فقر: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[فقر در لغت]] - [[فقر در قرآن]] - [[فقر در نهج البلاغه]] - [[فقر در فقه اسلامی]] - [[فقر در فقه سیاسی]] - [[فقر در معارف و سیره علوی]] - [[فقر در معارف دعا و زیارات]] - [[فقر در معارف و سیره سجادی]] - [[فقر در معارف و سیره معصوم]] - [[فقر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط = }} | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[فقر در لغت]] - [[فقر در قرآن]] - [[فقر در نهج البلاغه]] - [[فقر در فقه اسلامی]] - [[فقر در عرفان اسلامی]] - [[فقر در فقه سیاسی]] - [[فقر در معارف و سیره علوی]] - [[فقر در معارف دعا و زیارات]] - [[فقر در معارف و سیره سجادی]] - [[فقر در معارف و سیره معصوم]] - [[فقر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط = }} | ||
== معناشناسی == | == معناشناسی == | ||
فقر در | {{اصلی|فقر در لغت}} | ||
«فقر» به معنای «نداری»<ref>دهخدا، لغتنامه، ۱۰/۱۵۱۶۱.</ref> و نداشتن امکانات لازم برای اداره [[زندگی]]<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۶/۵۳۸۴–۵۳۸۵.</ref> است. [[فقیر]] در اصطلاح [[فقهی]] به کسی گفته میشود که نیازهای سالانه خود و خانوادهاش را ندارد و نمیتواند آنها را تأمین کند<ref>حلی، قواعد الاحکام، ۱/۳۵۷؛ امام خمینی، استفتائات، ۱/۳۴۵.</ref>.<ref>[[امید حسینخانی|حسینخانی، امید]]، [[فقر (مقاله)| مقاله «فقر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۵۹۱ – ۵۹۸.</ref> | |||
== نگاه [[اسلام]] به فقر == | |||
{{اصلی|فقر در قرآن}} | |||
در نگاه [[اسلامی]] فقر [[ارزش]] بهشمار نمیرود؛ چنانکه خداوند در [[قرآن کریم]] [[نعمت]] غنی شدن و [[بینیازی]] را به [[پیامبر]]{{صل}} در حالیکه فقیر بود [[بشارت]] داد<ref>سوره ضحی، آیه ۷.</ref><ref>طباطبایی، المیزان، ۲۰/۳۱۱.</ref> و فقر را از نگرانیهایی دانسته که [[شیطان]] ایجاد میکند<ref>سوره بقره، آیه ۲۶۸.</ref>.<ref>طباطبایی، المیزان، ۲/۳۹۴.</ref> [[روایات]] نیز به مذموم بودن فقر اشاره کرده<ref>آمدی، تصنیف غرر، ۳۶۵.</ref> و آن را در کنار [[کفر]] دانستهاند<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۷۵/۱۲.</ref>؛ زیرا نتیجه آن، پیامدهای نامناسب [[اخلاقی]]<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۶۹/۴۷.</ref> و کمرنگ شدن [[دین]] و [[کرامت انسانی]]<ref>نهج البلاغه، ح۳۱۱، ۵۷۶.</ref> در [[جامعه]] است که گاه به «[[مرگ]] بزرگ» تعبیر شده است<ref>شعیری، جامع الاخبار، ۱۱۱.</ref>. در برخی مواقع فقر مالی، امری نسبی دانسته شده است. بر این مبنا میتوان به این موارد فقر اشاره کرد: فقر اختیاری، همانند [[رفتار]] [[امامان معصوم]]{{ع}} در [[بخشش مال]]، در حالیکه خود گرسنه سر بر بالین مینهادند<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۳۵/۲۵۴؛ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۷/۲۶۸–۲۶۹.</ref>، فقری که پیامدِ [[جهاد]] [[مال]] در راه خداست<ref>سوره نساء، آیه ۹۵؛ سوره انفال، آیه ۷۲.</ref>، یا فقری که برای [[حفظ]] آرمان باشد؛ چنانکه فقیر بودن و همراه [[ائمه]]{{ع}} بودن شخص بهتر از این است که بینیاز باشد و با دیگران باشد<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۵۰/۲۹۹.</ref>. از این نگاه، فقر در مقایسه با بینیازیای که همراه با [[ذلت]] و [[ظلم]] و [[تجاوز]] است، بهتر دانسته شده است<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۳/۴۲۷.</ref>.<ref>[[امید حسینخانی|حسینخانی، امید]]، [[فقر (مقاله)| مقاله «فقر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۵۹۱ – ۵۹۸.</ref> | |||
