عهد: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۳۳

معناشناسی

پیمان^[۱]، تعهد و التزام مَوثق^[۲]، اصل آن به معنای حفظ کردن چیزی (احتفاظ)^[۳] یا التزام خاص به امری در مقابل شخصی. عهد به عقد، وصیت و قسم و... حاصل می‌شود و بر عهده شخص متعهد استقرار می‌یابد و وظیفه او حفظ عهد است^[۴] و در اصطلاح، جامع برای همه پیمان‌ها و تعهدات انسانی و الهی است و انواع پیمان‌ها مانند الّ، ذمّه و عقود مانند نکاح، بیع و... را شامل می‌شود^[۵].

عهد در قرآن

قرآن از واژه‌هایی چون میثاق، عهد، یمین و ذمه در مورد معاهدات و لزوم پایبندی به آن استفاده می‌کند. و پایبندی به آن را واجب و لازم می‌شمارد^[۶]. این در حالی است که یکی از اصول مهم اخلاقی انسان و اسلام رعایت عهد و پیمان و از برجسته‌ترین اصول تتمیم مکارم پیامبر است که در قرآن بارها به آن تأکید و ارشاد شده است^[۷]. حتی گفته شده معیار خوبی به این نیست که به سمت مکه بروید و به سمت خدا روی بگردانید، بلکه معیار ایمان به خدا و وفای به عهد است^[۸] و حتی پیمان‌شکنان ملامت و تهدید شده^[۹] تا جایی که با تعبیرهایی چون ضرورت رعایت^[۱۰] و ایجاد خسران در ترک آن را مطرح می‌کند^[۱۱]. یا رابطه‌ای میان رعایت عهد و تقوا قائل می‌شود^[۱۲] یا می‌گوید کسانی که نقض عهد می‌کنند، تقوا ندارند^[۱۳]. البته عهد جنبه‌های فردی و اجتماعی و سیاسی دارد. عهدی که انسان با خود می‌گذارد، یا با خدای خود دارد^[۱۴] و یا خانواده و یا جامعه. اما شاید مهم‌ترین آنها عهد با پیامبران در پس ایمان به خدا و رسول است. فهم بسیاری از رفتارهای پیامبر در شناخت جایگاه عهد در اسلام و معاهدات ایشان در غزوات و در تعامل با مردم مکه و مدینه در همین اصل اخلاقی است. نمونه روشن آن در آیات آغازین سوره توبه تا آیه ۱۲ است که نشان می‌دهد که اعلام برائت و جنگ با مشرکین، جنبه عقیدتی و به دلیل شرک آنان نبوده، و جنبه اخلاقی و نقض عهد آنان داشته که بارها آن را یادآور شده و آنان نظام امنیت جامعه را تهدید نموده‌اند^[۱۵].

عهد در سیاست

در صحنه سیاست داخلی و سیاست خارجی و روابط بین‌المللی، مسئله‌ای مهم‌تر از پایبندی به پیمان‌ها و قراردادها و عهدنامه‌ها نیست؛ زیرا در صورت عدم پایبندی گروه‌ها، اشخاص حقیقی یا حقوقی و دولت‌ها به قراردادهای فیمابین، همه مراودات و ارتباطات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مختل و نظام تعاملات اجتماعات بشری گسسته خواهد شد^[۱۶].

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

↑ بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۷۷۹.
↑ حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۵۹۱.
↑ حامد ناجی، «عهد»، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص۱۴۹۹.
↑ خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۱، ص۱۰۲.
↑ نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص۴۹۵-۴۹۶.
↑ سوره مائده، آیه ۸۹؛ سوره نحل، آیه ۹۱؛ سوره توبه، آیه ۱۰.
↑ سوره اسراء، آیه ۳۴.
↑ سوره بقره، آیه ۱۷۷.
↑ سوره نحل، آیه ۹۱.
↑ سوره مؤمنون، آیه ۸ و سوره معارج، آیه۳۲.
↑ سوره بقره، آیه ۲۷.
↑ سوره آل عمران، آیه ۷۶.
↑ سوره انفال، آیه ۵۶.
↑ سوره رعد، آیه ۲۰.
↑ سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲، ص ۷۵۶.
↑ نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص۴۳۰-۴۳۱.

[1] بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۷۷۹.

[2] حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۵۹۱.

[3] حامد ناجی، «عهد»، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص۱۴۹۹.

[4] خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۱، ص۱۰۲.

[5] نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص۴۹۵-۴۹۶.

