اهل حدیث

متن این جستار آزمایشی و غیرنهایی است. برای اطلاع از اهداف و چشم انداز این دانشنامه به صفحه آشنایی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت مراجعه کنید.

مقدمه

• اهل حدیث و شخص احمد بن حنبل، از اولین و بلکه بنیان‌گذار برخی از فرقه‌های اهل سنت است به خصوص برخی عقاید این فرقه بعدها سنگ بنای مسلک کلامی فرقه اشعری قرار گرفت.

پیدایش

• جریان "اهل حدیث" در آغاز به عنوان یک جریان فقهی در مقابل اهل رأی و قیاس و بیشتر میان فقهای مدینه به‌خصوص ابوحنیفه بود. شخص احمد بن حنبل نیز در واقع محدث بود و به ظواهر قرآن و احادیث تمسک می‌‌کرد. با توجه به ویژگی‌های تاریخی اهل حدیث، آنها با القابی مانند حشویه، مشبهه، مالکیه و شافعیه یاد شده‌اند.
• آنها را اصحاب حدیث و اثر هم گفته‌اند؛ زیرا رأی و قیاس را به کار نمی‌گرفتند و می‌‌گفتند باید از آنچه از پیامبر، صحابه و تابعین در حلال و حرام به ما رسیده است، پیروی کنیم و سزاوار نیست قیاس کنیم.
• از قرن سوم به بعد درباره آنها واژه سلف وارد شد که تا قرن هفتم به همان معنای لغوی آن به کار می‌‌رفت و بیشتر بر علمای قرن دوم و سوم اطلاق می‌‌شد، تا اینکه در قرن هفتم ابن‌تیمیه آن را به معنای اخذ عقاید از نصوص و عدم برتری عقل بر نص تعریف کرد. در قرن دوازدهم نیز محمد بن عبدالوهاب دوباره تفکر احمد بن حنبل و ابن‌تیمیه را عملاً احیا و اجرایی نمود و وهابیت خود را سلفی نامیدند.

روش فهم دین

• اهل حدیث در کشف احکام در درجه اول به قرآن رجوع می‌‌کردند؛ اگر حکم مسئله را در قرآن نمی‌یافتند، به حدیث پیغمبر مراجعه می‌‌کردند؛ اگر احادیث مختلف بود، به ترجیح احادیث از نظر راویان سند می‌‌پرداختند. اگر حکم مسئله را در حدیث نمی‌یافتند یا ترجیحی در میان احادیث مختلف به دست نمی‌آوردند، به اقوال و فتاوای صحابه رجوع می‌‌کردند و اگر از این راه هم طرفی نمی‌بستند، کوشش می‌‌کردند به‌نحوی از اشاراتی که در نصوص هست، استفاده کنند.
• آنها معتقد بودند اعتماد به رأی و قیاس، انسان را در کشف احکام شرعی دچار انحراف و اشتباه می‌‌کند و روش اهل قیاس را نوعی افراط در رجوع به عقل و کوتاهی در اخذ به حدیث و به عبارت دیگر نوعی سطحی‌نگری در کشف مصالح واقعی تلقی می‌‌کردند. اهل حدیث بر آن بودند که بنای کار شرع بر جمع متفرقات و تفریق مجتمعات است که از سطح عقول عادی به دور است.
• آنها در مسائل مربوط به اصول دین، مانند مسائل فروع دین، اهل تسلیم و تعبد بوده و مخالف هر نوع تفکر، تعمق، استدلال و منطق بودند. اهل حدیث معتقدند لزومی ندارد درباره اینکه مثلاً عدل چیست و به چه دلیل منطقی خداوند عادل است، بیندیشیم؛ بلکه اندیشیدن در این امور بدعت و حرام است. ازاین‌رو حنابله به طور کلی با کلام اعم از کلام معتزلی یا اشعری، چه رسد به شیعی، و به طریق اولی با منطق و فلسفه مخالفند.
• مالک بن انس و احمد بن حنبل، از ائمه اهل حدیث، هرگونه بحث و کاوش را در مسائل اعتقادی غیر جایز می‌‌شمرند. جلال‌الدین سیوطی، یکی از دانشمندان اهل حدیث نیز کتابی به نام صون المنطق و الکلام عن المنطق و الکلام نگاشته است. ابن‌ تیمیه حنبلی نیز به حرمت کلام و منطق فتوا داده است؛ حتی احمد بن حنبل به عدم مجالست با اهل کلام فتوا می‌داد و تمام فرقه‌های اسلامی مانند شیعه، معتزله، مرجئه و خوارج را بدعت‌گذار می‌‌دانست و بر آن بود که نماز پشت سر آنها جایز نیست.

اصول اعتقادی

• برخی از دیدگاه‌های اعتقادی احمد بن حنبل و اهل حدیث به این بیان است:

1. ایمان، قول و عمل و نیت است و قابل ازدیاد و نقصان می‌باشد.
2. همه افعال خوب و بد انسان از سر قضا و قدر الهی است. از قضا و قدر الهی گریزی نیست.
3. قرآن مخلوق نیست و قدیم است و هرکس غیر از این اعتقاد داشته باشد، کافر است.
4. خروج بر سلطان جامعه اسلامی جایز نیست، حتی اگر جائر باشد
5. خلافت و امامت تا قیامت از آن قریش است.
6. التزام به ظاهر صفات خبری بدون تأویل و کیف و تشبیه؛ ازاین‌رو مؤمنین در قیامت خدا را با چشم سر می‌‌بینند؛ همان‌گونه که انسان ماه شب چهارده را می‌‌بیند و بندگان با خدا در قبر و قیامت سخن می‌‌گویند.
7. بهشت و جهنم مخلوقند و منکر آنها منکر قرآن است.
8. فرقه‌های شیعه، قدریه، مرجئه، خوارج، معتزله و جهمیه، بدعت‌گذاراند و نماز پشت سر آنها جایز نیست..

منابع

• محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام