آیه مسئولون در حدیث

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه مسئولون است. آیه مسئولون از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی - آیه مسئولون در حدیث - آیه مسئولون از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه ۲۴ سوره صافات ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ از جمله آیات اثبات امامت و ولایت امام امیرالمؤمنین(ع) است که در آن بر بازجویی از مردم در روز قیامت و پاسخگویی آنها در قبال سؤالی مهم تأکید شده است. روایات متعددی در منابع شیعه و اهل سنت از صحابه و تابعین نقل شده که شان نزول آیه را امام علی(ع) دانسته و محتوای سؤال را نیز ولایت آن حضرت بیان کرده‌اند. بر اساس این روایات، می‌توان به این نکته مهم دست یافت که قطعا پذیرش ولایت و اطاعت از آن حضرت در دنیا بر همگان امری لازم بوده و به عنوان تکلیفی واجب به شمار می‌آید؛ چراکه انسان در قیامت در قبال امور و تکالیف واجب و مهم مورد پرسش و بازخواست قرار می‌گیرد و باید نسبت به آنها پاسخگو باشد. در این صورت ولایت و امامت آن حضرت ثابت می‌گردد.

شأن نزول آیه

با عنایت به روایات فراوانی که از طرق متعدد از صحابه، تابعین نقل شده و در قرون مختلف توسط بسیاری از محدثان بزرگ اسلامی نقل شده است، این آیه در شأن امام علی(ع) نازل شده و منظور از مورد سؤال در قیامت، ولایت آن حضرت است.

روایات فریقین

روایات شیعه

در منابع تفسیری، حدیثی و کلامی شیعه روایات متعددی از طرق مختلف در تفسیر آیه مذکور نقل شده که همگی شان نزول آیه را ولایت امیرالمومنین (ع) و یا محبت اهل بیت(ع) می‌دانند. در ادامه به ذکر چند نمونه از این روایات می‌پردازیم.

روایت ابن عباس

«ابن‌عباس: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾... قِیلَ: مَسْئُولُونَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِیطَالِبٍ». از ابن‌عبّاس نقل شده که گفته است: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ درباره‌ ولایت علیّ‌ بن‌ ابیطالب است.

روایت پیامبر اکرم(ص)

« عن النبی(ص): إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أُوقَفُ أَنَا وَ عَلِیٌّ عَلَی الصِّرَاطِ، فَمَا یَمُرُّ بِنَا أَحَدٌ إِلَّا سَأَلْنَاهُ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیٍّ. فَمَنْ کَانَتْ مَعَهُ وَ إِلَّا أَلْقَیْنَاهُ فِی النَّارِ، وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾».

از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که وقتی روز قیامت و رستاخیز کبری فرا رسد من و علی بر صراط گماشته می‌شویم و هیچ‌ کس از کنار ما نمی‌گذرد مگر اینکه از ولایت علی از او می‌پرسیم، اگر با ولایت علی زیسته باشد، نجات یابد و خندان بگذرد و اگر ولایت علی را نداشته باشد او را در آتش می‌اندازیم و این همان فرمایش خداوند است که فرمود: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾.

روایت اول ابوسعید خدری از پیامبر اکرم(ص)

«عَنْ أَبِی‌سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ‌اللَّهِ(ص) یَقُول: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَة أَمَرَ اللَّهُ مَلَکَیْنِ یَقْعُدَانِ عَلَی الصِّرَاطِ فَلَا یَجُوزُ أَحَدٌ إِلَّا بِبَرَاءَة أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِیطَالِبٍ وَ إِلَّا أَکَبَّهُ اللَّهُ عَلَی مِنْخَرِهِ فِی النَّارِ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی: ﴿وقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ قُلْتُ: فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ(ص) مَا تَعْنِی بَرَاءَة أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ(ع) قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِیٌّ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ، وَصِیُّ رَسُولِ اللَّهِ».

ابوسعید خُدری گوید: از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: «چون روز قیامت فرا رسد، خداوند متعال به دو فرشته فرمان می‌دهد تا بر [پل] صراط بنشینند، پس هر کس جواز امیرالمؤمنین علی‌ بن‌ ابیطالب را همراه داشته باشد، از آن می‌گذرد و هر کس جواز امیر مؤمنان را نداشته باشد، خداوند او را با سر به‌ سوی آتش دوزخ واژگون می‌کند و این همان کلام خداوند متعال است که فرمود: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ عرض‌کردم: «پدر و مادرم به فدایت، ای رسول خدا! جواز امیرالمؤمنین چیست»؟ فرمود: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ، عَلِیٌّ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ، وَصِیُّ رَسُولِ اللهِ».

