امامت‌پدیا

وحی در لغت: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۸ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۲: خط ۲:
| موضوع مرتبط = وحی
| موضوع مرتبط = وحی
| عنوان مدخل  = وحی
| عنوان مدخل  = وحی
| مداخل مرتبط = [[وحی در لغت]] - [[وحی در قرآن]] - [[وحی در حدیث]] - [[وحی در کلام اسلامی]] - [[وحی در عرفان اسلامی]] - [[وحی در فلسفه اسلامی]] - [[وحی در معارف دعا و زیارات]] - [[وحی در معارف و سیره علوی]] - [[وحی در معارف و سیره سجادی]] - [[وحی از دیدگاه ادیان]] - [[وحی از دیدگاه برون‌دینی]] - [[وحی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| مداخل مرتبط = [[وحی در لغت]] - [[وحی در قرآن]] - [[وحی در حدیث]] - [[وحی در کلام اسلامی]] - [[وحی در عرفان اسلامی]] - [[وحی در فلسفه اسلامی]] - [[وحی در معارف دعا و زیارات]] - [[وحی در معارف و سیره علوی]] - [[وحی در معارف و سیره سجادی]] - [[وحی در فلسفه دین و کلام جدید]] - [[وحی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| پرسش مرتبط  = وحی (پرسش)
| پرسش مرتبط  = وحی (پرسش)
}}
}}
'''وحی در لغت''' معانی گوناگونی دارد که مهم‌ترین آنها عبارت است: اشاره، کتابت، [[رسالت]] یا [[پیام‌آوری]]، خط و نوشته، [[الهام]]، [[کلام]] پنهانی و هر آنچه به دیگری القا شود تا [[آگاهی]] یابد.


== مقدمه ==
== مقدمه ==
[[وحی]] در لغت عبارت است از اشاره، نوشتار، [[رسالت]]، [[الهام]]، [[کلام]] پنهانی و هر چیزی که آن را به دیگری [[القا]] کنند. [[ابن انباری]] می‌گوید:
واژه وحی از نظر ساختار صرفی، مصدر فعل وَحَی، یَحی یا اسم مصدر اَوحی یُوحی است، از این رو وحیاً و ایحاءً مانند عطاء و إعطاء به یک معنا به کار می‌رود<ref>ر.ک: لسان ‌العرب، ابن منظور، نشر ‌أدب الحوزه، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ ﻫ، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ ش، ص ۷۸.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>
وحی را وحی نامند؛ چون [[فرشته]] آن را از دیگر [[مخلوقات]] پنهان کرد و به [[پیامبری]] که برانگیخته شد، اختصاص داد<ref>ابن منظور، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج۱۵، ص۲۳۹ - ۲۴۲؛ تاج العروس، بیروت، دارالفکر، ج۲۰، ص۲۷۹.</ref>.
 
* دسته‌بندی وحی
این واژه در لغت [[عرب]]، معانی گوناگونی دارد که رایج‌ترین و مهم‌ترین معانی آن بدین قرار است: اشاره، کتابت، [[رسالت]] یا [[پیام‌آوری]]، خط و نوشته، [[الهام]]، [[کلام]] پنهانی و هر آنچه به دیگری القا شود تا [[آگاهی]] یابد<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ج۳، ص۳۲۰؛ محمد بن حسن ابن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۲۳۱؛ محمد ازهری، تهذیب اللغة، ج۵، ص۱۹۲؛ اسماعیل بن عباد صاحب، المحیط اللغة، ج۳، ص۲۴۱؛ علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، ج۴، ص۳۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۹؛ احمد بن محمد فیومی، المصباح المنیر، ص۶۵۱؛ محمد بن یعقوب فیروزآبادی، القاموس المحیط، ج۴، ص۴۳۲؛ محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس، ج۲۰، ص۲۷۹؛ حسین یوسف موسی، الافصاح فی اللغة، ج۱، ص۱۵۰؛ حسن مصطفوی، التحقیق، ج۱۳، ص۵۸؛ فؤاد بستانی، فرهنگ ابجدی، ص۹۷۸؛ عبدالله مهنا، لسان اللسان، ج۲، ص۷۲۲؛ محمود اسماعیل حسینی، المکنز العربی المعاصر، ص۱۱۶.</ref>.<ref>[[نفیسه ابوالحسنی|ابوالحسنی، نفیسه]]، [[خاتمیت در قرآن (کتاب)|خاتمیت در قرآن]]، ص ۳۴؛ [[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص ۹۶؛ [[محمد باقر سعیدی روشن|سعیدی روشن، محمد باقر]]، [[وحی و معرفت وحیانی (مقاله)|مقاله «وحی و معرفت وحیانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]]، ص ۱۲۱.</ref>
# وحی به وسیله فرشته‌ای صورت می‌گیرد که دیده می‌شود و کلامش شنیده می‌شود؛ مانند رساندن وحی به دست [[جبرئیل]] برای [[حضرت محمد]] {{صل}} در زمان‌های معین.
 