== | == پیشگیری از فقر == | ||
برای جلوگیری از گسترش فقر در جامعه افزون بر مسئولیتهای حکومت و [[احساس]] [[وظیفه]] [[انسانی]] و اسلامیِ عموم [[مسلمانان]]، لازم است افراد جامعه نیز با رعایت اصولی، برای جلوگیری از فقر تلاش کنند. از یکسو بدون [[شک]] هیچ مشکلی بدون کار و تلاش حلشدنی نیست؛ چنانکه مفهوم و [[تفسیر]] آیاتی که دربارۀ تلاش برای کسب حلال نازل شدهاند، بر این نکته دلالت دارند که از منظر [[اسلام]] هرگز نباید [[دعا]] و [[نیایش]] را جایگزین کار و تلاش کرد<ref>حسینی شاهرودی، مقابله شریعت با فقر، فساد و تبعیض، ۱۶۴–۱۶۵.</ref> و [[خداوند]] در [[قرآن]] بهره [[انسان]] از [[زندگی]] را ناشی از سعی و کوشش او میداند<ref>نجم، ۳۹.</ref>. [[قرآن کریم]] [[مؤمنان]] را به کسب روزی حلال و پرهیز از آلودهکردن [[مال]] [[حلال]] به [[حرام]] [[دعوت]] میکند<ref>سوره مائده، آیه ۸۷ و ۸۸؛ سوره بقره، آیه ۱۶۸.</ref> و کسب حرام را [[مخالفت]] با [[خدا]] و با [[فطرت الهی]] برمیشمرد<ref>طباطبایی، المیزان، ۶/۱۰۷.</ref>. در [[روایات]] نیز [[سستی]] و [[تنبلی]] مانع بهره بردن از [[دنیا]] و [[آخرت]] معرفی شده و [[مسلمانان]] از آن [[نهی]] شدهاند<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۷/۵۹.</ref>. [[اسلام]] ضمن ستودن کار، آن را منشأ [[مالکیت]] معرفی کرده است<ref>امام خمینی، مکاسب، ۱/۳–۴؛ مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۴۳۹–۴۴۱.</ref>؛ چنانکه [[تدبیر]] و [[برنامهریزی]] برای هماهنگکردن دخل و [[خرج]]، ازجمله ارکان [[زندگی]] است<ref>کلینی، کافی، ۱/۳۲ و ۵/۸۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱/۲۱۳.</ref>؛ بدینسان [[دین اسلام]] مبنایی [[عقیدتی]] برای برنامهریزی منسجم برای رفع نابسامانیهای [[اقتصادی]] ارائه میدهد؛ همچنین اندازهگیری و تدبیر در امور زندگی و [[بخشش]] زیاد را از ملاکهای [[اخلاق نیکو]] معرفی میکند<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۶۸/۳۸۲.</ref>. | |||
آنچه در [[نظام اقتصادی اسلام]] از خود کار اهمیت بیشتری دارد، کسب روزی حلال است. در [[روایات]] آمده است درآمد [[حرام]]، حتی مانع از رسیدن [[ثواب]] [[صدقات]] و بهره [[دنیوی]] و اخرویِ [[نیکوکاری]] میشود<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۹۳/۴۶.</ref>. از سوی دیگر، در آموزههای اسلامی بر [[قناعت]] و [[خویشتنداری]] در [[مصرف]] تأکید شده است و قناعت به معنای مصرف به اندازه احتیاجات روزمره و پرهیز از [[اسراف]] است<ref>کلینی، کافی، ۲/۱۳۷–۱۴۰.</ref>. الگوی مصرف در فرهنگ اسلامی متناسب با شرایط زمانی و مکانی متفاوت است، اما در [[قرآن کریم]] از اسراف یا همان نادیده گرفتن الگوی مصرف، بهشدت نهی شده است<ref>سوره اعراف، آیه ۳۱؛ سوره اسراء، آیه ۲۶؛ سوره اسراء، آیه ۲۷.</ref>، چنانکه [[رسول اکرم]]{{صل}} بر چارپایی معمولی سوار میشد و [[لباس]] مختصری میپوشید و به نان اندکی قناعت میکرد<ref>طبرسی، إعلام الوری، ۱/۱۵۷.</ref>. [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} نیز در حالی که [[حاکم]] [[امت اسلام]] بود، همانند [[مردم]] [[فقیر]] زندگی میکرد<ref>کلینی، کافی، ۱/۴۱۰–۴۱۱.</ref>. آن حضرت از میان جامهها، ارزانترین را برای خود [[انتخاب]] میکرد و آنکه زیباتر و گرانتر بود، به [[غلام]] خود میداد<ref>ثقفی، الغارات، ۱/۱۰۶.</ref>.<ref>[[امید حسینخانی|حسینخانی، امید]]، [[فقر (مقاله)| مقاله «فقر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۵۹۱ – ۵۹۸.</ref> | |||
== آثار فقر == | == آثار فقر == | ||
پدیده فقر آثاری را از خود برجای میگذارد: | |||
# '''نقصان در [[دین]]:''' گاهی [[تنگدستی]] و فقر زمینهای برای پیدایش برخی [[شبهات]] [[عقیدتی]] در | # '''ضربه به [[کرامت انسانی]] و ریخته شدن آبروی [[انسان]]:''' کیان وجودی انسان گاهی به خاطر طلب درهم میشکند. خواستن، دلیل بر [[احتجاج]] است و نشانه فقر و نداری. گاهی یک [[آبرو]] در گروه درخواست قرار دارد و با گشودن دست نیاز، آن آبرو بر باد میرود. [[امام علی]]{{ع}} میفرماید: آبروی تو آبی است بسته و با سؤال و درخواست، قطرهقطره میریزد. بنگر که قطرات آبرو را پیش چه کسی میریزی<ref>{{متن حدیث|مَاءُ وَجْهِكَ جَامِدٌ، يُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۴۶</ref>. | ||
# '''پریشانی فکر:''' روانشناسان در نتیجه پژوهشهای خود، دریافتهاند که فقر و[نابسامانی و عدم [[تأمین اجتماعی]] طبقات پایین جامعه میتواند در ایجاد بیماریهای روانی مؤثر باشد. علی{{ع}} میفرماید: همانا فقر و [[تهیدستی]] موجب [[تحیر]] و | # '''نقصان در [[دین]]:''' گاهی [[تنگدستی]] و فقر زمینهای برای پیدایش برخی [[شبهات]] [[عقیدتی]] در ذهن میشود، چنانکه [[امام]] میفرماید: فقر، مایه نقصان دین است<ref>{{متن حدیث|فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّينِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۱۹</ref>. | ||
# '''[[انزوا]]:''' کسی که [[فقیر]] است از طرفی باید شبانهروز بهدنبال پیداکردن لقمهنانی برای | # '''پریشانی فکر:''' روانشناسان در نتیجه پژوهشهای خود، دریافتهاند که فقر و[نابسامانی و عدم [[تأمین اجتماعی]] طبقات پایین جامعه میتواند در ایجاد بیماریهای روانی مؤثر باشد. علی{{ع}} میفرماید: همانا فقر و [[تهیدستی]] موجب [[تحیر]] و پریشانی [[عقل]] میشود<ref>{{متن حدیث|مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۱۹</ref>. | ||
# '''[[ناتوانی]] در ارائه [[فکر]] و [[اندیشه]]:''' چون جامعه شخص فقیر را [[پست]] و حقیر میشمارد، هنگامی که بخواهد از خود [[دفاع]] کند، زبانش را یارای [[دفاع از خود]] نیست و در نتیجه از | # '''[[انزوا]]:''' کسی که [[فقیر]] است از طرفی باید شبانهروز بهدنبال پیداکردن لقمهنانی برای سد جوع خود و خانوادهاش باشد و از طرفی به علت [[خرد]] شدن شخصیتش نمیتواند حضوری فعال در [[جامعه]] داشته باشد. امام{{ع}} میفرماید: [[ثروتمندی]] در [[غربت]]، مانند در [[وطن]] بودن است و تهیدستی در وطن، غربت است<ref>{{متن حدیث|الْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۵۶</ref>. | ||
# '''[[ناتوانی]] در ارائه [[فکر]] و [[اندیشه]]:''' چون جامعه شخص فقیر را [[پست]] و حقیر میشمارد، هنگامی که بخواهد از خود [[دفاع]] کند، زبانش را یارای [[دفاع از خود]] نیست و در نتیجه از بیان حق خود باز میماند. علی{{ع}} میفرماید: فقر و نداری، [[انسان]] زیرک را در بیان دلیلش لال میکند<ref>{{متن حدیث|وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ [حَاجَتِهِ] حُجَّتِهِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۳</ref>.<ref>[[سید حسین دینپرور|دینپرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه ج۲]]، ص۶۲۵ ـ ۶۲۶.</ref> | |||
== راهکارهای زدودن فقر == | |||