روایت دوم ابوسعید خدری از پیامبر(ص)

«أَخْرَجَ الدَّیْلَمِیُّ عَنْ أَبِی‌سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ أَنَّ النَّبِیَّ قَالَ: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ أَیْ عَنْ وَلَایَة عَلِیٍّ (وَ أَهْلِ الْبَیْتِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَمَرَ نَبِیَّهُ أَنْ یُعَرِّفَ الْخَلْقَ أَنَّهُ لَا یَسْأَلُ عَنْ تَبْلِیغِ الرِّسَالَة أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّة فِی الْقُرْبی وَ الْمَعْنَی أَنَّهُمْ یُسْأَلُونَ هَلْ وَالَوْهُمْ حَقَّ الْمُوَالَاة کَمَا أَوْصَاهُمُ النَّبِیُّ أَمْ أَضَاعُوهَا وَ أَهْمَلُوهَا فَتَکُونَ عَلَیْهِمُ الْمُطَالَبَة وَ التَّبِعَة».

دیلمی از ابوسعید خدری روایت کرده است که رسول اکرم(ص) فرمود: این آیه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ یعنی در برابر ولایت علی و اهل بیت مسؤل هستند و این بدان جهت است که خدای تعالی به پیغمبرش دستور داد خطاب به مردم بفهماند: بابت تبلیغ رسالت پاداشی درخواست نمی‌کند مگر دل‌بستن به محبّت خویشاوندان آن حضرت و معنای این کلام آن است که از ایشان سؤال می‌شود آیا حق موالات را آن‌گونه که پیامبر سفارش فرمود، درباره‌ آنان به جا آوردند یا اینکه آن را تباه ساخته و توجهی بدان ننمودند که در این صورت باید پاسخگو باشند و تبعات آن را بپذیرند.

روایت عبدالله ابن عباس از پیامبر در معراج

«سُلَیْمَانُ‌ بْنُ‌ مِهْرَانَ قَالَ حَدَّثَنَا جَابِرٌ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ‌ بْنُ‌ عَبَّاسٍ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ رَأَیْتُ عَلَی بَابِ الْجَنَّهًِْ مَکْتُوباً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِیٌّ وَلِیُّ اللَّهِ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ سِبْطَا رَسُولِ اللَّهِ وَ فَاطِمَهًُْ الزَّهْرَاءُ صَفْوَهًُْ اللَّهِ وَ عَلَی نَاکِرِهِمْ وَ بَاغِضِهِمْ لَعْنَهًُْ اللَّهِ تَعَالَی. قِیلَ: إِنَ رَسُولَ اللَّهِ کَانَ جَالِساً ذَاتَ یَوْمٍ وَ عِنْدَهُ الْإِمَامُ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ أَبِیطَالِبٍ إِذْ دَخَلَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ فَأَخَذَهُ النَّبِیُّ وَ أَجْلَسَهُ فِی حَجْرِهِ وَ قَبَّلَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ قَبَّلَ شَفَتَیْهِ وَ کَانَ لِلْحُسَیْنِ سِتُّ سِنِینَ، فَقَالَ عَلِیٌّ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُحِبُّ وَلَدِیَ الْحُسَیْنَ؟ قَالَ النَّبِیُّ: وَ کَیْفَ لَا أُحِبُّهُ وَ هُوَ عُضْوٌ مِنْ أَعْضَائِی! فَقَالَ عَلِیٌّ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَیُّمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ أَنَا أَمِ الْحُسَیْنُ؟ فَقَالَ الْحُسَیْنُ: یَا أَبَتَا مَنْ کَانَ أَعْلَی شَرَفاً کَانَ أَحَبَّ إِلَی النَّبِیِّ(ص) وَ أَقْرَبَ إِلَیْهِ مَنْزِلَهًًْ قَالَ عَلِیٌّ لِوَلَدِهِ: أَتُفَاخِرُنِی یَا حُسَیْنُ؟ قَالَ: نَعَمْ یَا أَبَتَاهْ إِنْ شِئْتَ فَقَالَ لَهُ الْإِمَامُ عَلِیٌّ یَا حُسَیْنُ أَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ... أَنَا الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِیَّ وَ فِی عَدُوِّی: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ أَیْ عَنْ وَلَایَتِی یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ. أَنَا النَّبَأُ الْعَظِیمُ الَّذِی أَکْمَلَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ الدِّینَ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ وَ خَیْبَر».

