توحید افعالی در نهج البلاغه

این مدخل زیرشاخهٔ بحث توحید افعالی است. توحید افعالی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: توحید افعالی در قرآن - توحید افعالی در نهج البلاغه - توحید افعالی در اخلاق اسلامی - توحید افعالی در کلام اسلامی - توحید افعالی در فلسفه اسلامی - توحید افعالی در معارف و سیره علوی - توحید افعالی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مراد از توحید افعالی آن است که در جهان هستی هیچ کاری بدون اذن، اراده و مشیت الهی تحقق نمی‌یابد و البته این سخن با اختیار انسان منافات ندارد؛ زیرا براساس اراده الهی انسان مختار آفریده شده و در نگاه دیگر خداوند علت تمامی علت‌ها و مسبب تمامی اسباب‌هاست؛ چنان‌که سوزندگی آتش در ظاهر از آن آتش است، اما در حقیقت اثر ذات اقدس الهی است. برخی عبارات نهج‌البلاغه، توحید افعالی را می‌رساند، از آن جمله: «اللَّهُمَّ دَاحِيَ الْمَدْحُوَّاتِ وَ دَاعِمَ الْمَسْمُوكَاتِ وَ جَابِلَ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا شَقِيِّهَا وَ سَعِيدِهَا»؛ «بار خدایا، ای گستراننده زمین‌های گسترده، و نگاه‌دارنده آسمان‌های برافراشته و ای آفریننده دل‌ها بر پایه فطرت، چه بدبخت آن و چه خوشبخت آن».

یا در خطبه دیگری می‌فرماید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَلَا بِحَوْلِهِ، وَ دَنَا بِطَوْلِهِ، مَانِحِ كُلِّ غَنِيمَةٍ وَ فَضْلٍ، وَ كَاشِفِ كُلِّ عَظِيمَةٍ وَ أَزْلٍ»؛ «سپاس خدایی را که علو مرتبه‌اش به خاطر قدرت و نزدیکی‌اش به مخلوقات به واسطه عطا و بخشش اوست، بخشنده هر فضل و فایدتی و زداینده هر بلا و سختی است». باور به توحید افعالی یعنی اعتقاد به یکتایی خداوند در آفرینش، تدبیر، روزی رساندن و... و آنان که با دقت به جهان می‌نگرند، یکتایی حق را در برپایی موجودات می‌یابند و هر موجودی جز خدا را معلول می‌شمارند. امام علی(ع) مردمان را به درنگی ژرف‌تر فرا خوانده می‌فرماید: اگر در عوالم اندیشه‌ات به سیر و گشت پردازی و به نهایت رسی، به این امر رهنمون شوی که آفریننده مورچه همان آفریننده نخل خرماست. به سبب دقت‌ها و ظرافت‌هایی که هر چیز را از چیز دیگری، جدا می‌کند و پیچیدگی اختلاف هر موجود زنده با دیگری، یکی درشت و کلان است و یکی نرم و لطیف. یکی سنگین است و یکی سبک. یکی نیرومند است و یکی ناتوان. در آفرینش، همه یکسان‌اند. خلقت آسمان و هوا و بادها و آب یکی است.

منابع

1. غلامعلی، احمد، شناخت‌نامه نهج البلاغه