# وحی به صورت [[کلامی]] نامعین شنیده می‌شود؛ مثل موسی {{ع}} که [[کلام خداوند]] را می‌شنید.
== وحی در تعاریف لغت‌شناسان ==
# وحی با القا در [[قلب]] صورت می‌گیرد.
# [[احمد بن فارس]] در کتاب معجم مقاییس اللغه درباره معنای اصلی این واژه می‌نویسد: "واژه وحی بر القای [[دانش]] به غیر، چه به صورت نهانی و چه به صورت آشکار، دلالت دارد پس وحی از نظر لغوی، اشاره، نوشتار، نامه و هرچه را که به هر نحوی بر دیگری القاء می‌کنی تا بدان [[آگاه]] گردد، شامل می‌شود و تمام موارد کاربرد این کلمه به همین معنا برمی‌گردد<ref>معجم مقاییس اللغة، احمد ‌بن فارس، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ﻫ، ج ۲، ص ۶۲۴ (ذیل واژه).</ref>.
# [[پیام]]، از راه الهام رسانده می‌شود؛ چنان که [[خداوند]]، پیامش را با [[الهام به مادر موسی]] رساند<ref>نک: راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق: صفوان عدنان، دمشق، دار القلم، ۱۹۹۲ م، ج۱، ص۸۵۹؛ تاج العروس همین مطلب را از راغب نقل کرده است، ج۲۰، ص۲۸.</ref>.
# [[ابو اسحاق]]، یکی از لغت‌شناسان بزرگ، گفته است: "معنای اصلی وحی، اِعلام (آگاهانیدن) به صورت نهانی است و به همین جهت [[الهام]] را نیز "وحی" نامیده‌‌اند<ref>تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۸۰ (ذیل واژه).</ref>.
# وحی به صورت [[تسخیر]] و [[غریزه]] است<ref>نک: تفسیر عیاشی، ج۱، ص۳۵۰، ح۲۲۱.</ref>.
# [[ابن‌ انباری]] نیز گفته است: "اصل معنای ایحاء (وحی کردن) آن است که کسی، دیگری را به صورت سرّی [[آگاه]] سازد. وحی به [[پیامبران]] از این جهت وحی نامیده شده که [[فرشته وحی]] از دید [[مردم]] پنهان است<ref>تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۸۰ (ذیل واژه).</ref>.
# گاهی وحی در حالت [[خواب]] و رؤیاست<ref>نک: طبرسی، مجمع البیان، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۹۹۷م، چ ۱، ج۳، ص۳۴۴ و ج۷، ص۳۳۰. ذیل آیه {{متن قرآن|بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا}} «زیرا پروردگارت به آن، وحی کرده است» سوره زلزال، آیه ۵.</ref>..<ref>[[محمد مهدی علیمردی|علیمردی، محمد مهدی]]، [[در ساحل وحی (کتاب)|در ساحل وحی]] ص ۱۱.</ref>
# [[راغب اصفهانی]] گفته است: "اصل وحی اشاره سریع است و این اشاره سریع، به صورت‌های گوناگونی نظیر [[سخن گفتن]] به صورت رمز و تعریض، صدای بدون ترکیب، اشاره با اعضا و جوارح و نوشتن تحقق می‌یابد... از آنجا که واژه وحی معنای سرعت را در بر دارد، به یک کار سریع أمْرٌ وَحِیٌّ اطلاق می‌شود"<ref>المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی، دفتر نشر الکتاب، ۱۴۰۴ ﻫ، ص ۵۱۵ (ذیل واژه).</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>
# کتاب العین واژه وحی را به کتابت (نوشتن) و عبارت {{عربی|اوحی الله الیه}} را به [[بعثت]] و «أوحی إلیه» را به [[الهام]] و اشاره معنا کرده است. [[خلیل بن احمد]] (۱۷۵ق)، نویسنده این کتاب، در پایان، معنای سرعت را نیز از معانی وحی شمرده است<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۳، ص۳۲۰: {{عربی|وحی یحی وخیا؛ أی: کتب یکتب کتبا... ، و أوحی الله إلیه، أی: بعثه؛ و أوحی إلیه: ألهمه... ؛ أوحی إلی قومه، أی: أشار إلیهم؛ و الإیحاء: الإشارة... ؛ والوحی: السرعة}}.</ref>.
# [[صاحب بن عباد]] (۳۸۵ق)، افزون بر معانی کتابت، بعثت و الهام، «أیحاء» را به معنای ایما و اشاره، و عبارت {{عربی|وَحَيْتُ لَكَ بِخَبَرِ كَذَا}} را به معنای {{عربی|أخبرت}} دانسته است که مطابق آن، «خبر دادن» به معانی یاد شده افزوده می‌شود. در کلمات او، اشاره به سرعت نیز در برخی مشتقات وحی وجود دارد<ref>اسماعیل بن عباد (صاحب بن عباد)، المحیط فی اللغة، ج۳، ص۲۴۱: {{عربی|وحی یحئ وحیا: کتب یکتب... ؛ و أوحی الله إلیه: بعثه؛ و قیل: ألهمه؛ و یقال: أوحی لها، و وحی لها، و الإیحاء: الإیما، و الإشارة؛ و وحیت لک بخیر کذا: أی أخبرت... ؛ و أستوحیته: أی استعجله... و الوحواح: السریع}}.</ref>.
# [[ازهری]] (۳۷۰ق) از قول علمای لغت پیش از خود، «وحی الی» و «أوحی الی» را به معنای اشاره و ایما و اصل این واژه (وحی) را به معنای «اعلام به صورت پنهانی» نقل می‌کند<ref>محمد بن احمد الازهری، تهذیب اللغة، تحقیق محمد عوض مرعب، ج۵، ص۱۹۲-۱۹۳: {{عربی|وحی: قال أَبو الهيثم: يقال وَحَيْتُ إلى فلان أَحي إليه وَحْياً، و أَوْحَيْتُ إِليه أُوحِي إيحاءً إذا أَشرت إِليه و أَوْمأْتَ... قال أَبو إسحق: و أَصل الوحي في اللغة كلها إعلام في خَفاء، و لذلك صار الإِلهام يسمى وَحْياً؛ قال الأَزهري: و كذلك الإِشارةُ و الإِيماءُ يسمى وَحْياً و الكتابة تسمى وحياً}}.</ref>.
# جوهری (۳۹۳ق) در [[الصحاح (کتاب)|الصحاح]]، ابتدا «کتاب» را به عنوان معنای وحی ذکر می‌کند؛ سپس در ادامه، معانی اشاره، نوشتن، [[رسالت]] ([[پیامبری]])، [[الهام]]، [[کلام]] پنهان و هر آنچه را به دیگری القا می‌شود نیز به آن می‌افزاید<ref>اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح، تحقیق و تصحیح احمد عبدالغفور عطار، ج۶، ص۲۵۱۹-۲۵۲۰: {{عربی|الوَحْيُ‌: الکتاب... ؛ وَ الوَحْيُ أیضاً‌: الإِشارة و الكتابة و الرِّسالة و الإِلْهام و الكلام الخَفِيُّ و كلُّ ما أَلقيته إِلى غيرك. يقال: وحَيْتُ إِليه الكلامَ و أَوْحَيْتُ‌. و هو أن تکلمه بکلام تخفیه... و أوحی الله إلی أنبیائه. و أوحی، أی أشار}}.</ref>.
# در [[معجم مقاییس اللغة (کتاب)|معجم مقاییس اللغة]] آمده است که [[وحی]] به معنای القای [[علمی]] به صورت پنهان یا غیر آن به دیگری است. نویسنده در ادامه، اشاره، کتاب، رسالت (پیامبری) و هر گونه القای [[علم]] را از مصادیق وحی معرفی می‌کند. همچنین در این کتاب، برخی از مشتقات وحی به معنای سریع و صوت یاد شده است<ref>احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۶، ص۹۳. {{عربی|أصل یدل علی إلقاء علم فی إخفاء أو غیره إلی غیرک. فالوحی: الإشارة و الوحی: الکتاب و الرسالة و کل ما ألقیته إلی غیرک حتی علمه فهو وحی کیف کان... و الوحی: السریع، و الوحی: الصوت}}.</ref>.
# در [[لسان العرب (کتاب)|لسان العرب]]، معانی یادشده، گردآوری شده و کتاب، اشاره، نوشتن، [[پیام آوری]]، الهام، کلام پنهان و هر چیزی که به دیگری القا می‌شود، از معانی وحی بیان شده‌اند<ref>محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۹: {{عربی|الوَحْيُ‌: الإِشارة و الكتابة و الرِّسالة و الإِلْهام و الكلام الخَفِيُّ و كلُّ ما أَلقيته إِلى غيرك... ؛ و الوحی: المکتوب و الکتاب أیضا}}.</ref>.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۳۴.</ref>
 
== ارکان معنایی وحی ==
با توجه به نظریات فوق، در معنای اصلی وحی سه دیدگاه در میان لغت‌شناسان وجود دارد:
# اِعلام (آگاهانیدن) به نحو مطلق؛
# اِعلام به صورت نهانی؛
# اِعلام به صورت سریع.
 
به [[عقیده]] برخی از قرآن‌پژوهان معاصر هر سه معنای یادشده جزء معنای اصلی این کلمه است؛ به این معنا که وحی عبارت است از اینکه مطلبی به صورت پنهانی و سریع به کسی اِعلام شود<ref>تاریخ قرآن، محمود رامیار، (به نقل از محمد رشید رضا، الوحی المحمدی، قاهره، الزهراء للاعلام العربی، ۱۹۸۸م، ص ۷).</ref>.