در [[آموزههای اسلامی]] و نیز در سخنان امام خمینی توصیهها و راههایی برای [[فقرزدایی]] ارائه شده است که در دو سطح کلی «فرد و [[جامعه]]» و «[[دولت]]» قابل توجه است: | |||
=== | === فرد و جامعه === | ||
# ''' | در [[جامعه اسلامی]]، عموم [[مسلمانان]] برای فقرزدایی وظایفی به عهده دارند که عبارتاند از: | ||
# ''' | # '''[[انفاق]]:''' [[خداوند]] برای رفع نیازهای جامعه، انفاق را پایهگذاری کرده و پاداشی صد برابر برای انفاقکننده در نظر گرفته است<ref>سوره بقره، آیه ۲۶۱.</ref> [[مردم]] نیز بر پایه [[اعتقاد]] [[الهی]]، باید در ریشهکنی فقر سهیم باشند<ref>سوره بقره، آیه ۳.</ref>.<ref>حسینی همدانی، انوار درخشان در تفسیر قرآن، ۱/۳۸.</ref> | ||
# '''[[زکات]]:''' از امور واجبی که [[آیات]] و [[روایات]] زیادی دربارۀ آنها وجود دارد، زکات است. [[قرآن کریم]] زکات را عامل [[پاکیزگی]] مال دانسته است<ref>سوره توبه، آیه ۱۰۳.</ref>.<ref>طباطبایی، المیزان، ۹/۳۷۷.</ref>؛ چنانکه [[زکات]] را صدقهای در جهت افزایش مال معرفی کرده است<ref>روم، ۳۹؛ طباطبایی، المیزان، ۱۶/۱۸۵.</ref>. روایات نیز آن را [[حق]] [[فقرا]] بر گردن ثروتمندان دانستهاند<ref>کلینی، کافی، ۳/۴۹۸؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۱۰.</ref>. | |||
# '''[[خمس]]:''' از دیگر امور در جهت رفع فقر و سایر نیازهای [[اجتماعی]] [[پرداخت خمس]] است<ref>سوره انفال، آیه ۴۱.</ref>.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۴۸۶؛ طباطبایی، المیزان، ۹/۸۹.</ref> نپرداختن [[خمس]] به معنای تصرف در [[مال]] دیگری است<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۴۸۷.</ref>.<ref>[[امید حسینخانی|حسینخانی، امید]]، [[فقر (مقاله)| مقاله «فقر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۵۹۱ – ۵۹۸.</ref> | |||
=== [[دولت]] === | |||
یکی از نخستین [[وظایف]] [[دولتها]] پیشگیری از فقر و جلوگیری از گسترش آن است. در این خصوص دولت میتواند مقابله با عوامل اجتماعی و اقتصادیِ زمینهساز فقر را در دستور کار خود قرار دهد<ref>فراهانیفرد، نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام، ۵۹–۶۲.</ref>؛ برای نمونه میتوان به توزیع عادلانه ثروت از راه گرفتن [[مالیات]] بر درآمدِ ثروتمندان، توزیع مناسب و عادلانه [[ثروت]] و امکانات در [[جامعه]] و کنترل قیمتها اشاره کرد<ref>فراهانیفرد، نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام، ۶۴–۶۶؛ مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۵۲۴.</ref>.<ref>[[امید حسینخانی|حسینخانی، امید]]، [[فقر (مقاله)| مقاله «فقر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۵۹۱ – ۵۹۸.</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
| خط ۶۶: | خط ۴۲: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:IM009875.jpg|22px]] [[امید حسینخانی|حسینخانی، امید]]، [[فقر (مقاله)| مقاله «فقر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۷''']] | |||
