مرجعیت: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۲: خط ۲:


== مقدمه ==
== مقدمه ==
'''[[مرجعیت]]''' از مهم‌ترین مقام‌های [[دینی]] [[شیعیان]] در [[دوره غیبت]].
'''[[مرجعیت]]''' از مهم‌ترین مقام‌های [[دینی]] [[شیعیان]] در [[دوره غیبت]] است. مرجعیت، پس از [[غیبت]] امام‌زمان{{ع}} آغاز شده و [[مرجعیت فقها]]  در راستای مرجعیت [[پیامبر]]{{صل}} و آنان [[حجت]] بر [[مردم]] از سوی [[ائمه اطهار]]{{ع}} به‌شمار می آیند. نهاد مرجعیت در آغاز منطقه‌ای و غیر متمرکز بود و به‌تدریج به صورت یک نهاد متمرکز در [[جهان تشیع]] درآمد. [[گزینش]] [[فقیه]] برای مرجعیت بر عهده [[مسلمانان]] است.  [[مسئولیت]] مرجعیت سنگین و برای آن، شرایطی مانند: [[بلوغ]]، [[عقل]]، [[شیعه]]، [[مردبودن]]، حریص نبودن بر جاه، [[اعلمیت]]، [[دین‌شناسی]] و [[تسلط]] بر مسائل [[سیاسی]]  لازم است<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>.


مرجعیت، پس از [[غیبت]] امام‌زمان{{ع}} آغاز شده و [[امام‌ خمینی]] [[مرجعیت فقها]] را در راستای مرجعیت [[پیامبر]]{{صل}} و آنان را [[حجت]] بر [[مردم]] از سوی [[ائمه اطهار]]{{ع}} به‌شمار آورده‌است. نهاد مرجعیت در آغاز منطقه‌ای و غیر متمرکز بود و به‌تدریج به صورت یک نهاد متمرکز در [[جهان تشیع]] درآمد. [[گزینش]] [[فقیه]] برای مرجعیت بر عهده [[مسلمانان]] است. امام‌ خمینی تأکید کرده‌است، [[مراجع]] خواهان [[مصالح]] مردم‌اند و مردم به آنان [[اعتقاد]] و ارادت [[قلبی]] دارند و آنان با تکیه بر [[اسلام]] و [[پشتیبانی]] مردم، در برابر [[تجاوز]] به [[احکام اسلام]]، می‌ایستند و وجود مراجع را [[نعمت]] و [[عزت]] آنان را [[عزت اسلام]] می‌دانست.
== معناشناسی ==  
امام‌ خمینی [[مسئولیت]] مرجعیت را سنگین و برای مرجعیت، شرایطی مانند: [[بلوغ]]، [[عقل]]، [[شیعه]]، [[مردبودن]]، حریص‌نبودن بر [[جاه]]، [[اعلمیت]]، [[دین‌شناسی]] و [[تسلط]] بر مسائل [[سیاسی]] را لازم می‌دانست و مرجعیت را به جهت امکان [[نفوذ]] افراد مغرض، در [[امان]] از [[خطا]] نمی‌دید و درباره [[سوء]] استفاده از این نهاد هشدار می‌داد. امام‌ خمینی خدمات مراجع را قابل شمارش نمی‌دانست و با [[دعوت]] از مراجع برای حضور در صحنه‌های [[انقلاب]] و [[نظام]]، از آنان می‌خواست همراه و [[یار]] [[نظام اسلامی]] باشند و تحت تأثیر نسبت‌های ناروای بدخواهان قرار نگیرند.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>
مرجعیت به معنای مرجع‌ بودن و مرجع‌ شدن است و «مرجع» به معنای [[محل رجوع]] و بازگشت<ref>ابن‌منظور، مصباح المنیر، ۸/۱۱۴، ۱۱۷؛ دهخدا، فرهنگ‌لغت دهخدا، ۱۲/۱۸۲۰۹.</ref> و کسی که در امور به او [[رجوع]] می‌کنند<ref>معین، فرهنگ معین، ۳/۳۹۹۶.</ref> معنایی عام دارد و از جمله در قلمرو مسائل [[علمی]] و [[شرعی]] است؛ چنان‌که در برخی [[روایات]] درباره [[شناخت]] [[احکام دینی]] و شرعی و رویدادها دستور داده شده است به [[عالمان]] [[حدیث]] و [[فقیهان]] «رجوع» شود<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۳۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۲/۸۸.</ref>. این واژه در اصطلاح کنونی، به [[فقیه]] جامع شرایطی گفته می‌شود که [[مکلفان]] غیر [[مجتهد]]، برای [[شناخت]] [[احکام شرعی]] به او [[رجوع]] می‌کنند. این مراجعه، در اصطلاح [[شرعی]]، [[تقلید]] نامیده می‌شود که به معنای شناخت و [[دریافت احکام]] [[شرع]] از [[فقیه جامع شرایط]] است و در نگاه بیشتر [[فقهای شیعه]] مبتنی بر یک اصل عقلایی است<ref>امام‌ خمینی، الاجتهاد و التقلید، ۶–۷.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>
 
== مفهوم‌شناسی ==
مرجعیت، مصدر صناعی «[[مرجع]]»، به معنای مرجع‌ بودن و مرجع‌ شدن است و «مرجع» به معنای [[محل رجوع]] و بازگشت <ref>ابن‌منظور، مصباح المنیر، ۸/۱۱۴، ۱۱۷؛ دهخدا، فرهنگ‌لغت دهخدا، ۱۲/۱۸۲۰۹.</ref> و کسی که در امور به او [[رجوع]] می‌کنند<ref>معین، فرهنگ معین، ۳/۳۹۹۶.</ref> معنایی عام دارد و ازجمله در قلمرو مسائل [[علمی]] و [[شرعی]] است؛ چنان‌که در برخی [[روایات]] دربارهٔ [[شناخت]] [[احکام دینی]] و شرعی و رویدادها دستور داده شده‌است به [[عالمان]] [[حدیث]] و [[فقیهان]] «رجوع» شود<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۳۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۲/۸۸.</ref> مرجعیت به این معنا به عنوان یک امر عقلایی و [[دینی]]، همواره در [[تاریخ]] و همه [[جوامع]] وجود داشته‌است؛ چنان‌که [[قرآن کریم]] به عنوان امری ارتکازی و پذیرفته‌شده، [[ناآگاهان]] را به [[پرسش]] از [[اهل ذکر]] و آگاهان [[فرمان]] می‌دهد.<ref>نحل، ۴۳؛ انبیا، ۷.</ref>
 
این واژه در اصطلاح کنونی، به [[فقیه]] جامع شرایطی گفته می‌شود که [[مکلفان]] غیر [[مجتهد]]، برای [[شناخت]] [[احکام شرعی]] به او [[رجوع]] می‌کنند. این مراجعه، در اصطلاح [[شرعی]]، [[تقلید]] نامیده می‌شود که به معنای شناخت و [[دریافت احکام]] [[شرع]] از [[فقیه جامع شرایط]] است و در نگاه بیشتر [[فقهای شیعه]] مبتنی بر یک اصل عقلایی است.<ref>امام‌ خمینی، الاجتهاد و التقلید، ۶–۷.</ref> [[امام‌ خمینی]] و [[فقهای امامیه]]، تقلید را برای مکلفان غیر مجتهد که [[قادر]] به [[احتیاط]] نیستند، [[واجب]] می‌دانند.<ref>امام‌ خمینی، تحریر الوسیله، ۱/۷؛ یزدی طباطبایی، عروة الوثقی، ۱/۱۳؛ حکیم طباطبایی، مستمسک العروة الوثقی، ۱/۶.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>


== پیشینه ==
== پیشینه ==
خاستگاه [[حجیت]] و [[مشروعیت]] [[مرجعیت]] [[عالمان]] افزون بر ارتکاز و رویه عقلا، قرآن کریم است که از هر [[قوم]] و گروهی، دسته‌ای را موظف شمرده‌است که از [[محل زندگی]] خود برای [[فهم]] عمیق [[دین]] [[مهاجرت]] کنند و پس از بازگشت، [[پیام‌های الهی]] را به [[مردم]] برسانند {{متن قرآن|وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}}<ref>«و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref> چنان‌که [[توقیع]] امام‌مهدی{{ع}} به عموم مردم دستور داده شده در مسائل دینی و شرعی خود به عالمان [[حدیث]] «رجوع» کنند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۴۰؛ حسینیان، چهارده قرن تلاش شیعه برای ماندن و توسعه، ۱۱۷.</ref>
خاستگاه حجیت و [[مشروعیت]] [[مرجعیت]] [[عالمان]] افزون بر ارتکاز و رویه عقلا، قرآن کریم است که از هر [[قوم]] و گروهی، دسته‌ای را موظف شمرده است که از محل زندگی خود برای فهم عمیق [[دین]] [[مهاجرت]] کنند و پس از بازگشت، پیام‌های الهی را به [[مردم]] برسانند<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref>، چنان‌که [[توقیع]] امام مهدی{{ع}} به عموم مردم دستور داده شده در مسائل دینی و شرعی خود به عالمان [[حدیث]] «رجوع» کنند<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۴۰؛ حسینیان، چهارده قرن تلاش شیعه برای ماندن و توسعه، ۱۱۷.</ref>. مرجعیت به معنای رایج و امروزی آن، پس از [[غیبت امام زمان]]{{ع}} آغاز شد، اما برخی از [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{ع}} در [[زمان]] حضور آن بزرگواران و به امر آنان، مرجعیت مردم را در مناطقی از حوزه [[اسلام]] بر عهده داشتند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۱۳۸ و ۱۶۴.</ref>  


