقصیر او درگذرند و دیگر آن را به رویش نیاورند، در صورت بروز خطایی دیگر، پوزش خواهی زودتر اتفاق می‌افتد و آثار زیان‌بار خطاکاری به سرعت از جان خاطی و از روح کسی که رنجیده شده است، محو می‌‌می‌گردد. در کتاب کلیله و دمنه آمده است: قال النبی(ص): «أ لا أنبئكم بشر الناس من لا يقبل عذرا و لا يقيل عشرة»؛ آیا از بدترین مردم به شما خبر دهم: کسی که عذری را نمی‌پذیرد و خطایی را نمی‌بخشد. و از آن بزرگوار است که در سفارش به امام علی(ع) فرمود: «هرکس پوزش خطاکاری را که به او روی آورده و پوزش می‌خواهد نپذیرد، شفاعتم به او نمی‌رسد». و امام علی(ع) می‌‌فرمایند: از بزرگ‌ترین گناهان نپذیرفتن عذر خطاکار است.

یکی از نام‌های خداوند بزرگوار، جل جلاله، عذرآموزی است. او در کتاب کریم خود به بنی‌آدم نیک آموخته است که چگونه به سبب بروز خطاها از او پوزش بخواهند و به آغوش رحمتش بازگردند. خداوند سبحان در قرآن کریم می‌‌فرماید: ﴿وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا﴾.

در باب عذرآموزی خداوند، رسول عظیم‌الشأن اسلام(ص) می‌‌فرمایند: «أَكْثِرُوا مِنَ الِاسْتِغْفَارِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُعَلِّمْكُمُ الِاسْتِغْفَارَ إِلَّا وَ هُوَ يُرِيدُ أَنْ يَغْفِرَ لَكُمْ‏»؛ زیاد از خداوند طلب بخشش کنید؛ زیرا او به این سبب به شما شیوه استغفار را آموخت که قصد بخشایش شما را داشت. خداوند قابل‌التوب است و بارها در قرآن کریم از خود به وصف غفار یاد کرده است. او ما را به عذرخواهی سریع از گناهان دعوت کرده است تا وجودمان همیشه سرزنده و نورانی بماند و بین ما و او به وسیله گناهان فاصله نیفتد. او مستغفرین را می‌‌ستاید و آه عذرخواهان در سحرگهان را از هر نوایی بیشتر دوست می‌‌دارد. خداوند نه‌تنها طالبان آمرزش و توابین را می‌‌آمرزد که سیئات آنان را هم به حسنات تبدیل می‌کند و این کاری است شگفت که در سوره فرقان آیه کریمه ۷۰ به آن اشاره شده است. باری؛ خداوند امید گنهکاران و حبیب توابین است.

بر این اساس شایسته است که در سطح جامعه مسلمانان نیز فرهنگ پوزش‌خواهی و پوزش‌پذیری رشد یابد. به خصوص ما در سطوح بالای حکومتی و در بین سیاست‌مداران و مدیران به این فضیلت عظیم بیش از دیگر جاها محتاجیم؛ زیرا «الناس علی دین ملوکهم». اگر زمامداران ما هر از چندی شجاعانه تیغ خودانتقادی را تیز کنند و عیوب کارشان را به مردم بگویند و اراده مصمم خود را در اصلاح خطاها به ما مردم نشان دهند، مردم نیز یاد خواهند گرفت که در برابر هر اشتباه کوچک یا بزرگ از کسانی که حقشان ضایع شده یا به زحمت و رنج افتاده‌اند، عذرخواهی کنند و درصدد جبران خطاهای خود برآیند. به این طریق پایه درستکاری در میان مردم روز به روز محکم‌تر می‌‌گردد.

آثار نامطلوب عذرخواهی نکردن را می‌‌توان چنین برشمرد: تقویت کبر و غرور و منیّت‌های مهلک، شدت یافتن شکاف‌ها و فاصله‌ها میان خویشان و دوستانی که باید غمخوارِ هم باشند، عادی شدن خطاکاری و نابودی حساسیت‌های اخلاقی، رشد کینه و کدورت‌ها، فراگیری تزویر و پشت هم اندازی، ابتلای مبتلایان به این بیماری به دیگر امراض اخلاقی، به خصوص غیبت و تهمت زدن به بی‌گناهان و شکستن حرمت اشخاص محترم و توجیه باطل لغزش‌ها و تکرار آنها و افزایش روزافزون آن گناهانی که یک ذره‌اش هم می‌تواند کمر آدمی را بشکند که اساس آنها ظلم به بندگان حق است.

امام زین‌العابدین(ع) دعای ۳۸ صحیفه سجادیه را به آموزش فرهنگ پوزش‌خواهی و پوزش‌پذیری اختصاص داده است. از خداوند می‌طلبیم که ما را به وصف نیکوی بخشندگی بیاراید. خداوند کریمی که به بندگانش نوید داد که نومید نباشند زیرا او تمام گناهان را خواهد آمرزید: ﴿قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ﴾.

منابع

1. دشتی نیشابوری، محمد، سبک زندگی