== وحی در لغت ==
اما در اینکه چرا لغت شناسان در تعریف وحی به هر سه عنصر "اِعلام، خفا و سرعت" به صورت یک‌جا تصریح نکرده‌اند<ref>به طور مثال، ابن فارس در بیان معنای اصلی فقط بر عنصر اعلام تأکید کرده است. ابن اخباری به عنصر سرعت اشاره‌ای نکرده است.</ref>، برخی گفته‌‌اند آنان یا درصدد تعریف کامل وحی نبودند، یا به علت وضوح مطلب آن عناصر را یکجا جمع نکرده‌اند و آن عنصری را که به نظرشان مهم‌تر از همه بوده، بیان کرده‌اند. با این حال، باید توجه داشت لزومی ندارد در همه کاربردهای وحی هر سه عنصر یادشده وجود داشته باشد، آنچه مشهود است اینکه در کاربرد واژه وحی در بیش‌تر موارد، عنصر اِعلام و تفهیم و در برخی موارد عنصر سرعت و خفا، یا یکی از آنها نیز وجود دارد و در برخی از موارد هیچ‌کدام از این دو عنصر اخیر دیده نمی‌شود. حتی در برخی از کاربردها ملاحظه می‌شود که عنصر اِعلام نیز وجود ندارد. برای مثال در زبان عربی مَوْتٌ وَحِیٌّ به معنای [[مرگ سریع]] است<ref>الصحاح، جوهری، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۴ ﻫ، چاپ سوم، ج ۶، ص ۲۵۲۰ (ذیل واژه).</ref>. [[عرب]] "الوَحَی، الوَحَی" را به معنای العَجَلَةَ یا اَلْسُّرْعَةَ به کار می‌برد<ref>لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref>.  
برای [[وحی]] معانی لغوی متعددی بیان شده است. کتاب العین واژه وحی را به [[کتابت]] ([[نوشتن]])، و عبارت {{عربی|اوحی الله الیه}} را به [[بعثت]]، و «أوحی إلیه» را به [[الهام]] و اشاره معنا کرده است. [[خلیل بن احمد]] (۱۷۵ق)، نویسنده این کتاب، در پایان، معنای سرعت را نیز از معانی وحی شمرده است<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۳، ص۳۲۰: {{عربی|وحی یحی وخیا؛ أی: کتب یکتب کتبا... ، و أوحی الله إلیه، أی: بعثه؛ و أوحی إلیه: ألهمه... ؛ أوحی إلی قومه، أی: أشار إلیهم؛ و الإیحاء: الإشارة... ؛ والوحی: السرعة}}.</ref>. [[صاحب بن عباد]] (۳۸۵ق)، افزون بر معانی کتابت، بعثت و الهام، «أیحاء» را به معنای ایما و اشاره، و عبارت {{عربی|وَحَيْتُ لَكَ بِخَبَرِ كَذَا}} را به معنای {{عربی|أخبرت}} دانسته است که مطابق آن، «خبر دادن» به معانی یادشده افزوده می‌شود. در کلمات او، اشاره به سرعت نیز در برخی مشتقات وحی وجود دارد<ref>اسماعیل بن عباد (صاحب بن عباد)، المحیط فی اللغة، ج۳، ص۲۴۱: {{عربی|وحی یحئ وحیا: کتب یکتب... ؛ و أوحی الله إلیه: بعثه؛ و قیل: ألهمه؛ و یقال: أوحی لها، و وحی لها، و الإیحاء: الإیما، و الإشارة؛ و وحیت لک بخیر کذا: أی أخبرت... ؛ و أستوحیته: أی استعجله... و الوحواح: السریع}}.</ref>. [[ازهری]] (۳۷۰ق) از قول علمای لغت پیش از خود، «وحی الی» و «أوحی الی» را به معنای اشاره و ایما، و اصل این واژه (وحی) را به معنای «اعلام به صورت پنهانی» نقل می‌کند<ref>محمد بن احمد الازهری، تهذیب اللغة، تحقیق محمد عوض مرعب، ج۵، ص۱۹۲-۱۹۳: {{عربی|وحی: قال أَبو الهيثم: يقال وَحَيْتُ إلى فلان أَحي إليه وَحْياً، و أَوْحَيْتُ إِليه أُوحِي إيحاءً إذا أَشرت إِليه و أَوْمأْتَ... قال أَبو إسحق: و أَصل الوحي في اللغة كلها إعلام في خَفاء، و لذلك صار الإِلهام يسمى وَحْياً؛ قال الأَزهري: و كذلك الإِشارةُ و الإِيماءُ يسمى وَحْياً و الكتابة تسمى وحياً}}.</ref>. جوهری (۳۹۳ق) در [[الصحاح (کتاب)|الصحاح]]، ابتدا «کتاب» را به عنوان معنای وحی ذکر می‌کند؛ سپس در ادامه، معانی اشاره، [[نوشتن]]، [[رسالت]] ([[پیامبری]])، [[الهام]]، [[کلام]] پنهان و هر آنچه را به دیگری [[القا]] می‌شود نیز به آن می‌افزاید<ref>اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح، تحقیق و تصحیح احمد عبدالغفور عطار، ج۶، ص۲۵۱۹-۲۵۲۰: {{عربی|الوَحْيُ‌: الکتاب... ؛ وَ الوَحْيُ أیضاً‌: الإِشارة و الكتابة و الرِّسالة و الإِلْهام و الكلام الخَفِيُّ و كلُّ ما أَلقيته إِلى غيرك. يقال: وحَيْتُ إِليه الكلامَ و أَوْحَيْتُ‌. و هو أن تکلمه بکلام تخفیه... و أوحی الله إلی أنبیائه. و أوحی، أی أشار}}.</ref>. در [[معجم مقاییس اللغة (کتاب)|معجم مقاییس اللغة]] آمده است که [[وحی]] به معنای القای [[علمی]] به صورت پنهان یا غیر آن به دیگری است. نویسنده در ادامه، اشاره، کتاب، رسالت (پیامبری) و هر گونه القای [[علم]] را از مصادیق وحی معرفی می‌کند. همچنین در این کتاب، برخی از مشتقات وحی به معنای سریع و صوت یاد شده است<ref>احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۶، ص۹۳. {{عربی|أصل یدل علی إلقاء علم فی إخفاء أو غیره إلی غیرک. فالوحی: الإشارة و الوحی: الکتاب و الرسالة و کل ما ألقیته إلی غیرک حتی علمه فهو وحی کیف کان... و الوحی: السریع، و الوحی: الصوت}}.</ref>. در[[لسان العرب (کتاب)|لسان العرب]]، معانی یادشده، گردآوری شده و کتاب، اشاره، نوشتن، [[پیام آوری]]، الهام، کلام پنهان و هر چیزی که به دیگری القا می‌شود، از معانی وحی بیان شده‌اند<ref>محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۹: {{عربی|الوَحْيُ‌: الإِشارة و الكتابة و الرِّسالة و الإِلْهام و الكلام الخَفِيُّ و كلُّ ما أَلقيته إِلى غيرك... ؛ و الوحی: المکتوب و الکتاب أیضا}}.</ref>. در [[المفردات (کتاب)|المفردات]]، وحی به «اشارة سریع» معنا شده است که با کلام رمزی و کنایه‌ای، صدای بدون ترکیب<ref>گویا صدایی مانند سوت زدن مراد است که از حروفی ترکیب نشده است.</ref>، اشاره با اعضا یا نوشتن انجام می‌شود<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۸۵۸: {{عربی|أصل الوحی: الإشارة السریعة، و لتضمن السرعة قیل: أمر وحی، و ذلک یکون بالکلام علی سبیل الرمز و التعریض و قد یکون بصوت مجرد عن الترکیب، و بإشارة ببعض الجوارح، و الکتابة…}}.</ref>.


پس از مرور مهم‌ترین معانی واژه [[وحی]]، اینک این [[پرسش‌ها]] به [[ذهن]] می‌آیند: آیا این معانی به صورت مشترک لفظی هم ردیف‌اند یا به یک معنای اصلی باز می‌گردند؟ آیا ویژگی‌هایی مانند پنهان بودن یا سرعت، در معنای این واژه نهفته است یا خیر؟ تفاوت‌های موجود میان سخنان لغویان را چگونه می‌توان توجیه کرد؟
همچنین در [[حدیثی]] آمده است: "وقتی خواستی کاری را انجام دهی در فرجام آن [[اندیشه]] کن، اگر بد بود از انجامش صرف نظر کن و اگر خیر بود، (در انجام آن) شتاب کن"<ref>{{عربی|"إِذا أَرَدْتَ أَمراً فتَدَبَّر عاقِبتَه، فإِن كانت شَرّاً فانْتَهِ، و إِن كانت خيراً فَتَوَحَّهْ"}}؛ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref>. همان‌گونه که مشاهده می‌کنید فعل تَوَحَّی "باب تفعل از وحی" در این [[حدیث]] به معنای اَسِرع "شتاب کن" است<ref>لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref>. همچنین در [[شعر]] [[عرب]] آمده است: "القتلُ بِالسَّیفِ اَوحی"<ref>جنگ با شمشیر سریع‌تر است؛ محیط المحیط (قاموس مطول للّغة العربیة)، بطرس البستانی، ص ۹۶۱ (مادۀ وحی).</ref>. در اینجا اوحی به معنای اَسرَع است.
با توجه به معانی یاد شده، به نظر می‌رسد که معنای جامع این کاربردها، القای امری به دیگری است. البته این [[القا]]، در [[امور معنوی]] (غیر مادی) مانند [[علم]] و [[وسوسه]] به کار رفته است؛ بنابراین با ذهن یا [[قلب]] مخاطب مرتبط است. در [[التحقیق (کتاب)|التحقیق]] آمده است: اصل واحد در این ماده، القای امری در درون دیگری است؛ چه القا، [[تکوینی]] باشد یا وارد ساختن در قلب؛ چه آن امر، علم باشد یا [[نور]] یا وسوسه یا غیر آن؛ چه آنکه [القاکننده یا القاشونده][[انسان]] باشد یا [[فرشته]] یا غیر آن دو؛ و چه با واسطه یا بدون واسطه دیگری باشد<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۳، ص۵۶: {{عربی|أن الأصل الواحد فی المادة: هو إلقاء أمر فی باطن غیره، سواء کان الإلقاء بالتکوین أو بإیراد فی القلب؛ و سواء کان الأمر علمأ أو إیمانا أو نورا أو وسوسة أو غیرها، وسواء کان إنسان أو ملکا أو غیرهما، و سواء کان بواسطة أو بغیر واسطة، و یفید العلم و الیقین}}.</ref>.


گویا این القا با نوعی پوشیدگی همراه است. در بیشتر معانی یاد شده، به ویژه ایما و اشاره، می‌توان این نکته را برداشت کرد؛ چنان که در برخی از سخنان نقل شده، بر این مطلب تصریح شده است. گویا [[نوشتن]] نیز از آن روی که در برخی موارد، همراه با پوشیدگی است، به معانی وحی افزوده شده است. در نوشته‌هایی مانند نامه‌های خصوصی، تنها خواننده از مطلب نویسنده [[آگاه]] می‌شود و دیگران از آن بی‌خبر می‌مانند؛ برخلاف گفتار که به طور عادی صدا را همه می‌شنوند و مطلب مخفی نمی‌ماند.
جالب است که بدانیم کلمه وحی در عبری ـ آرامی "اوحی Aohy" به معنای شتاب کردن آمده است<ref>تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص۷۹.</ref>. اگر این کلمه در اصل عبری باشد ممکن است گفته شود که معنای اصلی‌اش همان شتاب کردن است و بعداً در اشاره و اعلام سریع به کار رفته و در آن معنا [[کثرت]] استعمال پیدا کرده است. بر این مبنا باید گفت که عنصر خفا نیز در بسیاری از موارد جزء لوازم اعلام بوده است.
القای [[امور معنوی]]، افزون بر مخفی بودن، به طور معمول با سرعت نیز همراه است؛ زیرا برخلاف [[امور مادی]]، نیازمند مقدمات و ابزارهای [[زمان]] بر نیست. بنابراین [[وحی]] با سرعت نیز همراه است. مؤیدات این مطلب را نیز در سخنان یاد شده از متخصصان لغت می‌توان دید؛ چنان که برخی بر این ویژگی تصریح کرده بودند. شاید بتوان گفت که سریع و مخفی بودن، از لوازم القای امور معنوی است، نه از قیود و شرایط آن؛ زیرا به طور طبیعی در این گونه [[القا]] وجود دارند. بنابراین در مجموع می‌توان گفت: وحی به معنای القای امور معنوی (غیر مادی) مانند [[نور]]، [[علم]] و [[وسوسه]] به [[ذهن]] یا [[قلب]] دیگران است که به طور مخفیانه و سریع محقق می‌شود.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۳۴.</ref>