امام‌ خمینی [[مرجعیت فقها]] را در راستای مرجعیت [[پیامبر]]{{صل}} و آنان را [[حجت]] بر مردم از سوی [[ائمه اطهار]]{{ع}} به‌شمار آورده‌است.<ref>امام‌ خمینی، ولایت فقیه، ۸۰.</ref> مرجعیت به معنای رایج و امروزی آن، پس از [[غیبت امام زمان]]{{ع}} آغاز شد، اما برخی از [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{ع}} در [[زمان]] حضور آن بزرگواران و به امر آنان، مرجعیت مردم را در مناطقی از حوزه [[اسلام]] بر عهده داشتند؛ مانند معاذبن‌جبل که به [[دستور پیامبر]]{{صل}} به [[یمن]] رفت<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۱۳۸ و ۱۶۴.</ref> و ابان‌بن‌تغلب که به دستور امام‌باقر{{ع}} [[مأمور]] فتوادادن به [[مردم]] در [[مسجد مدینه]] شد.<ref>نجاشی، رجال نجاشی، ۱۰.</ref>
پرورش [[فقیه]] و [[مجتهد]] به دست [[امامان معصوم]]{{ع}} و ارجاع مردم به آنان برای گرفتن [[فتوا]] با توجه به گرفتاری و دوران [[حبس]] و دوری [[شیعیان]] از آنان، امری ضروری برای تضمین [[سلامت]] [[دینی]] [[جامعه]] و تحریف‌نشدن [[دین]] به دست بدخواهان بود<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۴۷.</ref>. [[مرجعیت]] [[فقهای شیعه]] در دوره غیبت مهم‌ترین پایگاه دینی و [[شرعی]] در تبیین و گسترش [[مسائل شرعی]] و [[فقهی]] بوده است<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>.
 
پرورش [[فقیه]] و [[مجتهد]] به دست [[امامان معصوم]]{{ع}} و ارجاع مردم به آنان برای گرفتن [[فتوا]] با توجه به [[گرفتاری]] و دوران [[حبس]] و دوری [[شیعیان]] از آنان، امری ضروری برای تضمین [[سلامت]] [[دینی]] [[جامعه]] و تحریف‌نشدن [[دین]] به دست بدخواهان بود<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۴۷.</ref> از این‌رو [[امامان]]{{ع}} ضمن ایجاد زمینه [[تفکر]] و [[استدلال]] [[استنباط]] [[فروع]]، همواره [[اصحاب]] را به [[تفقه]] و استنباط [[دعوت]] می‌کردند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۶۲؛ عزیزی، مبانی و تاریخ تحول اجتهاد، ۳۱۵؛ ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۴۷.</ref> بر همین اساس [[مرجعیت]] [[فقهای شیعه]] در [[دوره غیبت]] مهم‌ترین پایگاه دینی و [[شرعی]] در تبیین و گسترش [[مسائل شرعی]] و [[فقهی]] بوده‌است و در دوره معاصر [[امام‌ خمینی]] در جایگاه یکی از [[مراجع]] مسلم [[تقلید]] توانست [[نهضت اسلامی]] را آغاز کند و با [[رهبری]] [[انقلاب اسلامی]] از پایگاه مرجعیت فراگیر خود آن را به [[پیروزی]] و شکل‌گیری [[نظام جمهوری اسلامی]] در [[ایران]] برساند.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>


== دوره‌های مرجعیت ==
== دوره‌های مرجعیت ==
پس از [[عصر امامان]]{{ع}}، مرجعیت دوره‌های گوناگونی را پشت سر نهاد. از آغاز [[غیبت صغری]] تا پایان سده چهارم [[هجری]]، محدثانی چون [[محمد بن‌ یعقوب کلینی]] و [[محمد بن‌ علی‌ بن‌ بابویه]] معروف به [[شیخ صدوق]]، [[مقام مرجعیت دینی]] مستقیم را بر عهده داشتند.<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۷۱؛ عزیزی، مبانی و تاریخ تحول اجتهاد، ۳۱۷–۳۱۸.</ref> در آغاز [[غیبت]] کبرای [[امام عصر]]{{ع}}، مرجعیت [[علمای دین]] به صورت نهادی مستقل آغاز شد<ref>اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، ۲۰۱.</ref> و [[فقیهان]] برجسته‌ای چون [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] و سپس [[شیخ طوسی]] در [[قرن پنجم]] [[قمری]]، رهبری شیعیان را در [[حوزه بغداد]] بر عهده گرفتند.<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۱۴۰، ۱۸۹ و ۲۰۰.</ref> پس از [[وفات]] [[شیخ طوسی]]، در حدود ۱۵۰ سال، [[دانشمندان]] [[شیعی]] با [[درک]] [[عظمت]] و [[اعتماد]] به آرای او، غالباً نظری دربارهٔ [[احکام اسلامی]] از خود بروز نمی‌دادند. گویا فتوا دادن و کتاب‌ نوشتن را [[اهانت]] به [[مقام]] وی می‌دانستند.<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۳.</ref> از [[فقها]] و [[مراجع]] دینیِ این دوره می‌توان به [[قاضی]] ابن‌براج، [[ابوالصلاح حلبی]] و ابن‌زهره اشاره کرد.<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۲۲۳ و ۲۳۰.</ref>
پس از عصر امامان{{ع}}، مرجعیت دوره‌های گوناگونی را پشت سر نهاد. در آغاز [[غیبت]] کبرای [[امام عصر]]{{ع}}، مرجعیت [[علمای دین]] به صورت نهادی مستقل آغاز شد<ref>اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، ۲۰۱.</ref> و [[فقیهان]] برجسته‌ای رهبری شیعیان را در [[حوزه بغداد]] بر عهده گرفتند<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۱۴۰، ۱۸۹ و ۲۰۰.</ref>. پس از [[وفات]] [[شیخ طوسی]]، در حدود ۱۵۰ سال، [[دانشمندان]] [[شیعی]] با [[درک]] [[عظمت]] و [[اعتماد]] به آرای او، غالباً نظری درباره [[احکام اسلامی]] از خود بروز نمی‌دادند<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۳.</ref>.


پس از دوره یاد شده که «عصر مقلده» نام گرفته بود، [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] دوباره زنده شد. بیشتر فقها و [[مجتهدان]] این دوره از [[شهر]] حله بودند و سرآمد آنان [[ابن‌ادریس حلی]]، [[محقق حلی]] و [[علامه حلی]] بودند.<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۷.</ref> [[تکامل]] تدریجی اجتهاد، [[نظم]] و ترتیب‌ یافتن [[کتب فقهی]]، [[پیشرفت]] [[فقه مقارن]]، دقیق، عمیق و پردامنه‌تر شدن تحقیقات [[فقهی]] و [[نگارش]] آثاری دربارهٔ [[اختلاف]] [[علمی]] [[فقهای شیعه]]، از امتیازات این دوره است.<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۸.</ref> [[عالمان]] این دوره به‌خصوص خواجه‌ [[نصیرالدین طوسی]] و علامه حلی، با احاطه بر [[روحیه]] خان‌های [[مغول]]، از آن برای محکم‌ کردن پایه‌های علمی و مذهبی و گسترش [[تمدن اسلامی]] بهره بردند. خدمات این دو در [[ایران]] و [[ارتباط]] [[محمد بن‌ جمال‌الدین مکی]] ([[شهید]] اول) با [[ایرانیان]]، سبب [[تحول فکری]] و [[فرهنگی]] در ایران شد و [[مردم]] با [[آگاهی]] و [[شناخت]]، آماده پذیرش [[مکتب تشیع]] و [[سیره]] [[اهل‌بیت]]{{ع}} شدند و صفویان این [[آمادگی]] و درخواست را با زمینه‌سازی [[ابن‌فهد حلی]]، یکی دیگر از مراجع و فقهای سده نهم [[هجری]]، در حد کمال پاسخ گفتند و [[مذهب تشیع]] در ایران به رسمیت رسید.<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۱۶.</ref>
پس از دوره یاد شده که «عصر مقلده» نام گرفته بود، [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] دوباره زنده شد. بیشتر فقها و [[مجتهدان]] این دوره از [[شهر]] حله بودند و سرآمد آنان [[ابن‌ادریس حلی]]، [[محقق حلی]] و [[علامه حلی]] بودند<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۷.</ref>. [[تکامل]] تدریجی اجتهاد، [[نظم]] و ترتیب‌ یافتن [[کتب فقهی]]، [[پیشرفت]] فقه مقارن، دقیق، عمیق و پردامنه‌تر شدن تحقیقات [[فقهی]] و [[نگارش]] آثاری درباره [[اختلاف]] [[علمی]] [[فقهای شیعه]]، از امتیازات این دوره است<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۸.</ref>. [[عالمان]] این دوره با احاطه بر [[روحیه]] خان‌های [[مغول]]، از آن برای محکم‌ کردن پایه‌های علمی و مذهبی و گسترش [[تمدن اسلامی]] بهره بردند. خدمات آنان در [[ایران]] و [[ارتباط]] ([[شهید]] اول) با [[ایرانیان]]، سبب [[تحول فکری]] و [[فرهنگی]] در ایران شد و [[مردم]] با [[آگاهی]] و [[شناخت]]، آماده پذیرش [[مکتب تشیع]] و [[سیره]] [[اهل‌بیت]]{{ع}} شدند و صفویان این [[آمادگی]] و درخواست را در حد کمال پاسخ گفتند و [[مذهب تشیع]] در ایران به رسمیت رسید<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۱۶.</ref>.
در این دوره، عناوینی چون صدر، شیخ‌الاسلام و قاضی برای [[علما]] قرار داده شد. صدر در [[حکم]] [[مرجع تقلید]] رسمی شهر بود<ref>جعفریان، دین و سیاست در دوره صفوی، ۷۸–۷۹.</ref> و از [[محقق کرکی]]، بزرگ‌ترین [[مرجع]] [[شیعه]] در آن دوره که در [[جبل]] عامل لبنان بود، [[دعوت]] شد که [[امور دینی]] را بر عهده بگیرد. [[شاه‌طهماسب صفوی]] [[محقق حلی]] را [[جانشین]] [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} و صاحب و سزاوار [[حکومت]] و خود را تابع و [[کارگزار]] او می‌دانست.<ref>حسینیان، چهارده قرن تلاش شیعه برای ماندن و توسعه، ۱۷۰.</ref> [[محقق کرکی]] با [[منطق]] و [[برهان]] خود، منشأ تحولات مهم [[دینی]] شد و ضمن [[پاسداری]] از [[مذهب شیعه]] [[جعفری]] و [[تبلیغ]] آن، با [[نفوذ]] خود در میان صفویان، آنان را از ارتکاب [[خلاف شرع]] منع می‌کرد.<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۴۴–۳۴۵.</ref>