# [[پرونده:13681049.jpg|22px]] [[سید حسین دینپرور|دینپرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۲''']] | # [[پرونده:13681049.jpg|22px]] [[سید حسین دینپرور|دینپرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۲''']] | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۵
فقر از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: فقر در لغت - فقر در قرآن - فقر در نهج البلاغه - فقر در فقه اسلامی - فقر در عرفان اسلامی - فقر در فقه سیاسی - فقر در معارف و سیره علوی - فقر در معارف دعا و زیارات - فقر در معارف و سیره سجادی - فقر در معارف و سیره معصوم - فقر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردمعناشناسی
«فقر» به معنای «نداری»[۱] و نداشتن امکانات لازم برای اداره زندگی[۲] است. فقیر در اصطلاح فقهی به کسی گفته میشود که نیازهای سالانه خود و خانوادهاش را ندارد و نمیتواند آنها را تأمین کند[۳].[۴]
نگاه اسلام به فقر
در نگاه اسلامی فقر ارزش بهشمار نمیرود؛ چنانکه خداوند در قرآن کریم نعمت غنی شدن و بینیازی را به پیامبر(ص) در حالیکه فقیر بود بشارت داد[۵][۶] و فقر را از نگرانیهایی دانسته که شیطان ایجاد میکند[۷].[۸] روایات نیز به مذموم بودن فقر اشاره کرده[۹] و آن را در کنار کفر دانستهاند[۱۰]؛ زیرا نتیجه آن، پیامدهای نامناسب اخلاقی[۱۱] و کمرنگ شدن دین و کرامت انسانی[۱۲] در جامعه است که گاه به «مرگ بزرگ» تعبیر شده است[۱۳]. در برخی مواقع فقر مالی، امری نسبی دانسته شده است. بر این مبنا میتوان به این موارد فقر اشاره کرد: فقر اختیاری، همانند رفتار امامان معصوم(ع) در بخشش مال، در حالیکه خود گرسنه سر بر بالین مینهادند[۱۴]، فقری که پیامدِ جهاد مال در راه خداست[۱۵]، یا فقری که برای حفظ آرمان باشد؛ چنانکه فقیر بودن و همراه ائمه(ع) بودن شخص بهتر از این است که بینیاز باشد و با دیگران باشد[۱۶]. از این نگاه، فقر در مقایسه با بینیازیای که همراه با ذلت و ظلم و تجاوز است، بهتر دانسته شده است[۱۷].[۱۸]
پیشگیری از فقر
برای جلوگیری از گسترش فقر در جامعه افزون بر مسئولیتهای حکومت و احساس وظیفه انسانی و اسلامیِ عموم مسلمانان، لازم است افراد جامعه نیز با رعایت اصولی، برای جلوگیری از فقر تلاش کنند. از یکسو بدون شک هیچ مشکلی بدون کار و تلاش حلشدنی نیست؛ چنانکه مفهوم و تفسیر آیاتی که دربارۀ تلاش برای کسب حلال نازل شدهاند، بر این نکته دلالت دارند که از منظر اسلام هرگز نباید دعا و نیایش را جایگزین کار و تلاش کرد[۱۹] و خداوند در قرآن بهره انسان از زندگی را ناشی از سعی و کوشش او میداند[۲۰]. قرآن کریم مؤمنان را به کسب روزی حلال و پرهیز از آلودهکردن مال حلال به حرام دعوت میکند[۲۱] و کسب حرام را مخالفت با خدا و با فطرت الهی برمیشمرد[۲۲]. در روایات نیز سستی و تنبلی مانع بهره بردن از دنیا و آخرت معرفی شده و مسلمانان از آن نهی شدهاند[۲۳]. اسلام ضمن ستودن کار، آن را منشأ مالکیت معرفی کرده است[۲۴]؛ چنانکه تدبیر و برنامهریزی برای هماهنگکردن دخل و خرج، ازجمله ارکان زندگی است[۲۵]؛ بدینسان دین اسلام مبنایی عقیدتی برای برنامهریزی منسجم برای رفع نابسامانیهای اقتصادی ارائه میدهد؛ همچنین اندازهگیری و تدبیر در امور زندگی و بخشش زیاد را از ملاکهای اخلاق نیکو معرفی میکند[۲۶].