== واژه‌شناسی لغوی ==
همچنین آمده است که {{عربی|"وَحْیُ العُیُونِ کَلامُها"}}<ref>اشاره چشمان، سخن آنها است؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص۷۹(به نقل از یاقوت حموی، ج ۳، ص ۵۲۰)</ref> نیز علاوه بر این اشاره با دست نیز وحی نامیده شده است. در [[شعر]] [[عرب]] آمده است: {{عربی|"فأَوْحَتْ‏ إِلينا و الأَنامِلُ‏ رُسْلُها‏‏‏ ‏‏"}}<ref>پس به ما اشاره کرد و سر انگشتان رسولان او بودند؛ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)</ref>.
* واژه وحی و مشتقات آن، معانی گوناگونی دارد: "اشاره، [[نوشتن]]، [[پیام]]، در [[دل]] افکندن، [[سخن گفتن]] پنهانی، [[القاء]] مطلبی به دیگری، سرعت، صدا، [[آتش]] و...".
* مؤلف العین می‌‌نویسد: "وحی، یوحی به معنای کتب یکتب است و "اوحی" "باب [[افعال]]" به معنای [[برانگیختن]]، [[الهام]] و اشاره است؛ "اوحی لها" یعنی به او امر کرد و "ایحاء" "باب [[افعال]]" به معنای اشاره می‌آید<ref>علی اکبر قرشی، قاموس قرآن </ref><ref> [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص ۲۹ و ۳۰.</ref>.
* و یا گفته شده اگر خاستگاه وحی، [[خداوند متعال]] باشد معنای این واژه "خبر" و در [[دل]] افکندن خواهد بود و اگر منشأ وحی، [[مردم]] و [[انسان‌ها]] باشند، در این صورت وحی به معنای اشاره است.
* برخی از لغت‌شناسان برای وحی یک معنای اصلی بیان نموده و سایر معانی را به این اصل بازمی‌گردانند: [[حسن مصطفوی|مؤلف التحقیق فی کلمات القرآن]] می‌نویسد: اصل یگانه در ماده "وحی" افکندن و [[القاء]] امری در [[باطن]] و درون چیزی است: [[تکوینی]] باشد یا [[قلبی]]؛ چه آن امر، [[علم]] باشد یا [[ایمان]] یا [[نور]] یا [[وسوسه]] و چه القاکننده [[فرشته]] باشد یا [[انسان]] یا چیز دیگر، چه باواسطه باشد یا بی‌واسطه" <ref> [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص ۳۱-۳۳.</ref>.
* عناصر محوری در معنای لغوی وحی را می‌توان چنین شماره کرد:
# انتقال سریع.
# پنهانی و پوشیده بودن غیر.
# القای مطلبی به غیر به قصد فهمیدن مخاطب <ref> [[رحمت‌الله احمدی|احمدی، رحمت‌الله]]، [[پدیده وحی از دیدگاه علامه طباطبائی (کتاب)|پدیده وحی از دیدگاه علامه طباطبائی]]، ص ۲۱.</ref>.
* واژه وحی از نظر ساختار صرفی، مصدر فعل وَحَی، یَحی یا اسم مصدر اَوحی یُوحی است، از این رو وحیاً و ایحاءً مانند عطاء و إعطاء به یک معنا به کار می‌رود<ref>ر. ک: لسان ‌العرب، ابن منظور، نشر ‌أدب الحوزه، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ ﻫ، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ ش، ص ۷۸.</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* [[احمد بن فارس]] در کتاب معجم مقاییس اللغه در باره معنای اصلی این واژه می‌نویسد: "واژه وحی بر القای [[دانش]] به غیر، چه به صورت نهانی و چه به صورت آشکار، دلالت دارد پس وحی از نظر لغوی، اشاره، نوشتار، [[نامه]] و هرچه را که به هر نحوی بر دیگری [[القاء]] می‌کنی تا بدان [[آگاه]] گردد، شامل می‌شود و تمام موارد کاربرد این کلمه به همین معنا برمی‌گردد<ref>معجم مقاییس اللغة، احمد ‌بن فارس، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ﻫ، ج ۲، ص ۶۲۴ (ذیل واژه).</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* [[ابو اسحاق]]، یکی از لغت‌شناسان بزرگ، گفته است: "معنای اصلی وحی، اِعلام (آگاهانیدن) به صورت نهانی است و به همین جهت [[الهام]] را نیز "وحی" نامیده‌‌اند<ref>تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۸۰ (ذیل واژه).</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* [[ابن‌ انباری]] نیز گفته است: "اصل معنای ایحاء (وحی کردن) آن است که کسی، دیگری را به صورت سرّی [[آگاه]] سازد. وحی به [[پیامبران]] از این جهت وحی نامیده شده که [[فرشته وحی]] از دید [[مردم]] پنهان است<ref>تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۸۰ (ذیل واژه).</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* [[راغب اصفهانی]] گفته است: "اصل وحی اشاره سریع است و این اشاره سریع، به صورت‌های گوناگونی نظیر [[سخن گفتن]] به صورت رمز و [[تعریض]]، صدای بدون ترکیب، اشاره با اعضا و جوارح و [[نوشتن]] تحقق می‌یابد... از آنجا که واژه وحی معنای سرعت را در بر دارد، به یک کار سریع أمْرٌ وَحِیٌّ اطلاق می‌شود"<ref>المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی، دفتر نشر الکتاب، ۱۴۰۴ ﻫ، ص ۵۱۵ (ذیل واژه).</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* با توجه به نظریات فوق، در معنای اصلی وحی سه دیدگاه در میان لغت‌شناسان وجود دارد<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>:
# اِعلام (آگاهانیدن) به نحو مطلق<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
# اِعلام به صورت نهانی<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
# اِعلام به صورت سریع<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* به [[عقیده]] برخی از قرآن‌پژوهان معاصر هر سه معنای یادشده جزء معنای اصلی این کلمه است؛ به این معنا که وحی عبارت است از اینکه مطلبی به صورت پنهانی و سریع به کسی اِعلام شود<ref>تاریخ قرآن، محمود رامیار، (به نقل از محمد رشید رضا، الوحی المحمدی، قاهره، الزهراء للاعلام العربی، ۱۹۸۸م، ص ۷).</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* اما در اینکه چرا لغت شناسان در تعریف وحی به هر سه عنصر "اِعلام، خفا و سرعت" به صورت یک‌جا تصریح نکرده‌اند<ref>به طور مثال، ابن فارس در بیان معنای اصلی فقط بر عنصر اعلام تأکید کرده است. ابن اخباری به عنصر سرعت اشاره‌ای نکرده است.</ref>، برخی گفته‌‌اند که آنان یا در صدد تعریف کامل وحی نبودند، یا به علت وضوح مطلب آن عناصر را یکجا جمع نکرده‌اند و آن عنصری را که به نظرشان مهم‌تر از همه بوده است، بیان کرده‌اند. با این حال، باید توجه داشت لزومی ندارد در همه کاربردهای وحی هر سه عنصر یادشده وجود داشته باشد، آنچه مشهود است اینکه در کاربرد واژه وحی در بیش‌تر موارد، عنصر اِعلام و تفهیم و در برخی موارد عنصر سرعت و خفا، یا یکی از آنها نیز وجود دارد و در برخی از موارد هیچ‌کدام از این دو عنصر اخیر دیده نمی‌شود. حتی در برخی از کاربردها ملاحظه می‌شود که عنصر اِعلام نیز وجود ندارد. برای مثال در زبان [[عربی]] مَوْتٌ وَحِیٌّ به معنای [[مرگ سریع]] است <ref>الصحاح، جوهری، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۴ ﻫ، چاپ سوم، ج ۶، ص ۲۵۲۰ (ذیل واژه).</ref>. [[عرب]] "الوَحَی، الوَحَی" را به معنای العَجَلَةَ یا اَلْسُّرْعَةَ به کار می‌برد<ref>لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* همچنین در [[حدیثی]] آمده است: "وقتی خواستی کاری را انجام دهی در فرجام آن [[اندیشه]] کن، اگر بد بود از انجامش صرف نظر کن و اگر خیر بود، (در انجام آن) شتاب کن"<ref>{{عربی|"إِذا أَرَدْتَ أَمراً فتَدَبَّر عاقِبتَه، فإِن كانت شَرّاً فانْتَهِ، و إِن كانت خيراً فَتَوَحَّهْ"}}؛ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* همان‌گونه که [[مشاهده]] می‌کنید فعل تَوَحَّی "باب تفعل از وحی" در این [[حدیث]] به معنای اَسِرع "شتاب کن" است<ref>لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref>. همچنین در [[شعر]] [[عرب]] آمده است: "القتلُ بِالسَّیفِ اَوحی"<ref>جنگ با شمشیر سریع‌تر است؛ محیط المحیط (قاموس مطول للّغة العربیة)، بطرس البستانی، ص ۹۶۱ (مادۀ وحی).</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* در اینجا اوحی به معنای اَسرَع است. جالب است که بدانیم کلمه وحی در [[عبری]] ـ آرامی "اوحی Aohy" به معنای شتاب کردن آمده است<ref>تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص۷۹.</ref>. اگر این کلمه در اصل [[عبری]] باشد ممکن است گفته شود که معنای اصلی‌اش همان شتاب کردن است و بعداً در اشاره و اعلام سریع به کار رفته و در آن معنا [[کثرت]] استعمال پیدا کرده است. بر این مبنا باید گفت که عنصر خفا نیز در بسیاری از موارد جزء لوازم اعلام بوده است<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* همچنین آمده است که {{عربی|"وَحْیُ العُیُونِ کَلامُها"}}<ref>اشاره چشمان، سخن آنها است؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص۷۹(به نقل از یاقوت حموی، ج ۳، ص ۵۲۰)</ref> نیز علاوه بر این اشاره با دست نیز وحی نامیده شده است. در [[شعر]] [[عرب]] آمده است:{{عربی|" فأَوْحَتْ‏ إِلينا و الأَنامِلُ‏ رُسْلُها‏‏‏ ‏‏‏"}} <ref>پس به ما اشاره کرد و سر انگشتان رسولان او بودند؛ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)</ref>. با توجه به آنچه گفته شد روشن است که این کاربرد شایع از وحی در معنای اشاره و اعلام خفی است که باعث شده است اغلب لغت‌شناسان عبارت وَحَی إلَیْهِ و أوْحَی را به {{عربی|" کَلَّمَهُ بکلامٍ یُخْفِیهِ عَنْ غَیرِه‏‏‏ ‏‏‏"}}<ref>با او با سخنی پوشیده از دیگران سخن گفت؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref>تعبیر ‌کنند<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
* بنا بر این می‌توان گفت که معنای اولیه وحی، شتاب و سرعت بوده است، آن‌گاه در عملِ اشاره کردن به عنوان مصداقِ یک فعل سریع به کار رفته که عنصر خِفا نیز از لوازم آن است، سپس در مطلق اِعلام "آگاهانیدن" کاربرد یافته است.
* باید توجه داشت که کاربرد یک لفظ صرفآً به معنای اصلی آن محدود نمی‌شود، بلکه [[اهل]] زبان دامنه کاربرد را گسترش داده، یک لغت را در لوازم معنای اصلی و دیگر مواردی که با آن [[ارتباط]] دارد به کار می‌برند. به عنوان مثال وقتی وحی به معنای اعلام و یک عمل ارتباطی باشد آن گاه این کلمه در ابزارهای این عمل ارتباطی، نظیر خط و [[کتابت]] نیز به کار می‌رود. چنان‌که در سخنی از [[حارث اعور]] آمده است که گفت: {{عربی|" القرآن‏ هَيّن‏، و الوَحْي‏ أشد منه‏‏‏‏ ‏‏‏"}}<ref>خواندن آسان است، نوشتن از آن سخت‌تر است</ref>. در این سخن، [[قرآن]] به معنای مهارت [[خواندن]] و وحی به معنای مهارت [[نوشتن]] و خط است<ref>تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۷۹ (ذيل واژه)</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>.
==چیستی [[وحی]]==
کلمه وحی و مشتقات آن در لغت، معانی گوناگون و کاربردهای متنوعی دارد؛ مانند «اشاره»، «[[الهام]] و در [[دل]] افکندن»، «[[نوشتن]]»، «[[رسالت]] و [[پیام]]»، «تفهیم و القای پنهانی». واژه یادشده، خواه مصدر {{عربی|وحى، يحى، وَحياً}} یا اسم مصدر از {{عربی|اوحى، يوحى، ايحاء}} شمرده شود، هر دو به یک معنا، و جامع تمام معانی و کاربردهای کلمه وحی، همان «تفهیم و القای سریع و نهانی» است. این معنای مشترک، در تمام مصداق‌ها و کاربردها بروز دارد؛ خواه القای [[امر تکوینی]] بر جمادات یا القای امر غریزی بر حیوانات باشد، خواه تفهیم خطورهای [[فطری]] و [[قلبی]] بر انسان‌های معمولی یا تفهیم پیام [[شریعت]] بر [[انبیا]] باشد؛ و چه با اشاره یا نوشتار سری صورت پذیرد، آن خصوصیت تفهیم و القای سری و سریع، در تمام این موارد به گونه‌ای نهفته است.