در دوره [[صفویه]]، نخستین رساله عملی [[فارسی]] به نام جامع [[عباسی]]، به قلم [[شیخ بهایی]] نوشته شد.<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۱؛ تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷.</ref> [[قدرت معنوی]] [[مجتهدان]] در این دوره، به‌ویژه [[حاکمیت]] شاه‌طهماسب، [[شاه‌ سلیمان]] و [[شاه‌ سلطان‌ حسین]]، به‌طور چشمگیری افزایش یافت و همتراز [[قدرت حکومت]] شد.<ref>جعفریان، دین و سیاست در دوره صفوی، ۳۸.</ref> از [[مراجع]] و فقهای بزرگ این دوره می‌توان به [[محمد بن‌ حسین عاملی]] معروف به [[شیخ بهایی]]، [[محمد تقی مجلسی]] و [[محمد باقر مجلسی]] و [[مقدس اردبیلی]]، اشاره کرد.<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۵ و ۳۶۳.</ref> [[امام‌ خمینی]] دربارهٔ [[همکاری]] [[علما]] و مراجع آن [[زمان]] با [[حاکمان]] صفوی، [[معتقد]] بود این همکاری نه برای طمع‌های [[دنیوی]]، بلکه برای [[خدمت]] به [[اسلام]] و [[ترویج]] [[مذهب]] و [[تربیت]] [[انسان‌ها]] و حاکمان آن دوره، با بهره‌برداری از [[قدرت]] بود.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۲۴۰ و ۸/۴۳۷.</ref>
در دوره [[صفویه]]، نخستین رساله عملی [[فارسی]] به نام جامع عباسی، به قلم [[شیخ بهایی]] نوشته شد<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۱؛ تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷.</ref>. قدرت معنوی [[مجتهدان]] در این دوره، به‌طور چشمگیری افزایش یافت و همتراز [[قدرت حکومت]] شد<ref>جعفریان، دین و سیاست در دوره صفوی، ۳۸.</ref>. از [[مراجع]] و فقهای بزرگ این دوره می‌توان به [[محمد بن‌ حسین عاملی]] معروف به [[شیخ بهایی]]، [[محمد تقی مجلسی]] و [[محمد باقر مجلسی]] و [[مقدس اردبیلی]]، اشاره کرد<ref>ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۵ و ۳۶۳.</ref>. همکاری [[علما]] و مراجع آن [[زمان]] با [[حاکمان]] صفوی، این همکاری نه برای طمع‌های [[دنیوی]]، بلکه برای [[خدمت]] به [[اسلام]] و [[ترویج]] [[مذهب]] و [[تربیت]] [[انسان‌ها]] و حاکمان آن دوره، با بهره‌برداری از [[قدرت]] بود<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۲۴۰ و ۸/۴۳۷.</ref>. مرجعیت در دوره قاجار، نقش پُررنگ‌تری در رخدادها و تحولات اجتماعی‌سیاسی ایفا کرد که شاخص‌ترین آن، [[مخالفت]] با [[قرارداد]] رژی و [[تحریم تنباکو]] از سوی میرزامحمدحسن شیرازی و واکنش به اشغال [[کشورهای اسلامی]] و حضور برخی از [[مراجع]] در جبهه‌های [[نبرد]] بود<ref>تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷–۸.</ref>. نهاد مرجعیت که در آغاز منطقه‌ای و غیر متمرکز بود، به‌تدریج به صورت یک نهاد متمرکز در [[جهان تشیع]] درآمد.


در دوران حکومت قاجار، از [[ارتباط]] علما با حاکمیت تا حدود زیادی کاسته شد و مرجعیتِ متمرکز، مستقل، [[مقتدر]] و مردمی شکل گرفت؛<ref>تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۱۴.</ref> البته این به معنای [[رویارویی]] با حکومت نبود، بلکه به دلیل وضع زمانی خاص، [[استقلال]] آنان همراه با نوعی [[همدلی]] و [[یاری]] و حمایتِ تنها [[دولت]] [[شیعه]] در [[جهان]] بود و در واقع [[احترام]] متقابلی میان [[روحانیت]] مستقل و حکومت وجود داشت. استقبال پابرهنه فتحعلی‌شاه از [[جعفر کاشف‌الغطاء]] و [[نگارش]] کتاب‌های متعددی به قلم علما به نام فتحعلی‌شاه در این جهت بود.<ref>حسینیان، چهارده قرن تلاش شیعه برای ماندن و توسعه، ۲۰۳.</ref> پایان فعالیت [[اخباری‌گری]] که سابقه طولانی داشت، با تلاش‌های محمدباقر [[وحید بهبهانی]]، در این دوره رقم خورد.<ref>حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، ۸۶.</ref> [[مرجعیت]] در دوره قاجار، نقش پُررنگ‌تری در رخدادها و تحولات اجتماعی‌سیاسی ایفا کرد که شاخص‌ترین آن، [[مخالفت]] با [[قرارداد]] رژی و [[تحریم تنباکو]] از سوی میرزامحمدحسن شیرازی و واکنش به اشغال [[کشورهای اسلامی]] و حضور برخی از [[مراجع]] در جبهه‌های [[نبرد]] بود.<ref>تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷–۸.</ref>
فقهای شیعه پس از [[غیبت امام]] [[معصوم]]{{ع}} و در رویارویی با مسائل و پرسش‌های [[فقهی]] جدید [[اقدام]] به [[نگارش]] کتاب‌هایی با عنوان «[[اسئله و اجوبه (کتاب)|اسئله و اجوبه]]» کردند. این کتاب‌ها متناسب با شرایط و مقتضیات زمانی [[تغییر]] کردند و تبدیل به [[رساله‌های عملیه]] شدند. برخی از این رساله‌ها، [[جامعیت]] داشتند و همه [[ابواب فقه]] را دربر می‌گرفتند؛ اما در بعضی دیگر تنها به مسائل فردی و [[عبادی]] پرداخته می‌شد<ref>مجموعه من الباحثین، آراء فی المرجعیهٔ الشیعیه، ۴۸۲–۴۸۴.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
 
نهاد مرجعیت که در آغاز منطقه‌ای و غیر متمرکز بود، به‌تدریج به صورت یک نهاد متمرکز در [[جهان تشیع]] درآمد. دربارهٔ نخستین فردی که با مرجعیت او، [[رهبری]] متمرکز [[روحانیت]] [[شیعه]] حاصل شد، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد؛ اما به نظر می‌رسد که نهاد مرجعیت در دوره [[محمد حسن نجفی]]، نویسنده کتاب [[جواهر الکلام]]، مرکزیت عام یافت. پس از او شیخ‌ [[مرتضی انصاری]]، بزرگ‌ترین [[مجتهد]] [[زمان]] خود شد و در میان [[شیعیان]] [[ترکیه]]، [[جهان عرب]] و [[هندوستان]] به مرجعیت شناخته شد.<ref>حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، ۸۲–۸۳.</ref> این رهبری متمرکز در زمان‌های بعد در میرزامحمدحسن شیرازی،<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۴/۴۳۸.</ref> [[سیدابوالحسن اصفهانی]] و [[سیدحسین طباطبایی بروجردی]] نمود یافت.<ref>حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، ۸۴.</ref>
 