از ابن‌ عبّاس روایت شده است که پیامبر(ص) فرمود: هنگامی‌که به آسمان برده شدم دیدم که روی درب بهشت نوشته بود: «خدایی جز الله نیست و محمد، رسول خدا و علی، ولی خدا و حسن و حسین، نوه‌های رسول خدا و فاطمه زهرا، برگزیده‌ خداست. لعنت خدا بر منکرین و دشمنان آنها»! گفته شده روزی رسول خدا نشسته بود و امام علی‌ بن‌ ابیطالب نزد او حاضر بود که ناگهان حسین‌ بن‌ علی وارد شد. پیامبر او را گرفت و در دامنش نشاند و میان دو چشمش و لبهایش را بوسید و و حسین آن وقت شش سال داشت. علی گفت: «ای رسول خدا! آیا فرزندم حسین را دوست داری»؟ پیامبر فرمود: «چگونه او را دوست نداشته باشم!؟ و حال آنکه او عضوی از اعضای من است». علی گفت: «ای رسول خدا کدامیک نزد شما محبوب‌تریم. من یا حسین»؟ حسین گفت: «ای پدر من! آنکه شرافتش بیشتر است، نزد رسول خدا محبوبتر است و جایگاه نزدیکتری نسبت به او دارد». علی به فرزندش فرمود: «ای حسین آیا به من مفاخره می‌کنی؟ به اینکه هر یک از ما ویژگی‌های برجسته‌ خود را بیان‌کند»!؟ گفت: «بله پدر جان اگر بخواهی»! امام علی به او فرمود: «ای حسین من امیرالمؤمنین هستم... من همان کسی هستم که خداوند تبارک‌ و تعالی در شأن من و شأن دشمن من فرمود: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ یعنی از ولایت من در روز قیامت [بازپرسی می‌شوند]. من آن خبر بزرگی هستم که خداوند تعالی در روز غدیر خم و خیبر دینش را با آن کامل کرد».

روایات عامه

در آیه معروف به مسئولون درباره کافران و ظالمان چنین آمده که در قیامت به فرشتگان عذاب، خطاب مى‌شود: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ در اینکه آنها از چه چیزی سؤال مى‌شوند در میان مفسّران گفتگو و اختلاف نظر وجود دارد.

1. بعضی گفته‌اند: سؤال از بدعت‌هایى است که گذارده‌اند؛
2. بعضی دیگر گفته‌اند: از اعمال زشت و خطاهایشان؛
3. بعضی نیز معتقدند: از توحید و کلمه لا اِلهَ اِلاّ اللهُ.

البته مانعی ندارد که همه اینها در مفهوم آیه جمع باشد. ولى در روایات متعدّدى وارد شده است که: سؤال راجع به ولایت على بن ابیطالب(ع) است، این روایات در منابع معروف اسلامی آمده است. از جمله در شواهد التّنزیل، به دو طریق از ابوسعید خدرى از پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کند که در تفسیر این آیه فرمود: «عَنْ وَلایَةِ عَلِىَّ بْنِ اَبى طالِب(ع)» در حدیث دیگرى نیز از سعید بن جبیر از ابن عبّاس نقل شده که پیامبر(ص) فرمود: «هنگامى که روز قیامت مى شود، من و على بر صراط متوقف مى شویم. هر کس از کنار ما مى گذرد، از ولایت على(ع) از او سؤال مى‌کنیم، هر کس ولایت على را داشته باشد ـ از صراط مى‌گذرد ـ و الاّ او را در آتش مى‌افکنیم! و این است معنى آیه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾.

ابن حجر نیز این حدیث را از ابو سعید خدری از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده است.

عزّالدین حنبلی، آلوسی، سبط بن جوزی، ابونعیم اصفهانی و شیخ سلیمان قندوزی و گروهی دیگر نیز این حدیث را نقل کرده‌اند.