[6] سوره مائده، آیه ۸۹؛ سوره نحل، آیه ۹۱؛ سوره توبه، آیه ۱۰.

[7] سوره اسراء، آیه ۳۴.

[8] سوره بقره، آیه ۱۷۷.

[9] سوره نحل، آیه ۹۱.

[10] سوره مؤمنون، آیه ۸ و سوره معارج، آیه۳۲.

[11] سوره بقره، آیه ۲۷.

[12] سوره آل عمران، آیه ۷۶.

[13] سوره انفال، آیه ۵۶.

[14] سوره رعد، آیه ۲۰.

[15] سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲، ص ۷۵۶.

[16] نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص۴۳۰-۴۳۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[عهد در قرآن]] - [[عهد الهی]] - [[عهد در معارف و سیره نبوی]] - [[عهد در فقه سیاسی]] - [[عهد در معارف دعا و زیارات]] - [[عهد در معارف و سیره سجادی]] - [[عهد در سبک زندگی اسلامی]] | پرسش مرتبط  = }}
-== مقدمه ==
+== معناشناسی ==
-عهد و [[پیمان]] و وفای به آن یکی از ارزش‌های مهم [[انسانی]] است؛ حتی کسانی که به هیچ آیینی پایبند نیستند، [[وفای به عهد]] را امری [[اخلاقی]] و مهم می‌شمارند. [[خداوند]] کریم، خود را [[وفادارترین]] کس نسبت به عهد و پیمان معرفی کرده<ref>{{متن قرآن|وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ}} «و وفادارتر از خداوند به پیمان خویش کیست؟» سوره توبه، آیه ۱۱۱.</ref> که هرگز [[پیمان‌شکنی]] نمی‌کند<ref>{{متن قرآن|وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ}} «و از تو به شتاب، عذاب می‌خواهند و هرگز خداوند در وعده خود خلاف نمی‌ورزد و همانا یک روز نزد پروردگارت برابر هزار سال است از آنچه شما برمی‌شمارید» سوره حج، آیه ۴۷.</ref>. و [[حضرت اسماعیل]] {{ع}} را به‌عنوان الگویی از وفای به عهد ستوده است<ref>{{متن قرآن|وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا}} «و در این کتاب، اسماعیل را یاد کن که او درست‌پیمان و فرستاده‌ای پیامبر بود» سوره مریم، آیه ۵۴.</ref>. [[قرآن کریم]]، وفای به عهد را از نشانه‌های [[خردمندی]] و [[هوشیاری]] نسبت به [[خداوند متعال]] و [[عظمت]] او شمرده<ref>{{متن قرآن|الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ * وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ}} «آنان که به عهد خداوند وفا می‌کنند و پیمان را نمی‌شکنند * و کسانی که آنچه را خداوند فرمان به پیوند آن داده است می‌پیوندند و از پروردگار خویش می‌ترسند و از سختی حساب هراس دارند» سوره رعد، آیه ۲۰-۲۱.</ref> و بر [[مسئولیت انسان]] نسبت به عهد خود تأکید کرده است<ref>{{متن قرآن|وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا}} «و به مال یتیم نزدیک نشوید مگر به گونه‌ای که (برای یتیم) نیکوتر است تا او به برنایی خود برسد و به پیمان وفا کنید که از پیمان خواهند پرسید» سوره اسراء، آیه ۳۴.</ref>.
+[[پیمان]]<ref>بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۷۷۹.</ref>، [[تعهد]] و [[التزام]] مَوثق<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۵۹۱.</ref>، اصل آن به معنای [[حفظ]] کردن چیزی (احتفاظ)<ref>حامد ناجی، «عهد»، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص۱۴۹۹.</ref> یا التزام خاص به امری در مقابل شخصی. عهد به [[عقد]]، [[وصیت]] و قسم و... حاصل می‌شود و بر عهده شخص [[متعهد]] استقرار می‌یابد و [[وظیفه]] او حفظ عهد است<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۱، ص۱۰۲.</ref> و در اصطلاح، جامع برای همه [[پیمان‌ها]] و تعهدات [[انسانی]] و [[الهی]] است و انواع پیمان‌ها مانند الّ، ذمّه و عقود مانند [[نکاح]]، بیع و... را شامل می‌شود<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۴۹۵-۴۹۶.</ref>.