[[فقهای شیعه]] پس از [[غیبت امام]] [[معصوم]]{{ع}} و در [[رویارویی]] با مسائل و پرسش‌های [[فقهی]] جدید [[اقدام]] به [[نگارش]] کتاب‌هایی با عنوان «[[اسئله و اجوبه (کتاب)|اسئله و اجوبه]]» کردند. این کتاب‌ها متناسب با شرایط و مقتضیات زمانی [[تغییر]] کردند و تبدیل به [[رساله‌های عملیه]] شدند. برخی از این رساله‌ها، [[جامعیت]] داشتند و همه [[ابواب فقه]] را دربر می‌گرفتند؛ اما در بعضی دیگر تنها به مسائل فردی و [[عبادی]] پرداخته می‌شد.<ref>مجموعهٔ من الباحثین، آراء فی المرجعیهٔ الشیعیه، ۴۸۲–۴۸۴.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>


== [[شأن]] و جایگاه ==
== [[شأن]] و جایگاه ==
در [[دوران غیبت کبری]]، مرجعیت [[مردم]] در [[امور دینی]] بر عهده [[فقیه]] واجد شرایط به عنوان [[نایب عام]] [[امام]] معصوم{{ع}} گذاشته شده‌است. [[گزینش]] [[فقیه]] برای [[مرجعیت]] بر عهده خود [[مسلمانان]] است.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ۲/۴۸۴؛ اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، ۱۹۹–۲۰۰.</ref> مرجعیت در طول [[تاریخ]] خود خدمات ارزنده‌ای به [[اسلام]] و مسلمانان به صورت عام و به [[اهل بیت]]{{ع}} به صورت خاص کرده و از [[عقاید]]، [[ارزش‌ها]] و مفاهیم [[اسلام اصیل]]، [[محافظت]] کرده‌است.<ref>حکیم، المرجعیهٔ الدینیه، نجف اشرف، ۲۴–۲۵.</ref> این نهاد در تاریخ هزارساله خود با [[استقلال]] از [[حکومت‌ها]]، همواره تکیه‌گاه [[مردم]] در مقاطع حساس و حرکت‌های مردمی بوده‌ است؛<ref>روحبخش، میراث مرجعیتی آیت‌الله بروجردی و نهضت امام‌ خمینی، ۴۳/۱۱۹.</ref> زیرا چنان‌که [[امام‌ خمینی]] نیز تأکید کرده‌است، [[مراجع]] خواهان [[مصالح]] مردم‌اند و مردم به آنان [[اعتقاد]] و ارادت [[قلبی]] دارند<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۲۹۷.</ref> و آنان با تکیه بر اسلام و [[پشتیبانی]] مردم، در برابر [[تجاوز]] به [[احکام اسلام]]، می‌ایستند و از اسلام و مسلمانان [[دفاع]] می‌کنند؛<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۸۷.</ref> البته شیوه برخورد [[مراجع تقلید]] با دولت‌های [[حاکم]]، بیشتر متأثر از عوامل زمانی و مکانی و شرایط [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] بوده‌است.<ref>حوزه، مرجعیت و سیاست، ۳۲۲.</ref>
در [[دوران غیبت کبری]]، مرجعیت [[مردم]] در [[امور دینی]] بر عهده [[فقیه]] واجد شرایط به عنوان [[نایب عام]] [[امام]] معصوم{{ع}} گذاشته شده است. [[گزینش]] [[فقیه]] برای [[مرجعیت]] بر عهده خود [[مسلمانان]] است<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ۲/۴۸۴؛ اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، ۱۹۹ـ۲۰۰.</ref>. مرجعیت در طول [[تاریخ]] خود خدمات ارزنده‌ای به [[اسلام]] و مسلمانان به صورت عام و به [[اهل بیت]]{{ع}} به صورت خاص کرده و از [[عقاید]]، [[ارزش‌ها]] و مفاهیم [[اسلام اصیل]]، [[محافظت]] کرده است<ref>حکیم، المرجعیهٔ الدینیه، نجف اشرف، ۲۴–۲۵.</ref>. این نهاد در تاریخ هزارساله خود با [[استقلال]] از [[حکومت‌ها]]، همواره تکیه‌گاه [[مردم]] در مقاطع حساس و حرکت‌های مردمی بوده‌ است<ref>روحبخش، میراث مرجعیتی آیت‌الله بروجردی و نهضت امام‌ خمینی، ۴۳/۱۱۹.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
 
امام‌ خمینی از گذشته وجود مراجع را [[نعمت]] و [[عزت]] آنان را [[عزت اسلام]] می‌دانست<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۳۰۸.</ref> و ضمن اظهار [[تواضع]] و [[احترام]] به مراجع و تأکید بر [[ضرورت]] [[حفظ حرمت]] مرجعیت،<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۳۰۶–۳۰۷ و ۴۱۳.</ref> بر [[ارتباط]] احترام‌آمیز اقشار مردم با مراجع بزرگ تأکید می‌کرد و [[توهین]] به مراجع را توهین به [[جامعه اسلامی]] می‌شمرد.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۳۰۷.</ref> ایشان [[تهمت]] [[ارتجاع]] به مرجعیت و [[روحانیت]] را هتاکی به [[رسول خدا]]{{صل}} می‌دانست<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۲۸۶–۲۸۷.</ref> و از [[محمد رضا پهلوی]] و عوامل او می‌خواست که از ارائه چهره‌ای نامناسب از مراجع و [[اهانت]] به این بزرگان که جز [[خدمت]] به مسلمانان و [[طلب]] استقلال و عزت برای آنان، انگیزه‌ای ندارند، بپرهیزند.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۱۱۸، ۲۴۶ و ۲/۱۲۶.</ref> ایشان با اعتقاد به اینکه [[رهبری دینی]] و سیاسی مردم تنها از طریق نهاد مرجعیت ممکن است، بیشترین تلاش را برای متقاعدکردن [[فقیه]] برجسته، [[سید حسین بروجردی]] برای آمدن به [[قم]] و تقویت و تثبیت [[مرجعیت]] وی انجام داد.<ref>فراتی، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی از مرجعیت امام‌ خمینی تا تبعید، ۱/۹.</ref> و پس از درگذشت او برای [[حفظ]] جایگاه [[مقتدر]] مرجعیت [[عامه]]، به جای زمینه‌سازی برای مرجعیت خود، فقیه [[وارسته]]، [[سیداحمد خوانساری]] را [[مرجع]] معرفی کرد و از دیگر [[علما]] خواست با [[حمایت]] از خوانساری، به [[وحدت]] در مرجعیت کمک کنند.<ref>فراتی، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی از مرجعیت امام‌ خمینی تا تبعید، ۱/۱۹.</ref>
 
[[امام‌ خمینی]] در آغاز [[نهضت]] با توجه به انتقادهایی که از سوی برخی افراد در حوزه به برخی [[مراجع]] به دلیل عدم [[همراهی]] با نهضت می‌شد، [[اهانت]] به مراجع را به منزله [[جنگ]] با [[خدا]] شمرد<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۹.</ref> و باعث قطع [[ولایت]] میان اهانت‌کننده و [[پروردگار]] دانست که آن به حیثیت [[اسلام]] و کل [[جامعه اسلامی]]، لطمه می‌زند.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۳۰۶–۳۰۷.</ref> در عین حال، ایشان بعضی از مراجع را نیز از اقدامات نسنجیده و خلاف [[مصلحت]] برحذر می‌داشت و از آنان می‌خواست که به حیثیت و [[شأن]] خود و [[روحانیت]] لطمه وارد نکنند.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۱/۱۷۰–۱۷۱.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>


== ویژگی‌ها و [[وظایف]] ==
== ویژگی‌ها و [[وظایف]] ==
از آنجاکه مرجعیت در [[مقام]] [[تبیین احکام]] [[دین]] و [[راهنمایی]] [[امت]] است و [[رأی]] و نظر [[مرجع تقلید]]، [[وظیفه شرعی]] و [[الهی]] به‌شمار می‌آید، او علاوه بر [[تخصص]] و [[علم]] کافی، باید از شایستگی‌های [[اخلاقی]] نیز برخوردار باشد<ref>حوزه، مرجعیت و شایستگی‌های اخلاقی، ۱۹۹.</ref> امام‌ خمینی همانند دیگر [[فقها]] برای مرجعیت[[تقلید]]، شرایطی مانند [[بلوغ]]، [[عقل]]، [[شیعه]] و [[مردبودن]]، [[عدالت]]، حریص‌نبودن بر [[جاه و مقام]] [[دنیوی]] و [[اعلمیت]] را لازم می‌دانست<ref>امام‌ خمینی، توضیح المسائل، ۱–۲؛ امام‌ خمینی، تحریرالوسیله، ۱/۷–۸.</ref> و [[معتقد]] بود فقیه و [[مجتهد]] جامع شرایط، باید [[دین‌شناس]] به تمام معنای کلمه باشد<ref>امام‌ خمینی، ولایت فقیه، ۷۸.</ref> و ضمن [[تسلط]] بر مسائل [[زمان]] خود، مسائل [[سیاسی]] را نیز به‌خوبی بشناسد و با [[حیله]] و [[تزویر]] [[فرهنگ]] [[حاکم]] بر [[جهان]] آشنا باشد. ایشان با توجه به نقش زمان و شرایط در [[تغییر]] و [[تحول]]، زمان و مکان‌شناسی را درکنار [[خلوص]]، [[تقوا]] و [[زهد]] [[شایسته]]، از مهم‌ترین ویژگی‌های [[مرجعیت]] می‌دانست.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۲۸۹.</ref>
[[فقها]] برای مرجعیت [[تقلید]]، شرایطی مانند [[بلوغ]]، [[عقل]]، [[شیعه]] و مرد بودن، [[عدالت]]، حریص‌نبودن بر جاه و مقام [[دنیوی]] و [[اعلمیت]] را لازم می‌دانند<ref>امام‌ خمینی، توضیح المسائل، ۱–۲؛ امام‌ خمینی، تحریرالوسیله، ۱/۷–۸.</ref> و معتقدند فقیه و [[مجتهد]] جامع شرایط، باید [[دین‌شناس]] به تمام معنای کلمه باشد<ref>امام‌ خمینی، ولایت فقیه، ۷۸.</ref> و ضمن [[تسلط]] بر مسائل [[زمان]] خود، مسائل [[سیاسی]] را نیز به‌خوبی بشناسد و با [[حیله]] و تزویر [[فرهنگ]] [[حاکم]] بر [[جهان]] آشنا باشد. با توجه به نقش زمان و شرایط در [[تغییر]] و [[تحول]]، زمان و مکان‌شناسی در کنار [[خلوص]]، [[تقوا]] و [[زهد]] [[شایسته]]، از مهم‌ترین ویژگی‌های [[مرجعیت]] می‌دانند<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۲۸۹.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
 