آنچه در نظام اقتصادی اسلام از خود کار اهمیت بیشتری دارد، کسب روزی حلال است. در روایات آمده است درآمد حرام، حتی مانع از رسیدن ثواب صدقات و بهره دنیوی و اخرویِ نیکوکاری میشود[۲۷]. از سوی دیگر، در آموزههای اسلامی بر قناعت و خویشتنداری در مصرف تأکید شده است و قناعت به معنای مصرف به اندازه احتیاجات روزمره و پرهیز از اسراف است[۲۸]. الگوی مصرف در فرهنگ اسلامی متناسب با شرایط زمانی و مکانی متفاوت است، اما در قرآن کریم از اسراف یا همان نادیده گرفتن الگوی مصرف، بهشدت نهی شده است[۲۹]، چنانکه رسول اکرم(ص) بر چارپایی معمولی سوار میشد و لباس مختصری میپوشید و به نان اندکی قناعت میکرد[۳۰]. امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در حالی که حاکم امت اسلام بود، همانند مردم فقیر زندگی میکرد[۳۱]. آن حضرت از میان جامهها، ارزانترین را برای خود انتخاب میکرد و آنکه زیباتر و گرانتر بود، به غلام خود میداد[۳۲].[۳۳]
آثار فقر
پدیده فقر آثاری را از خود برجای میگذارد:
- ضربه به کرامت انسانی و ریخته شدن آبروی انسان: کیان وجودی انسان گاهی به خاطر طلب درهم میشکند. خواستن، دلیل بر احتجاج است و نشانه فقر و نداری. گاهی یک آبرو در گروه درخواست قرار دارد و با گشودن دست نیاز، آن آبرو بر باد میرود. امام علی(ع) میفرماید: آبروی تو آبی است بسته و با سؤال و درخواست، قطرهقطره میریزد. بنگر که قطرات آبرو را پیش چه کسی میریزی[۳۴].
- نقصان در دین: گاهی تنگدستی و فقر زمینهای برای پیدایش برخی شبهات عقیدتی در ذهن میشود، چنانکه امام میفرماید: فقر، مایه نقصان دین است[۳۵].
- پریشانی فکر: روانشناسان در نتیجه پژوهشهای خود، دریافتهاند که فقر و[نابسامانی و عدم تأمین اجتماعی طبقات پایین جامعه میتواند در ایجاد بیماریهای روانی مؤثر باشد. علی(ع) میفرماید: همانا فقر و تهیدستی موجب تحیر و پریشانی عقل میشود[۳۶].
- انزوا: کسی که فقیر است از طرفی باید شبانهروز بهدنبال پیداکردن لقمهنانی برای سد جوع خود و خانوادهاش باشد و از طرفی به علت خرد شدن شخصیتش نمیتواند حضوری فعال در جامعه داشته باشد. امام(ع) میفرماید: ثروتمندی در غربت، مانند در وطن بودن است و تهیدستی در وطن، غربت است[۳۷].
- ناتوانی در ارائه فکر و اندیشه: چون جامعه شخص فقیر را پست و حقیر میشمارد، هنگامی که بخواهد از خود دفاع کند، زبانش را یارای دفاع از خود نیست و در نتیجه از بیان حق خود باز میماند. علی(ع) میفرماید: فقر و نداری، انسان زیرک را در بیان دلیلش لال میکند[۳۸].[۳۹]
راهکارهای زدودن فقر
در آموزههای اسلامی و نیز در سخنان امام خمینی توصیهها و راههایی برای فقرزدایی ارائه شده است که در دو سطح کلی «فرد و جامعه» و «دولت» قابل توجه است:
فرد و جامعه
در جامعه اسلامی، عموم مسلمانان برای فقرزدایی وظایفی به عهده دارند که عبارتاند از:
- انفاق: خداوند برای رفع نیازهای جامعه، انفاق را پایهگذاری کرده و پاداشی صد برابر برای انفاقکننده در نظر گرفته است[۴۰] مردم نیز بر پایه اعتقاد الهی، باید در ریشهکنی فقر سهیم باشند[۴۱].[۴۲]
- زکات: از امور واجبی که آیات و روایات زیادی دربارۀ آنها وجود دارد، زکات است. قرآن کریم زکات را عامل پاکیزگی مال دانسته است[۴۳].[۴۴]؛ چنانکه زکات را صدقهای در جهت افزایش مال معرفی کرده است[۴۵]. روایات نیز آن را حق فقرا بر گردن ثروتمندان دانستهاند[۴۶].