-[[رسول اعظم]] {{صل}} وفای به عهد را [[نشانه]] [[ایمان به خدا]] و [[عالم آخرت]] معرفی کرده است: {{متن حدیث|مَنْ‏ كانَ‏ يُؤْمِنُ‏ بِاللَّهِ‏ وَ الْيَوْمِ‏ الْآخِرِ فَلْيَفِ‏ إِذَا وَعَدَ}}<ref>اصول کافی، ج۲، ص۱۳۶۴.</ref>؛ کسی که به [[خدا]] و [[روز جزا]] [[ایمان]] دارد، باید به پیمانی که می‌بندد [[وفادار]] باشد.
+== عهد در قرآن ==
+{{اصلی|عهد در قرآن}}
+[[قرآن]] از واژه‌هایی چون [[میثاق]]، عهد، [[یمین]] و [[ذمه]] در مورد معاهدات و [[لزوم]] پایبندی به آن استفاده می‌کند. و پایبندی به آن را [[واجب]] و لازم می‌شمارد<ref>سوره مائده، آیه ۸۹؛ سوره نحل، آیه ۹۱؛ سوره توبه، آیه ۱۰.</ref>. این در حالی است که یکی از اصول مهم [[اخلاقی]] [[انسان]] و [[اسلام]] رعایت عهد و [[پیمان]] و از برجسته‌ترین اصول تتمیم مکارم [[پیامبر]] است که در [[قرآن]] بارها به آن تأکید و [[ارشاد]] شده است<ref>سوره اسراء، آیه ۳۴.</ref>. حتی گفته شده معیار خوبی به این نیست که به سمت [[مکه]] بروید و به سمت [[خدا]] روی بگردانید، بلکه معیار [[ایمان به خدا]] و [[وفای به عهد]] است<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref> و حتی [[پیمان‌شکنان]] ملامت و [[تهدید]] شده<ref>سوره نحل، آیه ۹۱.</ref> تا جایی که با تعبیرهایی چون [[ضرورت]] رعایت<ref>سوره مؤمنون، آیه ۸ و سوره معارج، آیه۳۲.</ref> و ایجاد [[خسران]] در ترک آن را مطرح می‌کند<ref>سوره بقره، آیه ۲۷.</ref>. یا رابطه‌ای میان رعایت عهد و [[تقوا]] قائل می‌شود<ref>سوره آل عمران، آیه ۷۶.</ref> یا می‌گوید کسانی که نقض عهد می‌کنند، [[تقوا]] ندارند<ref>سوره انفال، آیه ۵۶.</ref>. البته عهد جنبه‌های فردی و [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] دارد. عهدی که [[انسان]] با خود می‌گذارد، یا با خدای خود دارد<ref>سوره رعد، آیه ۲۰.</ref> و یا [[خانواده]] و یا [[جامعه]]. اما شاید مهم‌ترین آنها عهد با [[پیامبران]] در پس [[ایمان به خدا]] و [[رسول]] است. فهم بسیاری از رفتارهای پیامبر در [[شناخت]] [[جایگاه]] عهد در [[اسلام]] و معاهدات ایشان در [[غزوات]] و در تعامل با [[مردم]] [[مکه]] و [[مدینه]] در همین اصل [[اخلاقی]] است. نمونه روشن آن در [[آیات]] آغازین [[سوره توبه]] تا [[آیه]] ۱۲ است که نشان می‌دهد که [[اعلام برائت]] و [[جنگ]] با [[مشرکین]]، جنبه [[عقیدتی]] و به [[دلیل]] [[شرک]] آنان نبوده، و جنبه [[اخلاقی]] و نقض عهد آنان داشته که بارها آن را یادآور شده و آنان [[نظام]] [[امنیت جامعه]] را [[تهدید]] نموده‌اند<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲]]، ص ۷۵۶.</ref>.
-[[امام زین‌العابدین]] {{ع}} فرمود: [[بهترین]] سرآغاز [[کارها]] [[صداقت]] و [[راستگویی]] و بهترین سرانجام آنها وفاست<ref>بحارالانوار، ج۷۵، ص۱۶۱.</ref>.
+== عهد در سیاست ==
+{{اصلی|عهد در فقه سیاسی}}
-غالب موارد عهد و [[پیمان]] در [[صحیفه سجادیه]]، بر [[عهد الهی]] و [[پیمان بندگی]] و [[ضعف]] و کم‌توجهی [[انسان]] نسبت به [[تعهد]] بر [[پاکدامنی]] و [[دوری از گناه]] مبتنی است؛ زیرا اگر انسان، عهد الهی را به نیکویی بگذارد به پیمان [[مردم]] نیز [[وفا]] خواهد کرد.