[[امام‌ خمینی]] [[مسئولیت]] مرجعیت را بسیار سنگین می‌دانست.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۵.</ref> به [[اعتقاد]] ایشان [[دفاع]] از چارچوب، اصول و [[احکام دین]]، زدودن [[خرافه‌ها]]، [[انحرافات]] و پیرایه‌های موهوم از [[آموزه‌های دینی]] از دیگر [[وظایف]] فقهای [[دین]] است<ref>امام‌ خمینی، ولایت فقیه، ۲۱–۲۲.</ref> ایشان در آغاز [[نهضت اسلامی]]، مسئولیت [[مراجع]] دربارهٔ طرح‌های ضد دینیِ [[رژیم پهلوی]] را، مانند تغییر دادن [[احکام اسلام]]<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۲۱۸.</ref> و [[کاپیتولاسیون]] متذکر شد و از آنان خواست [[سکوت]] نکنند؛<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۴۱۲ و ۴۱۸.</ref> زیرا سکوت آنان در برابر [[جور]] و [[ستم]]، به منزله [[کمک به ستمکاران]] و [[گناه بزرگ]] است<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۳۳۷.</ref> چنان‌که ازجمله اقدامات رژیم پهلوی، تلاش برای [[تسلط]] بر مسجدها و [[منبرها]] بود که امام‌ خمینی آن را خطری جدی برای [[استقلال]] هزار ساله [[شیعه]] می‌دانست و از مراجع بزرگ [[اسلام]] می‌خواست جلوی این [[دسیسه]] را بگیرند.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۴۸۲.</ref> ایشان در مواردی از اعتراض‌ نکردن مراجع به اقدامات ضد [[دینی]] رژیم پهلوی ناراضی بود<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/ ۳۶۸–۳۶۹ و ۴۸۴.</ref> و دربارهٔ [[رفتار]] خلاف [[مصلحت]] برخی از آنان که باعث [[تفرقه]] می‌شد و به دین و دنیای خود و دیگران لطمه می‌زد، [[انتقاد]] می‌کرد<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۱۶–۱۷.</ref> ایشان در پاسخ به درخواست [[سید محسن حکیم]] از مراجع [[نجف]]، برای [[هجرت]] مراجع [[قم]] به نجف، ضمن هشدار به پیامدهای این [[مهاجرت]]، بر [[ضرورت]] حضور مراجع در صحنه و مقاومتشان در برابر فشارهای رژیم پهلوی، با وجود خطرات جانی، تأکید کرد.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۱۸۲.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>
 
== [[آسیب‌شناسی]] ==
نهاد مرجعیت که از آغاز به‌سادگی و به دور از [[سازمان]] تشریفاتی اداره می‌شد، گاهی با تکیه بر سلیقه‌های فردی یا گروهی و برخی اِعمال نفوذها، از انجام‌دادن امور جدیِ اصلاحی بازمی‌ماند؛<ref>حوزه، امام و مرجعیت، ۲۷.</ref> از این‌رو [[امام‌ خمینی]] [[مرجعیت]] را به جهت امکان [[نفوذ]] افراد مغرض و عوامل [[دشمن]] در آنان، در [[امان]] از [[خطا]] نمی‌دید و دربارهٔ [[سوء]] استفاده از این نهاد [[دینی]] و [[اجتماعی]] هشدار می‌داد.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۲۸۷.</ref> [[نصیحت]] ایشان به [[علما]] برای [[حفاظت]] از [[بیوت]] خود از افراد نفوذی و دقت در [[انتخاب]] [[یاران]] خویش نیز در همین جهت بود.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۸/۶–۷.</ref> ایشان [[دودستگی]] و [[تفرقه]] میان [[مراجع]]<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۵/۳۶۸ و ۲۱/۲۸۷.</ref> و تأثیرپذیری و [[اعتماد]] بر افراد [[ناصالح]] که در [[بیت]] یا [[حوزه‌های علمیه]] نفوذ می‌کنند را از آسیب‌های نهاد مرجعیت می‌دانست.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۶/۴۶ و ۲۰/۱۳۷).</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>
 
== مقابله با مرجعیت و واکنش امام‌ خمینی ==
[[سیاست]] [[مبارزه]] با مرجعیت و [[روحانیت]] که از [[زمان]] رضاشاه پهلوی آغاز شده بود، در دوره [[محمدرضا پهلوی]] نیز ادامه یافت<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۲۶۱؛ انصاری، مرجعیت و رهبری تفکیک یا وحدت، ۱۳–۱۴.</ref> و [[رژیم پهلوی]] در موارد متعددی رو در روی مرجعیت قرار گرفت که به چند نمونه اشاره می‌شود: در بهمن ۱۳۴۱ مأموران پهلوی، بیت [[سید احمد خوانساری]] و [[سید محمد بهبهانی]] را محاصره کردند که [[انتقاد]] شدید امام‌ خمینی را در پی داشت؛<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۱۴۱.</ref> در سال ۱۳۴۲ مأموران رژیم پهلوی به [[مدرسه فیضیه]] که پایگاه [[علمی]] مرجعیت به‌شمار می‌رفت و به مجلس عزایی که [[سید محمد رضا گلپایگانی]]، یکی از مراجع وقت برپاکرده بود، [[حمله]] کردند و گروهی از طلاب [[مدرسه]] را مجروح کردند که با واکنش برخی از مراجع ازجمله امام‌ خمینی روبه‌رو شد<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۱۷۷–۱۷۸ و ۱۸۲؛ فراتی، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی از مرجعیت امام‌ خمینی تا تبعید، ۱/۸۰–۹۳.</ref> امام‌ خمینی با توجه به این [[یورش]]، هشدار داد که [[اصول اسلام]]، [[قرآن]] و [[مذهب]] در خطر است و در این شرایط [[تقیه]] [[حرام]] و اظهار [[حقایق]] [[واجب]] است.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۱۷۷–۱۷۸.</ref> ایشان تأسیس [[دانشگاه]] [[اسلامی]] در [[رژیم پهلوی]] را دسیسه‌ای علیه [[حوزه‌های علمیه]] و [[مرجعیت]] معرفی کرد؛<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۳۰۳.</ref> همچنان‌که طرح [[رژیم]] برای تحت نظر قراردادن [[مراجع]] و [[علما]] از طریق [[سازمان]] [[اوقاف]] در پایان سال ۱۳۵۱ را در جهت برنامه اسلام‌ستیزیِ رژیم پهلوی و محصورکردن مراجع و علما دانست.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۴۸۲–۴۸۳.</ref>
 
در [[نجف اشرف]] نیز [[رژیم بعثی عراق]] به نهاد مرجعیت و مراجع بزرگ، همواره هتاکی و [[بی‌حرمتی]] می‌کرد. یکی از این موارد، [[اختلاف]] [[سید محسن حکیم]] با رژیم بعثی و ایجاد فشار و محدودیت علیه آن [[مرجع]] بود که [[امام‌ خمینی]] فرزند خود، [[سید مصطفی خمینی]] را چندین بار به [[دیدار]] [[حکیم]] فرستاد و جو [[وحشت]] را [[شکست]].<ref>فلاحی، سال‌های تبعید امام‌ خمینی، ۲۹۸ و ۳۰۰.</ref> در سال ۱۳۵۰ که [[حکومت عراق]]، [[تصمیم]] به [[اخراج]] علمای [[ایرانی]] از [[عراق]] گرفت،<ref>فلاحی، سال‌های تبعید امام‌ خمینی، ۲۹۹.</ref> امام‌ خمینی در نامه‌ای به [[احمد حسن البکر]]، رئیس‌جمهور وقت عراق، پیامدهای منفی این تصمیم را برشمرد و جایگاه رفیع مرجعیت و حوزه‌های دیرپای [[شیعه]] را یادآوری کرد<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۹۳–۹۴.</ref> و علاوه بر آن اعلام کرد خود نیز از عراق خارج می‌شود.<ref>فلاحی، سال‌های تبعید امام‌ خمینی، ۲۹۸ و ۳۰۰.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>