ابن فارس می‌نویسد:
با توجه به آنچه گفته شد روشن است که این کاربرد شایع از وحی در معنای اشاره و اعلام خفی است که باعث شده است اغلب لغت‌شناسان عبارت وَحَی إلَیْهِ و أوْحَی را به {{عربی|"کَلَّمَهُ بکلامٍ یُخْفِیهِ عَنْ غَیرِه‏‏‏ ‏‏"}}<ref>با او با سخنی پوشیده از دیگران سخن گفت؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.</ref> تعبیر ‌کنند.
{{عربی|(و - ح- ي) اصل يدل على القاء علم في اخفاء. فالوحي، الاشارة و الكتابة و الرسالة، و كل ما ألقيته إلى غيرك حتى علمه فهو وحي كيف كان و كل ما في باب الوحي فراجع الى هذا الاصل}}<ref>ابن فارس، معجم مقاییس اللغه.</ref>.
ابن منظور می‌نویسد: {{عربی|الوحي، الاشارة و الكتابة و الرسالة و الالهام و الكلام الخفيّ و كلّ ما القيته الى غيرك...}}<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۹.</ref>.<ref>[[محمد باقر سعیدی روشن|سعیدی روشن، محمد باقر]]، [[وحی و معرفت وحیانی (مقاله)|مقاله «وحی و معرفت وحیانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۱۲۱.</ref>


==وحی در لغت==
بنابراین می‌توان گفت معنای اولیه وحی، شتاب و سرعت بوده است، آن‌گاه در عملِ اشاره کردن به عنوان مصداقِ یک فعل سریع به کار رفته که عنصر خِفا نیز از لوازم آن است، سپس در مطلق اِعلام "آگاهانیدن" کاربرد یافته است.
کلمه [[وحی]] در لغت [[عرب]]، معانی گوناگونی دارد که رایج‌ترین و مهم‌ترین معانی آن بدین قرار است: اشاره، [[کتابت]]، [[رسالت]] یا [[پیام‌آوری]]، خط و نوشته، [[الهام]]، [[کلام]] پنهانی و هر آنچه به دیگری [[القا]] شود تا [[آگاهی]] یابد<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ج۳، ص۳۲۰؛ محمد بن حسن ابن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۲۳۱؛ محمد ازهری، تهذیب اللغة، ج۵، ص۱۹۲؛ اسماعیل بن عباد صاحب، المحیط اللغة، ج۳، ص۲۴۱؛ علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، ج۴، ص۳۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۹؛ احمد بن محمد فیومی، المصباح المنیر، ص۶۵۱؛ محمد بن یعقوب فیروزآبادی، القاموس المحیط، ج۴، ص۴۳۲؛ محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس، ج۲۰، ص۲۷۹؛ حسین یوسف موسی، الافصاح فی اللغة، ج۱، ص۱۵۰؛ حسن مصطفوی، التحقیق، ج۱۳، ص۵۸؛ فؤاد بستانی، فرهنگ ابجدی، ص۹۷۸؛ عبدالله مهنا، لسان اللسان، ج۲، ص۷۲۲؛ محمود اسماعیل حسینی، المکنز العربی المعاصر، ص۱۱۶.</ref>.
در [[صحاح]]، معنای کتاب نیز آمده و بر معانی دیگر مقدم شده است<ref>اسماعیل جوهری، الصحاح، ج۶، ص۲۵۱۹.</ref>.


[[راغب اصفهانی]] نیز معنای اصلی واژه وحی را «اشاره سریع» می‌داند که گاهی با کلام رمزی محقق می‌شود، گاه با اشاره از راه اعضا و یا از روی کتابت و نوشتار و امثال اینها...<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ج۱، ص۸۵۸.</ref>.
باید توجه داشت که کاربرد یک لفظ صرفآً به معنای اصلی آن محدود نمی‌شود، بلکه [[اهل]] زبان دامنه کاربرد را گسترش داده، یک لغت را در لوازم معنای اصلی و دیگر مواردی که با آن ارتباط دارد به کار می‌برند. به عنوان مثال وقتی وحی به معنای اعلام و یک عمل ارتباطی باشد آن گاه این کلمه در ابزارهای این عمل ارتباطی، نظیر خط و کتابت نیز به کار می‌رود. چنان‌که در سخنی از [[حارث اعور]] آمده است که گفت: {{عربی|"القرآن‏ هَيّن‏، و الوَحْي‏ أشد منه‏‏‏‏"}}<ref>خواندن آسان است، نوشتن از آن سخت‌تر است.</ref>. در این سخن، [[قرآن]] به معنای مهارت [[خواندن]] و وحی به معنای مهارت نوشتن و خط است<ref>تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۷۹ (ذيل واژه)</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۱۲ - ۱۵.</ref>
{{عربی|أمرٌ وحي}} یعنی کاری که با [[شتاب]] انجام شود<ref>علی اکبر قرشی، التحقیق، ج۷، ص۱۸۹.</ref> و {{عربی|وَحِيّ}} بر وزن فعیل به معنای سریع است و {{عربی|موتٌ وَحِيّ}} [[مرگ سریع]] معنا می‌شود<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۸۲.</ref>.
ابن فارس، کاربردهای گوناگون کلمه وحی را به یک اصل ارجاع داده است؛ از منظر وی این واژه به معنای انتقال [[علم]] به دیگری است خواه به نحو پنهانی یا آشکارا<ref>احمد بن فارس، معجم مقائیس اللغة، ج۶، ص۹۳.</ref>.


