وظایف همسران
مقدمه
ماهیت حیات مادی و شاکله طبیعی موجودات، بر جنس مذکر و مؤنث استوار است و در گردونه منظم آن، هر موجودی رسالتی در جهت کمال متناسب خویش و وظیفهای در همسویی و هماهنگی در بستر خانواده برعهده دارد. بر همین اساس، زوجیت نقشی تعیین کننده در رهسپاری به سوی کمال دارد و تشکیل خانواده عالیترین وجهه این رسالت است.
بر این اساس، روابط زن و شوهر با تشکیل خانواده شکل میگیرد و در این محیط معنا مییابد؛ چراکه زن و مرد با ازدواج، به رابطهای فراتر از رابطه دو انسان بیگانه دست یافتهاند و خوشبختی و سعادت، یا بدبختی و شقاوت آنها به یکدیگر گره خورده است و بیش از پیش در یکدیگر اثر گذارند. نگاه آنها به یکدیگر، از سر مودت و رحمت است و رفتار و سخن آنها با یکدیگر معنای دیگری به زندگی بخشیده است. رابطه زن و شوهر، سرچشمه همه عاطفهها و بستر گیراترین رابطههاست. روابط زن و شوهر، جلوهای از برترین هنر زندگی و کاملترین شکل ارتباط انسانی است.
از این رو، اهمیت این ارتباط که پایههای اصلی خانواده را تشکیل میدهد، هم به لحاظ اجتماعی و هم به لحاظ دینی، مورد توجه اندیشمندان علوم اجتماعی و عالمان دین واقع شده است. خانواده در اسلام، مأمنی برای رسیدن به آرامش و امنیت و محل انس و الفت انسانها با یکدیگر است که افراد خانواده از طریق آن به اهداف والای الهی میرسند. در قرآن کریم بارها به هدف آفرینش زن و مرد که رسیدن به آرامش در کنار یکدیگر است، اشاره شده است.
اکنون با توجه به اهمیت خانواده و در نظر گرفتن رکن اصلی آن، که مرکب از زن و شوهر است، اهمیت ارتباط متقابل زن و شوهر نیز آشکار میگردد. رابطه زن و شوهر، رابطه مهرورزی و محبتپذیری، عهد و وفا، گذشت و ایثار، سخاوت و احسان، مودت و مروت، صداقت و درستی است. در این رابطه صمیمی، هر یک از زن و شوهر وظایفی در قبال یکدیگر دارند که این روابط دو طرفه را از سه جنبه میتوان بررسی کرد:
وظایف متقابل زن و شوهر
- اظهار محبت: آنچه اعضای خانواده را که رکن مهم آن زن و شوهر هستند، در خانواده گردهم میآورد، گذشته از ضرورتها، پیوندی مقدس و درونی است که همان محبت و احساس علاقه به یکدیگر است. اساس زندگی خانوادگی بر محبت است. قرآن کریم در این باره میفرماید: «و از نشانههای او اینکه از [نوع] خودتان همسرانی برای شما آفرید تا بدانها آرام گیرید و میانتان دوستی و رحمت نهاد. آری، در این نعمت برای مردمی که میاندیشند، قطعاً نشانههایی است»[۱].
- خوش اخلاقی: خداوند متعال، همانگونه که در قرآن کریم فرمود: ﴿وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾[۲] و مودت را میان زوجین قرار داد؛ اما این بدان معنا نیست که با پیوند زوجیت، این مودت محقق میگردد و به هیچ عنوان زایل نخواهد شد؛ بلکه عملکرد زوجین در تقویت یا کمرنگ کردن آن نقش بسزایی دارد. چنان که دشمنیها و کینهتوزیهای زن و شوهر در برخی خانوادهها، بیانگر این واقعیت است که نوع رفتار آنها در تحکیم و تضعیف این موهبت الهی نقش مهمی را ایفا میکند. در این میان، خوشاخلاقی نیز مودت و دوستی در محیط خانواده را تقویت کند؛ چنان که که در روایت نبوی آمده است: خوشخویی، دوستی را استوار میکند[۳].
- آراستگی: یکی از راههای نفوذ در قلب همسر و تعمیق ارتباط زناشویی، آراستگی آنها برای یکدیگر است. پاکیزگی و خودآرایی زن و شوهر برای یکدیگر، از عوامل تحکیم روابط زناشویی و سبب فراهم شدن محیطی لذتبخش در خانه است. از این رو، روایات متعددی در سفارش به پاکیزگی و آرایش برای استحکام خانواده وارد شده است. از جمله حضرت علی(ع) میفرماید: «هریک از شما [مردان] باید خود را برای همسرش آراسته کند؛ همچنان که دوست دارد همسرش خود را برای او بیاراید»[۴].
- رفق و مدارا: مدارا کردن در برابر مشکلات و بداخلاقیهای همسر، یکی دیگر از راهکارهای حفظ پیوند خانوادگی میان زوجین است؛ در مقابل، کم صبری در برابر خطای دیگران و خشونت در محیط خانواده، باعث آتشافروزی در این جامعه کوچک میگردد. رسول خدا(ص) فرمودند: «ملایمت، میمون است و خشونت، شوم. هرگاه خداوند برای خانوادهای خیری بخواهد، ملایمت را وارد آن خانواده میکند؛ زیرا ملایمت هیچگاه با هیچ چیز همراه نمیشود، مگر اینکه آن را زینت ببخشد؛ و خشونت هرگز با چیزی همراه نمیشود، مگر اینکه آن را زشت بگرداند»[۵].
- رفتار نیکو: خوشاخلاقی و خوشرفتاری، یکی دیگر از وظایفی است که در سیره ائمه معصوم(ع) به آن توجه ویژهای شده است. مدارا و معاشرت نیکو، جلوهای از این صفات برجسته است. یکی از اهداف ارزشمند ازدواج، رسیدن به آرامش است. از عوامل مؤثر در ایجاد این آرامش در کانون خانواده، رفتار نیکو و شایسته میان زن و مرد است. با توجه به اهمیت مسئله، خداوند در قرآن کریم، خطاب به مردان مؤمن در مورد برخورد با همسرانشان میفرماید: ﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾[۶].
- مهرورزی: آنچه موجب حفظ، دوام و بقای خانواده است، رفتارهای محبتآمیز و مهربانانه میان همسران است. مهربانی و ملاطفت با خانواده، به ویژه با همسر، از دستورات دین و از اخلاق پیشوایان هدایت است؛ چنان که از رسول گرامی اسلام(ص) روایت شده که فرمودند: «أَحْسَنُ النَّاسِ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً- وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِي»[۷]. در این روایت با توجه به مطلق بودن واژه «ناس» و با در نظر گرفتن مفهوم آن، میتوان مهرورزی را وظیفه مشترک زوجین دانست.
- احترام متقابل: خداوند به انسان کرامت و بزرگواری بخشیده و فرموده است: ﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ...﴾[۸]. بر این اساس، انسان از احترام و شخصیت الهی برخوردار است و هیچ کس اجازه بیاحترامی به او را ندارد؛ به ویژه همسر انسان. از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمودند: «هر کس زنی را [به همسری] بگیرد، باید او را گرامی بدارد»[۹].
- روح تعاون و همکاری در خانه: از ارکان مهم تحکیم خانواده و تداوم خوشبختی آن، تعاون و همکاری میان زن و شوهر است. تعاون، پیوند زن و مرد را مستحکم میسازد. بیشتر کشمکشهای زوجین به دلیل دوری آنها از روحیه تعاون است و ریشه بیشتر شکایتها به همین عامل میرسد که هر کدام از زن و مرد، ادعای استقلال میکنند و زندگی را برای خود میخواهند؛ غافل از اینکه آنها دو نفر نیستند؛ بلکه با پیوند مقدس ازدواج، یکی گشتهاند و شریک حقیقی غم و شادی یکدیگر شدهاند.
- اظهار دوستی: یکی از عوامل خوشبختی و کامیابی خانواده در گرم و باصفا نگه داشتن کانون خانواده، اخلاق نیکو و اظهار محبت و مهربانی و وفاداری در خانواده است. از این رو امام علی(ع) میفرمایند: «هیچ همنشینی مانند نیکخویی و هیچ میراثی گرانبهاتر از ادب نیست»[۱۰]. ویژگی دیگر که در سیره ائمه اطهار(ع) به ویژه در روابط خانوادگی این بزرگواران دیده میشود، محبت و دوستی میان زوجین و اظهار محبت و علاقه و روابط نیکوست.
- تلاش در راه رفاه و آسایش خانواده: فرد بعد از ازدواج، وظایفی را بر عهده میگیرد که باید آنها را به بهترین شکل انجام دهد. یکی از مسئولیتهایی که در سیره ائمه(ع) نیز آشکارا میبینیم، تلاش و کوشش آنان در راستای رفاه و آسایش اعضای خانواده خویش است. از وظایف مرد بعد از ازدواج، تأمین خوراک، پوشاک و مسکن خانواده است. امام سجاد(ع) میفرمایند: اینکه داخل بازار شوم و با پولی که دارم مقداری گوشت برای خانه تهیه کنم، نزد من محبوبتر از آن است که بندهای را در راه خدا آزاد کنم[۱۱].[۱۲]
وظایف خاص مرد
تعیین قلمرو مدیریت مرد در نظام خانواده بسیار مهم است. مرد در جایگاه سرپرست خانواده و تنظیم کننده برنامه زندگی، دارای وظایفی است که باید آنها را مراعات کند. از نظر اقتصادی، مرد مسئول تأمین مخارج همسر و فرزندان است و باید در حد توان خود به این مهم بپردازد؛ اما مسئولیت مهم او در خانه، همان معاشرت نیکو و اخلاق پسندیده است. در ادامه، فرازهایی از سیره ائمه(ع) و دستورات ایشان درباره وظایف مرد در قبال همسر بیان میشود.