== مرجعیت و تحولات سیاسی‌اجتماعی معاصر ==
== مرجعیت و تحولات سیاسی‌اجتماعی معاصر ==
در طول [[تاریخ سیاسی اسلام]]، [[مذهب تشیع]]، [[پرچمدار]] [[عدالت‌خواهی]] و [[ظلم‌ستیزی]] بوده و مرجعیت، [[رهبری]] بسیاری از این حرکت‌ها را بر عهده داشته‌است.<ref>اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام‌ خمینی، ۲۱۱.</ref> به [[باور]] امام‌ خمینی خدمات [[علمای دین]] که همواره [[حافظ]] [[استقلال]] و تمامیت [[کشورهای اسلامی]] بوده‌اند، قابل شمارش نیست.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.</ref> ایشان استقلال [[ایران]] و عراق را مرهون زحمات مرجعیت شیعه می‌دانست و [[مبارزه]] مستقیم و غیر مستقیم [[روحانیت]] و [[مرجعیت]] را در برابر [[استبداد]]، بخش تابناک مرجعیت معرفی می‌کرد.<ref>حوزه، امام و مرجعیت، ۱۲–۱۳.</ref> [[امام‌ خمینی]] [[حکم]] [[میرزای شیرازی]] در [[نهضت]] تنباکو را باعث به زانو درآمدن [[دولت]] [[انگلستان]] و دربار قاجار<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۶/۱۹۳.</ref> و [[نجات]] [[کشور]] از [[سقوط]] [[قطعی]]<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.</ref> برشمرد.
در طول [[تاریخ سیاسی اسلام]]، [[مذهب تشیع]]، [[پرچمدار]] [[عدالت‌خواهی]] و [[ظلم‌ستیزی]] بوده و مرجعیت، [[رهبری]] بسیاری از این حرکت‌ها را بر عهده داشته است<ref>اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام‌ خمینی، ۲۱۱.</ref>. خدمات [[علمای دین]] که همواره [[حافظ]] [[استقلال]] و تمامیت [[کشورهای اسلامی]] بوده‌اند، قابل شمارش نیست<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.</ref>. [[حکم]] [[میرزای شیرازی]] در [[نهضت]] تنباکو باعث به زانو درآمدن [[دولت]] [[انگلستان]] و دربار قاجار<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۶/۱۹۳.</ref> و [[نجات]] [[کشور]] از [[سقوط]] [[قطعی]]<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.</ref> بود<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>.
 
ایشان از علمای [[نجف]] به عنوان آغازگران نهضت [[مشروطیت]] و پیشتازان [[مبارزه با استبداد]] یاد کرده، <ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۲۴۲.</ref> [[مجاهدت]] [[علما]] و [[حکم جهاد]] میرزا [[محمد تقی شیرازی]] را موجب [[استقلال]] [[عراق]] به‌شمار آورده‌است.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۲۴۳.</ref> پس از [[شهادت]] [[سید محمد باقر صدر]] که از [[مراجع تقلید]] و دارای [[جایگاه علمی]] بلندی در [[حوزه علمیه نجف اشرف]] بود،<ref>حائری، سید کاظم، مصاحبه، چاپ‌ شده در مجله حوزه، ۲۵–۲۶.</ref> امام‌ خمینی ضمن صدور [[پیام]] [[تسلیت]] و اعلام عزای عمومی،<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۲/۲۵۳–۲۵۴.</ref> چندبار از ایشان به [[نیکی]] یاد کرد.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۴/۲۷۶؛ ۱۶/۳۷۵ و ۱۸/۱۳۶.</ref>
 
امام‌ خمینی مرجعیت و علما را در [[حوزه علمیه قم]] احیاکنندگان [[اسلام]] می‌خواند که اثر آن تا صدها سال دیگر باقی خواهد بود<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۳۳۸.</ref> ایشان برای دوام و [[شکوفایی]] هرچه بیشتر [[حوزه‌های علمیه]]، از [[مراجع]] می‌خواست با [[تأیید]] و [[حمایت]] خود به برقراری [[نظم و انضباط]] و [[مدیریت]] بهتر حوزه کمک کنند<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۶/۴۵–۴۶.</ref> و خود نیز که یک [[مرجع]] [[دینی]] بود، به گونه شایسته‌ای از [[قدرت]] [[نفوذ]] [[مردم]] در [[اعمال]] [[رهبری]] خویش [[سود]] جست و در عرصه تحولات سیاسی‌ اجتماعی، تأثیری شگرف بر جای گذاشت و [[مشروعیت رهبری]] خویش را از [[مقبولیت عمومی]] مردم کسب کرد<ref>اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام‌ خمینی، ۲۱۴.</ref> و از آنجاکه ایشان [[خدمت]] [[شایسته]] به اسلام و مردم را از مسیر [[فقاهت]] می‌دانست، از طلاب و فضلای [[حوزه علمیه]] می‌خواست برای دستیابی به آن تلاش و [[جدّیت]] کنند.<ref>امام‌ خمینی، ولایت فقیه، ۱۴۸.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>


== مرجعیت و مردم ==
== مرجعیت و مردم ==
مرجعیت [[شیعه]] با تکیه بر قدرتی که از اتصال به خط [[رسالت]] و [[امامت]] و نقش [[هدایتگری]] خود، به علاوه [[مقبولیت عمومی]] [[مردم]] به دست می‌آورد، [[قدرت]] مقابله با هر [[نظام]] [[مستبد]] حاکمی را دارد.<ref>مسجد جامعی، زمینه‌های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن، ۲۶–۲۷؛ اشرفی، مبانی رهبری سیاسی امام‌ خمینی، ۸۸؛ کدی، ریشه‌های انقلاب ایران، ۴۶–۴۹.</ref> از سوی دیگر، [[تقلید]] عموم مردم از [[مراجع دینی]] در مسائل [[دینی]] و [[احکام شرعی]] و تأمین [[منابع مالی]] آنان که موجب [[استقلال]] [[روحانیت]] از [[حکومت]] می‌شود، به [[استحکام]] [[ارتباط]] [[مرجعیت]] و مردم کمک می‌کند<ref>اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام‌ خمینی، ۲۱۱–۲۱۲.</ref> [[بودجه]] مستقل مردمی و تکیه بر [[عقیده]] مردم، به جای [[دولت‌ها]] و [[حکومت‌ها]]، موجب قدرت مرجعیت شده، توان [[ایستادگی]] در برابر بسیاری از [[انحرافات]] حکومت‌ها را به مرجعیت شیعه داده‌است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۴/۴۹۵.</ref>
مرجعیت [[شیعه]] با تکیه بر قدرتی که از اتصال به خط [[رسالت]] و [[امامت]] و نقش [[هدایتگری]] خود، به علاوه [[مقبولیت عمومی]] [[مردم]] به دست می‌آورد، [[قدرت]] مقابله با هر [[نظام]] [[مستبد]] حاکمی را دارد<ref>مسجد جامعی، زمینه‌های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن، ۲۶–۲۷؛ اشرفی، مبانی رهبری سیاسی امام‌ خمینی، ۸۸؛ کدی، ریشه‌های انقلاب ایران، ۴۶–۴۹.</ref>. از سوی دیگر، [[تقلید]] عموم مردم از [[مراجع دینی]] در مسائل [[دینی]] و [[احکام شرعی]] و تأمین منابع مالی آنان که موجب [[استقلال]] [[روحانیت]] از [[حکومت]] می‌شود، به [[استحکام]] [[ارتباط]] [[مرجعیت]] و مردم کمک می‌کند<ref>اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام‌ خمینی، ۲۱۱–۲۱۲.</ref> [[بودجه]] مستقل مردمی و تکیه بر [[عقیده]] مردم، به جای [[دولت‌ها]] و [[حکومت‌ها]]، موجب قدرت مرجعیت شده، توان [[ایستادگی]] در برابر بسیاری از [[انحرافات]] حکومت‌ها را به مرجعیت شیعه داده است<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۴/۴۹۵.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
 
[[امام‌ خمینی]] [[مراجع]] را [[دوستدار]] و خواهان [[صلاح حال]] [[ملت]] و [[کشور]]<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۲۹۷.</ref> و مردم را [[سرمایه]] [[علما]]<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۱/۲۷۳.</ref> معرفی می‌کرد. ایشان بارها بر مردمی‌بودن این نهاد تأکید کرده‌است و تداوم و شکست‌ناپذیری آن را با وجود تلاش‌های بی‌وقفه [[دشمنان]]، به جهت تکیه بر قدرت مردم<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۵/۲۷۹–۲۸۰ و ۹/۴۷۶–۴۷۷.</ref> می‌دانست.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>
 