[[ابن درید]] بر این [[باور]] است که اگر خاستگاه وحی، [[خداوند متعال]] باشد، معنای این کلمه «خبر و الهام» و اگر منشأ آن، [[مردم]] و [[انسان‌ها]] باشند وحی به معنای «اشاره» است<ref>محمد بن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۵۷۶.</ref>.
== معنای جامع وحی ==
به [[عقیده]] برخی از [[محققان]]، معانی مختلف [[وحی]] در دو چیز مشترک است: «[[آگاهی]] پنهانی و فوریت»<ref>محمد رشید رضا، الوحی المحمدی، ص۸۲.</ref>.
با توجه به معانی یاد شده، به نظر می‌رسد معنای جامع این کاربردها، القای امری به دیگری است. البته این القا، در [[امور معنوی]] (غیر مادی) مانند [[علم]] و [[وسوسه]] به کار رفته است؛ بنابراین با ذهن یا [[قلب]] مخاطب مرتبط است. در [[التحقیق (کتاب)|التحقیق]] آمده است: اصل واحد در این ماده، القای امری در درون دیگری است؛ چه القا، [[تکوینی]] باشد یا وارد ساختن در قلب؛ چه آن امر، علم باشد یا [[نور]] یا وسوسه یا غیر آن؛ چه آنکه [القاکننده یا القاشونده] [[انسان]] باشد یا [[فرشته]] یا غیر آن دو؛ و چه با واسطه یا بدون واسطه دیگری باشد<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۳، ص۵۶: {{عربی|أن الأصل الواحد فی المادة: هو إلقاء أمر فی باطن غیره، سواء کان الإلقاء بالتکوین أو بإیراد فی القلب؛ و سواء کان الأمر علمأ أو إیمانا أو نورا أو وسوسة أو غیرها، وسواء کان إنسان أو ملکا أو غیرهما، و سواء کان بواسطة أو بغیر واسطة، و یفید العلم و الیقین}}.</ref>.
شایان ذکر است واژه «وحی» و مشتقات آن به صورت اسم و فعل، ۷۲ مرتبه در [[قرآن]] استعمال شده است.<ref>[[نفیسه ابوالحسنی|ابوالحسنی، نفیسه]]، [[خاتمیت در قرآن (کتاب)|خاتمیت در قرآن]] ص ۳۴.</ref>.


[[لغت‌نویسان]] برای [[وحی]] معانی مختلف و متنوعی ذکر کرده‌اند: مانند اشاره، [[الهام]]، در [[دل]] افکندن، تفهیم و القای نهانی، [[پیام]] و سخن در گوشی و آهسته<ref>برای آشنایی با معانی مختلف وحی در لغت به کتب لغت ذیل ماده وحی رجوع شود. از جمله کتب ذیل: لسان العرب، ج١۵، ص٢۴٠؛ الصحاح، ج۶، ص۲۵۱۹؛ قاموس المحیط، ج۴، ص۳۹۹؛ مقاییس اللغة، ج۶، ص۹۳.</ref>.
گویا این القا با نوعی پوشیدگی همراه است. در بیشتر معانی یاد شده، به ویژه ایما و اشاره، می‌توان این نکته را برداشت کرد؛ چنان که در برخی از سخنان نقل شده، بر این مطلب تصریح شده است. گویا نوشتن نیز از آن روی که در برخی موارد، همراه با پوشیدگی است، به معانی وحی افزوده شده است. در نوشته‌هایی مانند نامه‌های خصوصی، تنها خواننده از مطلب نویسنده [[آگاه]] می‌شود و دیگران از آن بی‌خبر می‌مانند؛ برخلاف گفتار که به طور عادی صدا را همه می‌شنوند و مطلب مخفی نمی‌ماند.
معنای شایع و جامع وحی در لغت همان تفهیم و القای سریع و نهانی یک مطلب به انحای مختلف اعم از لفظی، کتبی و اشاره‌ای است؛ چنان که ابن منظور از قول ابوسحاق آورده است که: {{عربی|الوحي في اللغة كلها اعلام في خفاء}}<ref> لسان العرب، ج۱۵، ص٢۴٠؛ تهذیب اللغة، ج۵، ص۲۹۵، برای توضیح تفصیلی ر.ک: نامه مفید، شماره ۱، ص٣۴ - ۴١.</ref>.
اطلاق واژگان وحی بر مواجهه [[پیامبر]] با امر متعالی و دریافت پیام از آن نیز به اعتبار نهانی و سرعت آن است.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص ۹۶.</ref>.


== پرسش‌های وابسته ==
القای [[امور معنوی]]، افزون بر مخفی بودن، به طور معمول با سرعت نیز همراه است؛ زیرا برخلاف [[امور مادی]]، نیازمند مقدمات و ابزارهای [[زمان]] بر نیست. بنابراین [[وحی]] با سرعت نیز همراه است. مؤیدات این مطلب را نیز در سخنان یاد شده از متخصصان لغت می‌توان دید؛ چنان که برخی بر این ویژگی تصریح کرده بودند. شاید بتوان گفت که سریع و مخفی بودن، از لوازم القای امور معنوی است، نه از قیود و شرایط آن؛ زیرا به طور طبیعی در این گونه [[القا]] وجود دارند. بنابراین در مجموع می‌توان گفت: وحی به معنای القای امور معنوی (غیر مادی) مانند [[نور]]، [[علم]] و [[وسوسه]] به ذهن یا [[قلب]] دیگران است که به طور مخفیانه و سریع محقق می‌شود<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۳۴.</ref>.
{{پرسش وابسته}}
* [[رابطه وحی یا الهام با علم معصوم چیست؟ (پرسش)]]
{{پایان پرسش وابسته}}


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==
خط ۱۴۹: خط ۱۲۳:
== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
# [[پرونده:1379755.jpg|22px]] [[محمد مهدی علیمردی|علیمردی، محمد مهدی]]، [[در ساحل وحی (کتاب)|'''در ساحل وحی''']]
# [[پرونده:1368251.jpg|22px]] [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|'''ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی''']]
# [[پرونده:1368251.jpg|22px]] [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|'''ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی''']]
# [[پرونده:11450.JPG|22px]] [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|'''مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن''']]
# [[پرونده:11450.JPG|22px]] [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|'''مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن''']]
# [[پرونده:11446.jpg|22px]] [[رحمت‌الله احمدی|احمدی، رحمت‌الله]]، [[پدیده وحی از دیدگاه علامه طباطبایی (کتاب)|'''پدیده وحی از دیدگاه علامه طباطبایی''']]
# [[پرونده:IM010488.jpg|22px]] [[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|'''آشنایی با علوم قرآنی''']]
# [[پرونده:IM010488.jpg|22px]] [[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|'''آشنایی با علوم قرآنی''']]
# [[پرونده:136899.jpg|22px]] [[محمد باقر سعیدی روشن|سعیدی روشن، محمد باقر]]، [[وحی و معرفت وحیانی (مقاله)|مقاله «وحی و معرفت وحیانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۱''']]
# [[پرونده:136899.jpg|22px]] [[محمد باقر سعیدی روشن|سعیدی روشن، محمد باقر]]، [[وحی و معرفت وحیانی (مقاله)|مقاله «وحی و معرفت وحیانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۱''']]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۶

این مدخل زیرشاخهٔ بحث وحی است. وحی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: وحی در لغت - وحی در قرآن - وحی در حدیث - وحی در کلام اسلامی - وحی در عرفان اسلامی - وحی در فلسفه اسلامی - وحی در معارف دعا و زیارات - وحی در معارف و سیره علوی - وحی در معارف و سیره سجادی - وحی در فلسفه دین و کلام جدید - وحی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش‌های مرتبط

وحی در لغت معانی گوناگونی دارد که مهم‌ترین آنها عبارت است: اشاره، کتابت، رسالت یا پیام‌آوری، خط و نوشته، الهام، کلام پنهانی و هر آنچه به دیگری القا شود تا آگاهی یابد.