+در صحنه [[سیاست]] داخلی و [[سیاست خارجی]] و روابط بین‌المللی، مسئله‌ای مهم‌تر از پایبندی به پیمان‌ها و قراردادها و عهدنامه‌ها نیست؛ زیرا در صورت عدم پایبندی گروه‌ها، اشخاص [[حقیقی]] یا [[حقوقی]] و [[دولت‌ها]] به قراردادهای فیمابین، همه مراودات و ارتباطات [[اجتماعی]]، [[اقتصادی]] و [[سیاسی]] مختل و [[نظام]] تعاملات اجتماعات بشری گسسته خواهد شد<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۴۳۰-۴۳۱.</ref>.
-[[امام چهارم]] {{ع}}، پیمان دو جانبه میان [[خداوند]] و انسان را یادآور شده است: «ای خداوند،... همچنان‌که [[وعده]] داده‌ای [[توبه]] من بپذیر و همچنان‌که برعهده گرفته‌ای از خطاهای من در گذر و آن‌سان که شرط کرده‌ای [[محبت]] خود نصیب من ساز... من نیز شرط می‌کنم که زین پس کاری را که تواش ناخوش داشته‌ای مرتکب نشوم و برعهده می‌گیرم که عملی را که تواش ناپسند دانسته‌ای انجام ندهم و از هرچه [[معصیت]] توست دوری گزینم»<ref>نیایش سی‌و‌یکم.</ref>.
-[[امام سجاد]] {{ع}}، وفادار ماندن به توبه را جز در پرتو [[عنایت خداوند]] میسر ندانسته و عرضه می‌دارد: «خداوندا!، من نمی‌توانم در توبه خویش [[پایداری]] کنم، مگر آنکه تو مرا از [[گناه]] نگه داری»<ref>نیایش سی‌و‌یکم.</ref>. آن حضرت با یادآوری [[عهدشکنی]] انسان در برابر پیمانی که با خداوند بسته است چنین عرضه می‌دارد: «بار الها! این همه [[عنایت]] تو، مرا از آن باز نداشت که از ادامه [[اعمال]] ناپسند خود، [[ندامت]] جویم»<ref>نیایش شانزدهم.</ref>. وی [[وفای به عهد الهی]] را موجب ارتقا به [[مقام]] خاص در درگاه خداوند، خوانده و عرض می‌کند: «بار الها! مرا از [[بندگان]] خاص خود قرار ده، کسانی که به عهد خود وفا کردند و خود را در [[عبادت]] تو به [[رنج]] افکندند و برای جلب [[خشنودی]] تو کوشیدند»<ref>نیایش چهل‌و‌هفتم.</ref>.
-شایسته است این عهد و پیمانی را که [[امام سجاد]] {{ع}} با خدای خویش در میان می‌گذارد، از یاد نبریم. آنجا که به [[خدا]] عرض می‌کند: {{متن حدیث|وَ عَهْدِي‏ أَنْ‏ أَهْجُرَ جَمِيعَ مَعَاصِيكَ}}<ref>نیایش سی‌و‌یکم.</ref>؛ با تو [[عهد]] می‌کنم که از همه معصیت‌ها دوری گزینم؛ زیرا این همان چیزی است که [[خدای بزرگ]] ما را به آن متذکر ساخته است: «ای [[فرزندان آدم]]، مگر با شما عهد نکرده بودم که [[شیطان]] را مپرستید، زیرا وی [[دشمن]] آشکار شماست؟ و اینکه مرا بپرستید؛ این است [[راه راست]]!»<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}} «ای فرزندان آدم! آیا به شما سفارش نکردم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شماست؟ * و اینکه مرا بپرستید که این راهی است راست؟» سوره یس، آیه ۶۰-۶۱.</ref>.<ref>اصول کافی، محمدبن یعقوب کلینی، ۱۳۶۲، تهران، اسلامیة؛ بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ۱۴۰۴، بیروت، دارالوفاء الصحیفة السجادیة، امام زین العابدین {{ع}}، ۱۴۱۸، قم، نشر الهادی؛ صحیفه سجادیه، ترجمه عبدالمحمد آیتی، ۱۳۷۵ تهران، نشر سروش؛ قرآن حکیم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، ۱۳۷۳، قم، دارالقرآن الکریم.</ref>.<ref>[[علی اکبر شایسته‌نژاد|شایسته‌نژاد، علی اکبر]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)|مقاله «پیمان»، دانشنامه صحیفه سجادیه]]، ص ۱۳۲.</ref>
 == جستارهای وابسته ==