== مرجعیت و [[رهبری]] ==
پس از [[پیروزی انقلاب اسلامی]] و [[حاکمیت]] [[قوانین اسلامی]] و رهبری [[ولی فقیه]]، مسائلی دربارهٔ [[وحدت]] رویه و [[مدیریت]] یکسان با وجود مراجع متعدد و [[تزاحم]] و تفاوت دیدگاه ولی فقیه با مراجع پیش آمد و راه‌حل‌هایی مانند وحدت رهبری و مرجعیت مطرح شد.<ref>حوزه، مرجعیت و رهبری، ۱۸۵–۱۸۶.</ref> از نگاه امام‌ خمینی [[اجتهاد]] مصطلح در حوزه‌ها برای [[رهبری جامعه]] کافی نیست. ایشان بر آن بود که [[زمامدار]] و [[رهبر]] [[جامعه]]، علاوه بر [[تخصص]] در [[علوم]] رایج [[حوزوی]]، باید از قدرت [[تشخیص مصالح]] کلان جامعه برخوردار باشد و توان تفکیک [[افراد صالح]] از [[ناصالح]] را داشته باشد و در مسائل [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] به‌درستی [[تصمیم]] بگیرد.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۱۷۷–۱۷۸.</ref>
 
اصل ۱۰۷ [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] مصوب ۱۳۵۸، تعیین [[رهبری]] [[نظام]] پس از [[امام‌ خمینی]] را بر عهده [[خبرگان رهبری]] گذاشته‌است تا از میان [[فقها]] و [[مراجع]] موجود، [[اعلم]] آنان را از نظر [[علمی]]، سیاسی و اجتماعی [[انتخاب]] کنند. بر اساس این اصل و اصل ۱۰۹، برای رهبری نظام، [[مرجعیت]] بالفعل شرط بود؛ اما در سال ۱۳۶۸ امام‌ خمینی در حکمی به رئیس‌جمهور وقت، دستور بازنگری در اصولی از [[قانون اساسی]] ازجمله اصول مربوط به رهبری را صادر کرد<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۳۶۳–۳۶۴.</ref> و در ۹/۲/۱۳۶۸ در پاسخ به [[نامه]] [[رئیس]] [[مجلس خبرگان]] و درخواست اظهار نظر دربارهٔ [[بازنگری قانون اساسی]]، ضمن تصریح بر الزامی‌نبودن شرط مرجعیت برای رهبری، تأکید کرد که از آغاز تشکیل [[نظام جمهوری اسلامی]] نیز به شرط‌ نبودن مرجعیت برای رهبری، [[معتقد]] بوده‌ است و برای رهبری نظام، [[مجتهد]] عادلی که مورد [[تأیید]] [[خبرگان]] [[ملت]] باشد، کفایت می‌کند.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۳۷۱.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>
 
== نقش مرجعیت در [[انقلاب]] و [[نظام اسلامی]] ==
با آغاز [[نهضت امام‌ خمینی]] در سال ۱۳۴۲ مرجعیت در [[ایران]] در وقایع گوناگونی [[همراهی]] مطلوبی با [[نهضت]] و امام‌ خمینی داشت، وقایعی چون [[لغو]] لایحه انجمن‌های ایالتی و [[ولایتی]]، حادثه [[حمله]] به [[مدرسه فیضیه]] ۱۳۴۲، بازداشت امام‌ خمینی، برگزاری سالگرد ۱۵ خرداد در سال ۱۳۴۳، [[قیام]] [[مردم قم]] در ۱۹ دی ۱۳۵۶ و بازگشت امام‌ خمینی<ref>ذاکری، طلوع خورشید، سال‌شمار زندگانی امام‌ خمینی قدس سره، ۱۶۸، ۲۰۱، ۲۴۱، ۲۶۵–۲۶۶ و ۴۴۱؛ امامی، زندگینامه گلپایگانی، ۵۳۷–۵۳۸.</ref> مراجع پس از [[پیروزی انقلاب اسلامی]] نیز در صحنه‌های مختلف انقلاب حضور داشتند و همواره [[حمایت]] و [[پشتیبانی]] خود را از انقلاب و امام‌ خمینی اعلام می‌کردند. همراهی مراجعی مانند [[سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی]] و [[سید محمد رضا گلپایگانی]] با امام‌ خمینی و تلاش برای [[حفظ]] [[انقلاب]]، از نمونه‌های این [[همراهی]] است.<ref>رفیعی، شهاب شریعت. ۲۶۶–۲۷۲؛ امامی، اندیشه‌های فقهی، ۲۳۰–۲۳۲.</ref>
 
[[امام‌ خمینی]] با [[دعوت]] از [[مراجع]] برای حضور در همه صحنه‌های مهم انقلاب و [[نظام]]، مانند [[انتخابات]] و [[پرهیز]] از [[مسامحه]] در امور [[مسلمانان]] که گناهی نابخشودنی است،<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۴۲۰ و ۴۲۲.</ref> از آنان می‌خواست همواره همراه و [[یار]] [[نظام اسلامی]] باشند و تحت تأثیر نسبت‌های ناروای بدخواهان قرار نگیرند.<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۴۴۷.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==

نسخهٔ ‏۱۵ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۱۹

مرجعیت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: مرجعیت در فرهنگ و معارف انقلاب - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مرجعیت از مهم‌ترین مقام‌های دینی شیعیان در دوره غیبت است. مرجعیت، پس از غیبت امام‌زمان(ع) آغاز شده و مرجعیت فقها در راستای مرجعیت پیامبر(ص) و آنان حجت بر مردم از سوی ائمه اطهار(ع) به‌شمار می آیند. نهاد مرجعیت در آغاز منطقه‌ای و غیر متمرکز بود و به‌تدریج به صورت یک نهاد متمرکز در جهان تشیع درآمد. گزینش فقیه برای مرجعیت بر عهده مسلمانان است. مسئولیت مرجعیت سنگین و برای آن، شرایطی مانند: بلوغ، عقل، شیعه، مردبودن، حریص نبودن بر جاه، اعلمیت، دین‌شناسی و تسلط بر مسائل سیاسی لازم است[۱].

معناشناسی

مرجعیت به معنای مرجع‌ بودن و مرجع‌ شدن است و «مرجع» به معنای محل رجوع و بازگشت[۲] و کسی که در امور به او رجوع می‌کنند[۳] معنایی عام دارد و از جمله در قلمرو مسائل علمی و شرعی است؛ چنان‌که در برخی روایات درباره شناخت احکام دینی و شرعی و رویدادها دستور داده شده است به عالمان حدیث و فقیهان «رجوع» شود[۴]. این واژه در اصطلاح کنونی، به فقیه جامع شرایطی گفته می‌شود که مکلفان غیر مجتهد، برای شناخت احکام شرعی به او رجوع می‌کنند. این مراجعه، در اصطلاح شرعی، تقلید نامیده می‌شود که به معنای شناخت و دریافت احکام شرع از فقیه جامع شرایط است و در نگاه بیشتر فقهای شیعه مبتنی بر یک اصل عقلایی است[۵].[۶]

پیشینه

خاستگاه حجیت و مشروعیت مرجعیت عالمان افزون بر ارتکاز و رویه عقلا، قرآن کریم است که از هر قوم و گروهی، دسته‌ای را موظف شمرده است که از محل زندگی خود برای فهم عمیق دین مهاجرت کنند و پس از بازگشت، پیام‌های الهی را به مردم برسانند[۷]، چنان‌که توقیع امام مهدی(ع) به عموم مردم دستور داده شده در مسائل دینی و شرعی خود به عالمان حدیث «رجوع» کنند[۸]. مرجعیت به معنای رایج و امروزی آن، پس از غیبت امام زمان(ع) آغاز شد، اما برخی از اصحاب پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) در زمان حضور آن بزرگواران و به امر آنان، مرجعیت مردم را در مناطقی از حوزه اسلام بر عهده داشتند.[۹]

پرورش فقیه و مجتهد به دست امامان معصوم(ع) و ارجاع مردم به آنان برای گرفتن فتوا با توجه به گرفتاری و دوران حبس و دوری شیعیان از آنان، امری ضروری برای تضمین سلامت دینی جامعه و تحریف‌نشدن دین به دست بدخواهان بود[۱۰]. مرجعیت فقهای شیعه در دوره غیبت مهم‌ترین پایگاه دینی و شرعی در تبیین و گسترش مسائل شرعی و فقهی بوده است[۱۱].

دوره‌های مرجعیت

پس از عصر امامان(ع)، مرجعیت دوره‌های گوناگونی را پشت سر نهاد. در آغاز غیبت کبرای امام عصر(ع)، مرجعیت علمای دین به صورت نهادی مستقل آغاز شد[۱۲] و فقیهان برجسته‌ای رهبری شیعیان را در حوزه بغداد بر عهده گرفتند[۱۳]. پس از وفات شیخ طوسی، در حدود ۱۵۰ سال، دانشمندان شیعی با درک عظمت و اعتماد به آرای او، غالباً نظری درباره احکام اسلامی از خود بروز نمی‌دادند[۱۴].