مقدمه

واژه وحی از نظر ساختار صرفی، مصدر فعل وَحَی، یَحی یا اسم مصدر اَوحی یُوحی است، از این رو وحیاً و ایحاءً مانند عطاء و إعطاء به یک معنا به کار می‌رود[۱].[۲]

این واژه در لغت عرب، معانی گوناگونی دارد که رایج‌ترین و مهم‌ترین معانی آن بدین قرار است: اشاره، کتابت، رسالت یا پیام‌آوری، خط و نوشته، الهام، کلام پنهانی و هر آنچه به دیگری القا شود تا آگاهی یابد[۳].[۴]

وحی در تعاریف لغت‌شناسان

  1. احمد بن فارس در کتاب معجم مقاییس اللغه درباره معنای اصلی این واژه می‌نویسد: "واژه وحی بر القای دانش به غیر، چه به صورت نهانی و چه به صورت آشکار، دلالت دارد پس وحی از نظر لغوی، اشاره، نوشتار، نامه و هرچه را که به هر نحوی بر دیگری القاء می‌کنی تا بدان آگاه گردد، شامل می‌شود و تمام موارد کاربرد این کلمه به همین معنا برمی‌گردد[۵].
  2. ابو اسحاق، یکی از لغت‌شناسان بزرگ، گفته است: "معنای اصلی وحی، اِعلام (آگاهانیدن) به صورت نهانی است و به همین جهت الهام را نیز "وحی" نامیده‌‌اند[۶].
  3. ابن‌ انباری نیز گفته است: "اصل معنای ایحاء (وحی کردن) آن است که کسی، دیگری را به صورت سرّی آگاه سازد. وحی به پیامبران از این جهت وحی نامیده شده که فرشته وحی از دید مردم پنهان است[۷].
  4. راغب اصفهانی گفته است: "اصل وحی اشاره سریع است و این اشاره سریع، به صورت‌های گوناگونی نظیر سخن گفتن به صورت رمز و تعریض، صدای بدون ترکیب، اشاره با اعضا و جوارح و نوشتن تحقق می‌یابد... از آنجا که واژه وحی معنای سرعت را در بر دارد، به یک کار سریع أمْرٌ وَحِیٌّ اطلاق می‌شود"[۸].[۹]
  5. کتاب العین واژه وحی را به کتابت (نوشتن) و عبارت اوحی الله الیه را به بعثت و «أوحی إلیه» را به الهام و اشاره معنا کرده است. خلیل بن احمد (۱۷۵ق)، نویسنده این کتاب، در پایان، معنای سرعت را نیز از معانی وحی شمرده است[۱۰].
  6. صاحب بن عباد (۳۸۵ق)، افزون بر معانی کتابت، بعثت و الهام، «أیحاء» را به معنای ایما و اشاره، و عبارت وَحَيْتُ لَكَ بِخَبَرِ كَذَا را به معنای أخبرت دانسته است که مطابق آن، «خبر دادن» به معانی یاد شده افزوده می‌شود. در کلمات او، اشاره به سرعت نیز در برخی مشتقات وحی وجود دارد[۱۱].
  7. ازهری (۳۷۰ق) از قول علمای لغت پیش از خود، «وحی الی» و «أوحی الی» را به معنای اشاره و ایما و اصل این واژه (وحی) را به معنای «اعلام به صورت پنهانی» نقل می‌کند[۱۲].
  8. جوهری (۳۹۳ق) در الصحاح، ابتدا «کتاب» را به عنوان معنای وحی ذکر می‌کند؛ سپس در ادامه، معانی اشاره، نوشتن، رسالت (پیامبری)، الهام، کلام پنهان و هر آنچه را به دیگری القا می‌شود نیز به آن می‌افزاید[۱۳].
  9. در معجم مقاییس اللغة آمده است که وحی به معنای القای علمی به صورت پنهان یا غیر آن به دیگری است. نویسنده در ادامه، اشاره، کتاب، رسالت (پیامبری) و هر گونه القای علم را از مصادیق وحی معرفی می‌کند. همچنین در این کتاب، برخی از مشتقات وحی به معنای سریع و صوت یاد شده است[۱۴].
  10. در لسان العرب، معانی یادشده، گردآوری شده و کتاب، اشاره، نوشتن، پیام آوری، الهام، کلام پنهان و هر چیزی که به دیگری القا می‌شود، از معانی وحی بیان شده‌اند[۱۵].[۱۶]

ارکان معنایی وحی

با توجه به نظریات فوق، در معنای اصلی وحی سه دیدگاه در میان لغت‌شناسان وجود دارد:

  1. اِعلام (آگاهانیدن) به نحو مطلق؛
  2. اِعلام به صورت نهانی؛
  3. اِعلام به صورت سریع.

به عقیده برخی از قرآن‌پژوهان معاصر هر سه معنای یادشده جزء معنای اصلی این کلمه است؛ به این معنا که وحی عبارت است از اینکه مطلبی به صورت پنهانی و سریع به کسی اِعلام شود[۱۷].

اما در اینکه چرا لغت شناسان در تعریف وحی به هر سه عنصر "اِعلام، خفا و سرعت" به صورت یک‌جا تصریح نکرده‌اند[۱۸]، برخی گفته‌‌اند آنان یا درصدد تعریف کامل وحی نبودند، یا به علت وضوح مطلب آن عناصر را یکجا جمع نکرده‌اند و آن عنصری را که به نظرشان مهم‌تر از همه بوده، بیان کرده‌اند. با این حال، باید توجه داشت لزومی ندارد در همه کاربردهای وحی هر سه عنصر یادشده وجود داشته باشد، آنچه مشهود است اینکه در کاربرد واژه وحی در بیش‌تر موارد، عنصر اِعلام و تفهیم و در برخی موارد عنصر سرعت و خفا، یا یکی از آنها نیز وجود دارد و در برخی از موارد هیچ‌کدام از این دو عنصر اخیر دیده نمی‌شود. حتی در برخی از کاربردها ملاحظه می‌شود که عنصر اِعلام نیز وجود ندارد. برای مثال در زبان عربی مَوْتٌ وَحِیٌّ به معنای مرگ سریع است[۱۹]. عرب "الوَحَی، الوَحَی" را به معنای العَجَلَةَ یا اَلْسُّرْعَةَ به کار می‌برد[۲۰].

همچنین در حدیثی آمده است: "وقتی خواستی کاری را انجام دهی در فرجام آن اندیشه کن، اگر بد بود از انجامش صرف نظر کن و اگر خیر بود، (در انجام آن) شتاب کن"[۲۱]. همان‌گونه که مشاهده می‌کنید فعل تَوَحَّی "باب تفعل از وحی" در این حدیث به معنای اَسِرع "شتاب کن" است[۲۲]. همچنین در شعر عرب آمده است: "القتلُ بِالسَّیفِ اَوحی"[۲۳]. در اینجا اوحی به معنای اَسرَع است.

جالب است که بدانیم کلمه وحی در عبری ـ آرامی "اوحی Aohy" به معنای شتاب کردن آمده است[۲۴]. اگر این کلمه در اصل عبری باشد ممکن است گفته شود که معنای اصلی‌اش همان شتاب کردن است و بعداً در اشاره و اعلام سریع به کار رفته و در آن معنا کثرت استعمال پیدا کرده است. بر این مبنا باید گفت که عنصر خفا نیز در بسیاری از موارد جزء لوازم اعلام بوده است.

همچنین آمده است که "وَحْیُ العُیُونِ کَلامُها"[۲۵] نیز علاوه بر این اشاره با دست نیز وحی نامیده شده است. در شعر عرب آمده است: "فأَوْحَتْ‏ إِلينا و الأَنامِلُ‏ رُسْلُها‏‏‏ ‏‏"[۲۶].

با توجه به آنچه گفته شد روشن است که این کاربرد شایع از وحی در معنای اشاره و اعلام خفی است که باعث شده است اغلب لغت‌شناسان عبارت وَحَی إلَیْهِ و أوْحَی را به "کَلَّمَهُ بکلامٍ یُخْفِیهِ عَنْ غَیرِه‏‏‏ ‏‏"[۲۷] تعبیر ‌کنند.

بنابراین می‌توان گفت معنای اولیه وحی، شتاب و سرعت بوده است، آن‌گاه در عملِ اشاره کردن به عنوان مصداقِ یک فعل سریع به کار رفته که عنصر خِفا نیز از لوازم آن است، سپس در مطلق اِعلام "آگاهانیدن" کاربرد یافته است.

باید توجه داشت که کاربرد یک لفظ صرفآً به معنای اصلی آن محدود نمی‌شود، بلکه اهل زبان دامنه کاربرد را گسترش داده، یک لغت را در لوازم معنای اصلی و دیگر مواردی که با آن ارتباط دارد به کار می‌برند. به عنوان مثال وقتی وحی به معنای اعلام و یک عمل ارتباطی باشد آن گاه این کلمه در ابزارهای این عمل ارتباطی، نظیر خط و کتابت نیز به کار می‌رود. چنان‌که در سخنی از حارث اعور آمده است که گفت: "القرآن‏ هَيّن‏، و الوَحْي‏ أشد منه‏‏‏‏"[۲۸]. در این سخن، قرآن به معنای مهارت خواندن و وحی به معنای مهارت نوشتن و خط است[۲۹].[۳۰]

معنای جامع وحی

با توجه به معانی یاد شده، به نظر می‌رسد معنای جامع این کاربردها، القای امری به دیگری است. البته این القا، در امور معنوی (غیر مادی) مانند علم و وسوسه به کار رفته است؛ بنابراین با ذهن یا قلب مخاطب مرتبط است. در التحقیق آمده است: اصل واحد در این ماده، القای امری در درون دیگری است؛ چه القا، تکوینی باشد یا وارد ساختن در قلب؛ چه آن امر، علم باشد یا نور یا وسوسه یا غیر آن؛ چه آنکه [القاکننده یا القاشونده] انسان باشد یا فرشته یا غیر آن دو؛ و چه با واسطه یا بدون واسطه دیگری باشد[۳۱].