- خمس: از دیگر امور در جهت رفع فقر و سایر نیازهای اجتماعی پرداخت خمس است[۴۷].[۴۸] نپرداختن خمس به معنای تصرف در مال دیگری است[۴۹].[۵۰]
دولت
یکی از نخستین وظایف دولتها پیشگیری از فقر و جلوگیری از گسترش آن است. در این خصوص دولت میتواند مقابله با عوامل اجتماعی و اقتصادیِ زمینهساز فقر را در دستور کار خود قرار دهد[۵۱]؛ برای نمونه میتوان به توزیع عادلانه ثروت از راه گرفتن مالیات بر درآمدِ ثروتمندان، توزیع مناسب و عادلانه ثروت و امکانات در جامعه و کنترل قیمتها اشاره کرد[۵۲].[۵۳]
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ۱۰/۱۵۱۶۱.
- ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۶/۵۳۸۴–۵۳۸۵.
- ↑ حلی، قواعد الاحکام، ۱/۳۵۷؛ امام خمینی، استفتائات، ۱/۳۴۵.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ سوره ضحی، آیه ۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۲۰/۳۱۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۲/۳۹۴.
- ↑ آمدی، تصنیف غرر، ۳۶۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۷۵/۱۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۶۹/۴۷.
- ↑ نهج البلاغه، ح۳۱۱، ۵۷۶.
- ↑ شعیری، جامع الاخبار، ۱۱۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۳۵/۲۵۴؛ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۷/۲۶۸–۲۶۹.
- ↑ سوره نساء، آیه ۹۵؛ سوره انفال، آیه ۷۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۰/۲۹۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۳/۴۲۷.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ حسینی شاهرودی، مقابله شریعت با فقر، فساد و تبعیض، ۱۶۴–۱۶۵.
- ↑ نجم، ۳۹.
- ↑ سوره مائده، آیه ۸۷ و ۸۸؛ سوره بقره، آیه ۱۶۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۶/۱۰۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۷/۵۹.
- ↑ امام خمینی، مکاسب، ۱/۳–۴؛ مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۴۳۹–۴۴۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱/۳۲ و ۵/۸۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱/۲۱۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۶۸/۳۸۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۹۳/۴۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۲/۱۳۷–۱۴۰.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۳۱؛ سوره اسراء، آیه ۲۶؛ سوره اسراء، آیه ۲۷.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ۱/۱۵۷.
- ↑ کلینی، کافی، ۱/۴۱۰–۴۱۱.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱/۱۰۶.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ «مَاءُ وَجْهِكَ جَامِدٌ، يُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۴۶
- ↑ «فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّينِ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۱۹
- ↑ «مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۱۹
- ↑ «الْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۵۶
- ↑ «وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ [حَاجَتِهِ] حُجَّتِهِ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳
- ↑ دینپرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه ج۲، ص۶۲۵ ـ ۶۲۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۳.
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان در تفسیر قرآن، ۱/۳۸.
- ↑ سوره توبه، آیه ۱۰۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۹/۳۷۷.
- ↑ روم، ۳۹؛ طباطبایی، المیزان، ۱۶/۱۸۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۳/۴۹۸؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۱۰.
- ↑ سوره انفال، آیه ۴۱.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۴۸۶؛ طباطبایی، المیزان، ۹/۸۹.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۴۸۷.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ فراهانیفرد، نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام، ۵۹–۶۲.
- ↑ فراهانیفرد، نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام، ۶۴–۶۶؛ مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۵۲۴.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.