- سرپرستی و مدیریت: سرپرستی و مدیریت در خانواده، یک ضرورت اجتماعی است. مجموعههای انسانی بدون مدیریت، سامان نمیگیرد و بینظمی و هرجومرج، شیرازه آن را فرو میپاشد. خانواده هم که سلول اولیه پیکره اجتماع است، بدون مدیریت اصولی و صحیح، سامان نخواهد یافت. مسئولیت خانواده و تأمین وسایل زندگی بر عهده مرد است. در اسلام، سرپرستی و مدیریت خانواده به مرد واگذار شده است.
- محافظت از حریم خانواده: یکی دیگر از ویژگیهای مدیریت در خانواده «اصل حفاظت» است. یکی از مسئولیتهای مهم مرد در مقام مدیر خانواده، حفاظت و پاسداری از حریم خانواده و سلامت زن و فرزند و عفت و حجاب آنهاست. به عبارت دیگر، تأمین امنیت و محافظت از حریم خانواده بر عهده سرپرست خانواده، یعنی پدر است. امام علی(ع) در این مورد به فرزند گرامی خویش امام حسن(ع) سفارش میکند: «... دفاع از حریم خانواده، نشانه بزرگی است»[۱۳].[۱۴]
وظایف خاص زن
- حق تمکین و اطاعت و پذیرفتن مرد به عنوان رئیس خانواده: اطاعت و فرمانبرداری زن، لازمه مدیریت مرد در خانه و زمینهساز صفا و صمیمیت در محیط خانواده است. از مصداقهای این اطاعت، امور جنسی و ورود و خروج زن در خانه است که موجب صفا و استحکام خانواده میشود. در روایت است که یهود مدینه که در همسایگی حضرت فاطمه(س) بودند، مجلس عروسی داشتند. آنها نزد پیامبر اکرم(ص) آمدند و از حضرت تقاضا کردند به دلیل حق همسایگی، اجازه دهد دخترش، حضرت فاطمه(س) به مجلس آنها آید و مجلسشان را رونق دهد. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «فاطمه همسر علی بن ابیطالب است، و در اختیار اوست»[۱۵]. بر اساس این روایت، زن هر قدر هم بافضیلت باشد، برای خروج از خانه باید از شوهرش اجازه بگیرد.
- شوهرداری شایسته: همسر شایسته و باکمال، به محیط خانواده آرامش میبخشد و با عوامل اضطراب و نگرانی که ممکن است زندگی زناشویی او را به مخاطره اندازد، مبارزه میکند. او سختیهای زندگی را در گفتار و عمل، آسان جلوه میدهد و به دلجویی از شوهرش میپردازد تا فقر و نداری، بیمسکنی و سختیهای زندگی، او را از پا در نیاورد و برای مشکلات مادی اندوهگین نشود.
- برخورد نیکو: یکی از بارزترین صفات پسندیده برای زن که در سیره معصومین(ع) بدان توجه ویژهای شده، خوش اخلاقی است. امیرمؤمنان علی(ع) متوجه شد که سه روز است در خانه چیزی برای خوردن وجود ندارد؛ پس از فاطمه(س) پرسید: «چرا به من نگفتی؟» حضرت با برخوردی مهرآمیز پاسخ داد: «پدرم مرا نهی کرده است از اینکه از تو چیزی بخواهم که نتوانی تهیه کنی و فرمود اگر همسرت چیزی به خانه آورد که هیچ، وگرنه از پسرعمویت چیزی مخواه»[۱۶].
- استقبال گرم از شوهر: خانواده، کانون آرامش و راحتی است. مرد در بیرون از خانه، با انواع ناملایمات و سختیها دست و پنجه نرم میکند و دوست دارد هنگام ورود به خانه، با چهره آرام و مهربان همسرش روبهرو شود و همسرش از او دلجویی کند. از سنتهای بسیار نیکویی که در اسلام بدان سفارش شده است و در سیره خانوادگی ائمه(ع) نیز دیده میشود، استقبال گرم و مهرآمیز زن از شوهر خویش است. رسول اکرم(ص) در این مورد فرمودهاند: «وظیفه زن این است که در خانه به پیشواز شوهرش برود و به وی خوشآمد بگوید». همچنین میفرمایند: «مواظب باشید به شوهر خویش توهین و بیادبی نکنید، ناسزا نگویید و با او برخورد نیکو و استقبالی گرم از او داشته باشید»[۱۷].
- حفاظت از اموال شوهر: زن در محیط خانواده، امین اموال شوهر است و باید در حفظ آنها بکوشد؛ تصرفات او با اجازه و رضایت شوهرش باشد و بدون رضایت او حق ندارد چیزی به کسی ببخشد یا از آن اموال، برای کسی سوغات و چشم روشنی ببرد؛ حتی اگر برای خویشان خود و یا شوهرش باشد. رسول خدا(ص) میفرمایند: «زن، نگهبان و امانتدار اموال شوهر است و در این باره مسئولیت دارد»[۱۸].
- قناعت: کدبانوی خانه برای اینکه زندگی آرام و خوشی داشته باشد، باید به آنچه خدا روزی او کرده است، رضا دهد، زبان به اعتراض نگشاید و احساس ناکامی نکند. امام علی(ع) در تفسیر آیه ﴿فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً﴾[۱۹] میفرمایند: «منظور از زندگی پاکیزه، زندگی با قناعت است»[۲۰].
- تدبیر منزل: خانواده یک نهاد اجتماعی است. در هر نهاد اجتماعی، کارها بر اساس همکاری و تعاون پیش میرود و اگر همه اعضا همکاری نکنند، آن نهاد دچار اختلال و آشفتگی خواهد شد. در اسلام، وظیفه مدیریت کلان خانواده بر عهده مرد و اداره امور داخلی خانه، بر عهده زن است. مردها به حکم آنکه سرپرست خانوادهاند، وظیفه دارند هزینه اداره خانواده و مخارج همسر و فرزندان را تأمین کنند. بنابراین، به طور معمول روزها در خارج از خانه به سر میبرند. در این وضعیت، اگر زن کارهای خانه (پخت و پز، شستن لباسها، ظروف و...) را انجام ندهد، امور خانواده مختل میگردد و به تدریج، شیرازه خانواده از هم میپاشد. از این رو، ضروری است که زن با انجام دادن کارهای داخل خانه و اداره امور داخلی خانواده، شوهر را در اداره خانواده یاری کند.
- آرامش بخشیدن: نظام خانواده در اسلام متناسب با روحیات زن و مرد برنامهریزی شده است. یکی از وظایف مهم بانوان، تأمین عواطف و مهیا کردن فضای آرام و باصفا در میان خانواده است. بانوان به لحاظ لطافت روحی که دارند، مسئول تنظیم آرامش و صفای درون خانواده هستند. در این خصوص، از مولای متقیان، علی(ع) نقل شده است که میفرمود: «هرگاه به خانه میآمدم و به فاطمه(س) نگاه میکردم، تمام غم و غصهام برطرف میشد»[۲۱].[۲۲]
منابع
پانویس
- ↑ سوره روم، آیه ۲۱.
- ↑ «و از نشانههای او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بیگمان در این، نشانههایی است برای گروهی که میاندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.
- ↑ ابن شعبه حرانی، تحف العقول من آل الرسول، ص۴۵.
- ↑ نعمان مغربی، دعائم الإسلام، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ متقی هندی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۳، ص۵۲ ـ ۵۱.
- ↑ «و با آنان شایسته رفتار کنید» سوره نساء، آیه ۱۹.
- ↑ زید بن علی، مسند زید بن علی، ص۴۷۶.
- ↑ «و به راستی ما فرزندان آدم را ارجمند داشتهایم ...» سوره اسراء، آیه ۷۰.
- ↑ حمیری قمی، ۱۴۱۳، ص۷۰.
- ↑ رشاد، دانشنامه امام علی(ع)، ج۱۰، ص۲۴.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۴۱.
- ↑ سلمانی گواری، ابوالفضل، سیره خانوادگی ائمه معصوم، ص ۱۷۲-۱۹۲.
- ↑ میرعظیمی، حقوق والدین، ص۱۶۹.
- ↑ سلمانی گواری، ابوالفضل، سیره خانوادگی ائمه معصوم، ص ۱۹۲-۲۰۰.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۳۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳، ج۶، ص۳۱.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۵۵۱.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۴، ص۲۴۸.
- ↑ «بیگمان آنان را با زندگانی پاکیزهای زنده میداریم» سوره نحل، آیه ۹۷.
- ↑ رضی، شرح نهج البلاغه، حکمت ۲۲۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۹.
- ↑ سلمانی گواری، ابوالفضل، سیره خانوادگی ائمه معصوم، ص ۲۰۰-۲۱۳.