گویا این القا با نوعی پوشیدگی همراه است. در بیشتر معانی یاد شده، به ویژه ایما و اشاره، می‌توان این نکته را برداشت کرد؛ چنان که در برخی از سخنان نقل شده، بر این مطلب تصریح شده است. گویا نوشتن نیز از آن روی که در برخی موارد، همراه با پوشیدگی است، به معانی وحی افزوده شده است. در نوشته‌هایی مانند نامه‌های خصوصی، تنها خواننده از مطلب نویسنده آگاه می‌شود و دیگران از آن بی‌خبر می‌مانند؛ برخلاف گفتار که به طور عادی صدا را همه می‌شنوند و مطلب مخفی نمی‌ماند.

القای امور معنوی، افزون بر مخفی بودن، به طور معمول با سرعت نیز همراه است؛ زیرا برخلاف امور مادی، نیازمند مقدمات و ابزارهای زمان بر نیست. بنابراین وحی با سرعت نیز همراه است. مؤیدات این مطلب را نیز در سخنان یاد شده از متخصصان لغت می‌توان دید؛ چنان که برخی بر این ویژگی تصریح کرده بودند. شاید بتوان گفت که سریع و مخفی بودن، از لوازم القای امور معنوی است، نه از قیود و شرایط آن؛ زیرا به طور طبیعی در این گونه القا وجود دارند. بنابراین در مجموع می‌توان گفت: وحی به معنای القای امور معنوی (غیر مادی) مانند نور، علم و وسوسه به ذهن یا قلب دیگران است که به طور مخفیانه و سریع محقق می‌شود[۳۲].

جستارهای وابسته

منابع

  1.   هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی
  2.   علوی مهر، حسین، مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن
  3.   شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی
  4.   سعیدی روشن، محمد باقر، مقاله «وحی و معرفت وحیانی»، دانشنامه امام علی ج۱
  5.   ابوالحسنی، نفیسه، خاتمیت در قرآن
  6.   قدردان قراملکی، محمد حسن، آیین خاتم

پانویس

  1. ↑ ر.ک: لسان ‌العرب، ابن منظور، نشر ‌أدب الحوزه، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ ﻫ، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ ش، ص ۷۸.
  2. ↑ شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی، ص ۱۲ - ۱۵.
  3. ↑ خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ج۳، ص۳۲۰؛ محمد بن حسن ابن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۲۳۱؛ محمد ازهری، تهذیب اللغة، ج۵، ص۱۹۲؛ اسماعیل بن عباد صاحب، المحیط اللغة، ج۳، ص۲۴۱؛ علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، ج۴، ص۳۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۹؛ احمد بن محمد فیومی، المصباح المنیر، ص۶۵۱؛ محمد بن یعقوب فیروزآبادی، القاموس المحیط، ج۴، ص۴۳۲؛ محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس، ج۲۰، ص۲۷۹؛ حسین یوسف موسی، الافصاح فی اللغة، ج۱، ص۱۵۰؛ حسن مصطفوی، التحقیق، ج۱۳، ص۵۸؛ فؤاد بستانی، فرهنگ ابجدی، ص۹۷۸؛ عبدالله مهنا، لسان اللسان، ج۲، ص۷۲۲؛ محمود اسماعیل حسینی، المکنز العربی المعاصر، ص۱۱۶.
  4. ↑ ابوالحسنی، نفیسه، خاتمیت در قرآن، ص ۳۴؛ قدردان قراملکی، محمد حسن، آیین خاتم، ص ۹۶؛ سعیدی روشن، محمد باقر، مقاله «وحی و معرفت وحیانی»، دانشنامه امام علی ج۱، ص ۱۲۱.
  5. ↑ معجم مقاییس اللغة، احمد ‌بن فارس، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ﻫ، ج ۲، ص ۶۲۴ (ذیل واژه).
  6. ↑ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۸۰ (ذیل واژه).
  7. ↑ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۸۰ (ذیل واژه).
  8. ↑ المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی، دفتر نشر الکتاب، ۱۴۰۴ ﻫ، ص ۵۱۵ (ذیل واژه).
  9. ↑ شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی، ص ۱۲ - ۱۵.
  10. ↑ خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۳، ص۳۲۰: وحی یحی وخیا؛ أی: کتب یکتب کتبا... ، و أوحی الله إلیه، أی: بعثه؛ و أوحی إلیه: ألهمه... ؛ أوحی إلی قومه، أی: أشار إلیهم؛ و الإیحاء: الإشارة... ؛ والوحی: السرعة.
  11. ↑ اسماعیل بن عباد (صاحب بن عباد)، المحیط فی اللغة، ج۳، ص۲۴۱: وحی یحئ وحیا: کتب یکتب... ؛ و أوحی الله إلیه: بعثه؛ و قیل: ألهمه؛ و یقال: أوحی لها، و وحی لها، و الإیحاء: الإیما، و الإشارة؛ و وحیت لک بخیر کذا: أی أخبرت... ؛ و أستوحیته: أی استعجله... و الوحواح: السریع.
  12. ↑ محمد بن احمد الازهری، تهذیب اللغة، تحقیق محمد عوض مرعب، ج۵، ص۱۹۲-۱۹۳: وحی: قال أَبو الهيثم: يقال وَحَيْتُ إلى فلان أَحي إليه وَحْياً، و أَوْحَيْتُ إِليه أُوحِي إيحاءً إذا أَشرت إِليه و أَوْمأْتَ... قال أَبو إسحق: و أَصل الوحي في اللغة كلها إعلام في خَفاء، و لذلك صار الإِلهام يسمى وَحْياً؛ قال الأَزهري: و كذلك الإِشارةُ و الإِيماءُ يسمى وَحْياً و الكتابة تسمى وحياً.
  13. ↑ اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح، تحقیق و تصحیح احمد عبدالغفور عطار، ج۶، ص۲۵۱۹-۲۵۲۰: الوَحْيُ‌: الکتاب... ؛ وَ الوَحْيُ أیضاً‌: الإِشارة و الكتابة و الرِّسالة و الإِلْهام و الكلام الخَفِيُّ و كلُّ ما أَلقيته إِلى غيرك. يقال: وحَيْتُ إِليه الكلامَ و أَوْحَيْتُ‌. و هو أن تکلمه بکلام تخفیه... و أوحی الله إلی أنبیائه. و أوحی، أی أشار.
  14. ↑ احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۶، ص۹۳. أصل یدل علی إلقاء علم فی إخفاء أو غیره إلی غیرک. فالوحی: الإشارة و الوحی: الکتاب و الرسالة و کل ما ألقیته إلی غیرک حتی علمه فهو وحی کیف کان... و الوحی: السریع، و الوحی: الصوت.
  15. ↑ محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۹: الوَحْيُ‌: الإِشارة و الكتابة و الرِّسالة و الإِلْهام و الكلام الخَفِيُّ و كلُّ ما أَلقيته إِلى غيرك... ؛ و الوحی: المکتوب و الکتاب أیضا.
  16. ↑ هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی ص ۳۴.
  17. ↑ تاریخ قرآن، محمود رامیار، (به نقل از محمد رشید رضا، الوحی المحمدی، قاهره، الزهراء للاعلام العربی، ۱۹۸۸م، ص ۷).
  18. ↑ به طور مثال، ابن فارس در بیان معنای اصلی فقط بر عنصر اعلام تأکید کرده است. ابن اخباری به عنصر سرعت اشاره‌ای نکرده است.
  19. ↑ الصحاح، جوهری، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۴ ﻫ، چاپ سوم، ج ۶، ص ۲۵۲۰ (ذیل واژه).
  20. ↑ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.
  21. ↑ "إِذا أَرَدْتَ أَمراً فتَدَبَّر عاقِبتَه، فإِن كانت شَرّاً فانْتَهِ، و إِن كانت خيراً فَتَوَحَّهْ"؛ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.
  22. ↑ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.
  23. ↑ جنگ با شمشیر سریع‌تر است؛ محیط المحیط (قاموس مطول للّغة العربیة)، بطرس البستانی، ص ۹۶۱ (مادۀ وحی).
  24. ↑ تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص۷۹.
  25. ↑ اشاره چشمان، سخن آنها است؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص۷۹(به نقل از یاقوت حموی، ج ۳، ص ۵۲۰)
  26. ↑ پس به ما اشاره کرد و سر انگشتان رسولان او بودند؛ لسان ‌العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۹ (ذیل واژه)
  27. ↑ با او با سخنی پوشیده از دیگران سخن گفت؛ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، ج۲۰، ص ۲۸۰.
  28. ↑ خواندن آسان است، نوشتن از آن سخت‌تر است.
  29. ↑ تاج العروس من الجواهر القاموس، زبیدی، تحقیق علی سیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ ﻫ، ج ۲۰، ص ۲۷۹ (ذيل واژه)
  30. ↑ شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی، ص ۱۲ - ۱۵.
  31. ↑ حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۳، ص۵۶: أن الأصل الواحد فی المادة: هو إلقاء أمر فی باطن غیره، سواء کان الإلقاء بالتکوین أو بإیراد فی القلب؛ و سواء کان الأمر علمأ أو إیمانا أو نورا أو وسوسة أو غیرها، وسواء کان إنسان أو ملکا أو غیرهما، و سواء کان بواسطة أو بغیر واسطة، و یفید العلم و الیقین.
  32. ↑ هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی ص ۳۴.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=وحی_در_لغت&oldid=1338174»