پس از دوره یاد شده که «عصر مقلده» نام گرفته بود، اجتهاد و فقاهت دوباره زنده شد. بیشتر فقها و مجتهدان این دوره از شهر حله بودند و سرآمد آنان ابن‌ادریس حلی، محقق حلی و علامه حلی بودند[۱۵]. تکامل تدریجی اجتهاد، نظم و ترتیب‌ یافتن کتب فقهی، پیشرفت فقه مقارن، دقیق، عمیق و پردامنه‌تر شدن تحقیقات فقهی و نگارش آثاری درباره اختلاف علمی فقهای شیعه، از امتیازات این دوره است[۱۶]. عالمان این دوره با احاطه بر روحیه خان‌های مغول، از آن برای محکم‌ کردن پایه‌های علمی و مذهبی و گسترش تمدن اسلامی بهره بردند. خدمات آنان در ایران و ارتباط (شهید اول) با ایرانیان، سبب تحول فکری و فرهنگی در ایران شد و مردم با آگاهی و شناخت، آماده پذیرش مکتب تشیع و سیره اهل‌بیت(ع) شدند و صفویان این آمادگی و درخواست را در حد کمال پاسخ گفتند و مذهب تشیع در ایران به رسمیت رسید[۱۷]. 

در دوره صفویه، نخستین رساله عملی فارسی به نام جامع عباسی، به قلم شیخ بهایی نوشته شد[۱۸]. قدرت معنوی مجتهدان در این دوره، به‌طور چشمگیری افزایش یافت و همتراز قدرت حکومت شد[۱۹]. از مراجع و فقهای بزرگ این دوره می‌توان به محمد بن‌ حسین عاملی معروف به شیخ بهایی، محمد تقی مجلسی و محمد باقر مجلسی و مقدس اردبیلی، اشاره کرد[۲۰]. همکاری علما و مراجع آن زمان با حاکمان صفوی، این همکاری نه برای طمع‌های دنیوی، بلکه برای خدمت به اسلام و ترویج مذهب و تربیت انسان‌ها و حاکمان آن دوره، با بهره‌برداری از قدرت بود[۲۱]. مرجعیت در دوره قاجار، نقش پُررنگ‌تری در رخدادها و تحولات اجتماعی‌سیاسی ایفا کرد که شاخص‌ترین آن، مخالفت با قرارداد رژی و تحریم تنباکو از سوی میرزامحمدحسن شیرازی و واکنش به اشغال کشورهای اسلامی و حضور برخی از مراجع در جبهه‌های نبرد بود[۲۲]. نهاد مرجعیت که در آغاز منطقه‌ای و غیر متمرکز بود، به‌تدریج به صورت یک نهاد متمرکز در جهان تشیع درآمد.

فقهای شیعه پس از غیبت امام معصوم(ع) و در رویارویی با مسائل و پرسش‌های فقهی جدید اقدام به نگارش کتاب‌هایی با عنوان «اسئله و اجوبه» کردند. این کتاب‌ها متناسب با شرایط و مقتضیات زمانی تغییر کردند و تبدیل به رساله‌های عملیه شدند. برخی از این رساله‌ها، جامعیت داشتند و همه ابواب فقه را دربر می‌گرفتند؛ اما در بعضی دیگر تنها به مسائل فردی و عبادی پرداخته می‌شد[۲۳].[۲۴]

شأن و جایگاه

در دوران غیبت کبری، مرجعیت مردم در امور دینی بر عهده فقیه واجد شرایط به عنوان نایب عام امام معصوم(ع) گذاشته شده است. گزینش فقیه برای مرجعیت بر عهده خود مسلمانان است[۲۵]. مرجعیت در طول تاریخ خود خدمات ارزنده‌ای به اسلام و مسلمانان به صورت عام و به اهل بیت(ع) به صورت خاص کرده و از عقاید، ارزش‌ها و مفاهیم اسلام اصیل، محافظت کرده است[۲۶]. این نهاد در تاریخ هزارساله خود با استقلال از حکومت‌ها، همواره تکیه‌گاه مردم در مقاطع حساس و حرکت‌های مردمی بوده‌ است[۲۷].[۲۸]

ویژگی‌ها و وظایف

فقها برای مرجعیت تقلید، شرایطی مانند بلوغ، عقل، شیعه و مرد بودن، عدالت، حریص‌نبودن بر جاه و مقام دنیوی و اعلمیت را لازم می‌دانند[۲۹] و معتقدند فقیه و مجتهد جامع شرایط، باید دین‌شناس به تمام معنای کلمه باشد[۳۰] و ضمن تسلط بر مسائل زمان خود، مسائل سیاسی را نیز به‌خوبی بشناسد و با حیله و تزویر فرهنگ حاکم بر جهان آشنا باشد. با توجه به نقش زمان و شرایط در تغییر و تحول، زمان و مکان‌شناسی در کنار خلوص، تقوا و زهد شایسته، از مهم‌ترین ویژگی‌های مرجعیت می‌دانند[۳۱].[۳۲]

مرجعیت و تحولات سیاسی‌اجتماعی معاصر

در طول تاریخ سیاسی اسلام، مذهب تشیع، پرچمدار عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی بوده و مرجعیت، رهبری بسیاری از این حرکت‌ها را بر عهده داشته است[۳۳]. خدمات علمای دین که همواره حافظ استقلال و تمامیت کشورهای اسلامی بوده‌اند، قابل شمارش نیست[۳۴]. حکم میرزای شیرازی در نهضت تنباکو باعث به زانو درآمدن دولت انگلستان و دربار قاجار[۳۵] و نجات کشور از سقوط قطعی[۳۶] بود[۳۷].

مرجعیت و مردم

مرجعیت شیعه با تکیه بر قدرتی که از اتصال به خط رسالت و امامت و نقش هدایتگری خود، به علاوه مقبولیت عمومی مردم به دست می‌آورد، قدرت مقابله با هر نظام مستبد حاکمی را دارد[۳۸]. از سوی دیگر، تقلید عموم مردم از مراجع دینی در مسائل دینی و احکام شرعی و تأمین منابع مالی آنان که موجب استقلال روحانیت از حکومت می‌شود، به استحکام ارتباط مرجعیت و مردم کمک می‌کند[۳۹] بودجه مستقل مردمی و تکیه بر عقیده مردم، به جای دولت‌ها و حکومت‌ها، موجب قدرت مرجعیت شده، توان ایستادگی در برابر بسیاری از انحرافات حکومت‌ها را به مرجعیت شیعه داده است[۴۰].[۴۱]

جستارهای وابسته

منابع

  1. صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی ج۸

پانویس

  1. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.
  2. ↑ ابن‌منظور، مصباح المنیر، ۸/۱۱۴، ۱۱۷؛ دهخدا، فرهنگ‌لغت دهخدا، ۱۲/۱۸۲۰۹.
  3. ↑ معین، فرهنگ معین، ۳/۳۹۹۶.
  4. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۳۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۲/۸۸.
  5. ↑ امام‌ خمینی، الاجتهاد و التقلید، ۶–۷.
  6. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.
  7. ↑ سوره توبه، آیه ۱۲۲.
  8. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۴۰؛ حسینیان، چهارده قرن تلاش شیعه برای ماندن و توسعه، ۱۱۷.
  9. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۱۳۸ و ۱۶۴.
  10. ↑ ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۴۷.
  11. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.
  12. ↑ اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، ۲۰۱.
  13. ↑ ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۱۴۰، ۱۸۹ و ۲۰۰.
  14. ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۳.
  15. ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۷.
  16. ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۸.
  17. ↑ ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۱۶.
  18. ↑ ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۱؛ تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷.
  19. ↑ جعفریان، دین و سیاست در دوره صفوی، ۳۸.
  20. ↑ ذبیح‌زاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۵ و ۳۶۳.
  21. ↑ امام‌ خمینی، صحیفه، ۳/۲۴۰ و ۸/۴۳۷.
  22. ↑ تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷–۸.
  23. ↑ مجموعه من الباحثین، آراء فی المرجعیهٔ الشیعیه، ۴۸۲–۴۸۴.
  24. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.
  25. ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ۲/۴۸۴؛ اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، ۱۹۹ـ۲۰۰.
  26. ↑ حکیم، المرجعیهٔ الدینیه، نجف اشرف، ۲۴–۲۵.
  27. ↑ روحبخش، میراث مرجعیتی آیت‌الله بروجردی و نهضت امام‌ خمینی، ۴۳/۱۱۹.
  28. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.
  29. ↑ امام‌ خمینی، توضیح المسائل، ۱–۲؛ امام‌ خمینی، تحریرالوسیله، ۱/۷–۸.
  30. ↑ امام‌ خمینی، ولایت فقیه، ۷۸.
  31. ↑ امام‌ خمینی، صحیفه، ۲۱/۲۸۹.
  32. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.
  33. ↑ اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام‌ خمینی، ۲۱۱.
  34. ↑ امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.
  35. ↑ امام‌ خمینی، صحیفه، ۱۶/۱۹۳.
  36. ↑ امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.
  37. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.
  38. ↑ مسجد جامعی، زمینه‌های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن، ۲۶–۲۷؛ اشرفی، مبانی رهبری سیاسی امام‌ خمینی، ۸۸؛ کدی، ریشه‌های انقلاب ایران، ۴۶–۴۹.
  39. ↑ اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام‌ خمینی، ۲۱۱–۲۱۲.
  40. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۲۴/۴۹۵.
  41. ↑ صالحی، حسین، مقاله «مرجعیت»، دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=مرجعیت&oldid=1223438»