این نکته نیز جالب است که تمام روایات فوق از منابع معروف و کتب مشهور اهل سنّت و راویان مورد قبول آنها نقل شده است، امّا با این حال آلوسى هنگامى که این روایت را نقل مى کند، مى‌گوید: «بعضى از امامیّه از ابن جبیر از ابن عباس نقل کرده‌اند: که منظور، سؤال از ولایت على(ع)».

نصوص برخی روایات عامه

روایت حبری

حبری از عالمان قرن سوم هجری در تفسیر خود چنین روایت می‌کند: « حدثنى حسين بن نصر قال أخبرنا القاسم بن عبدالغفار العجلي عن أبي الأحوص عن مغيرة عن الشعبي، عن ابن عباس، عن قوله: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾، قال: عن ولاية علي بن أبيطالب(ع)».

حسین بن نصر، از قاسم بن عبدالغفار عجلی از ابوالأحوص، از مغیره، از شعبی، از ابن عباس روایت کرد که دربارۀ آیه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾ گفت: درباره ولایت علی بن ابیطالب(ع) مورد سؤال قرار می‌گیرند.

روایت ابونعیم اصفهانی

حافظ ابونعیم اصفهانی در کتاب "ما نزل في عليّ(ع)"، روايت نزول آيه در شأن أميرالمؤمنين(ع) را به دو سند از طریق حبری نقل کرده است. در سند نخست آمده است: «حدثنا محمد بن المظفّر قال حدثنا أبو الطيب محمد بن القاسم البزاز قال: حدثني الحسين بن الحكم.....»

در سند دوم نیز می‌نویسد: «حدثنا محمد بن عبد الله بن سعيد قال: حدثنا الحسين بن أبي صالح: قال: حدثنا أحمد بن هارون البردعي، قال: حدثنا الحسين بن الحكم مثله».

حسين بن حکم همان حِبَری است که ابونعیم اصفهانی به دو سند حدیث مورد بحث را از وی روایت کرده است و بقیۀ سند همان سند حبری است.

روایت حاکم حسکانی

حاکم حسکانی نیز این حدیث را به اسانید متعدد روایت کرده است:

1. سند نخست:«حدثنا الحاكم الوالد أبو محمد رحمه الله، قال: أخبرنا عمر بن أحمد بن حدثنا أحمد عثمان - ببغداد، قال: حدثنا الحسين بن محمد بن محمد بن عفير بن الفرات، حدثنا عبد الحميد الحماني عن قيس عن أبى هارون، عن أبي سعيد الخدري، عن النبي(ص) في قوله تعالى: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾ قال: «عن ولاية علي بن ابیطالب».
2. سند دوم:«حدثنا أبو عبدالرحمن السلمي، إملاء، أخبرنا محمد بن محمد بن يعقوب الحافظ، حدثنا أبو عبدالله الحسين بن محمد بن عفير حدثنا، أحمد حدثنا عبد الحميد، حدثنا قيس، عن عطية، عن أبي سعيد عن النبي(ص) فى قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ»، قال: «عن ولاية عليّ بن أبيطالب».
3. سند سوم:«حدثني أبو الحسن الفارسى، حدثنا أبو الفوارس الفضل بن محمّد الكاتب، حدثنا محمّد بن بحرالرهنى - بكرمان - حدثنا أبو كعب الأنصارى، حدثنا عبدالله بن عبدالرحمن حدثنا إسماعيل بن موسى عبدالله حدثنا محمّد بن فضيل، حدثنا عطاء بن السائب عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: قال رسول الله(ص): «إذا كان يوم القيامة أوقف أنا وعلى على الصراط، فما يمرّ بنا أحد إلا سألناه عن ولاية على فمن كانت معه وإلّا ألقيناه في النار، وذلك قوله: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾». حاکم حسکانی به سند خود از ابن عباس نقل می‌کند که ابن عباس: گفت رسول خدا(ص) فرمودند: چون روز قیامت فرا رسد من و علی بر صراط قرار داده می‌شویم پس احدی از ما نمی‌گذرد مگر اینکه از او درباره ولایت علی(ع) می‌پرسیم پس هر کس که همراه با ولایت بود [مشکلی نخواهد داشت] والا او را به آتش می‌افکنیم و این معنای آیه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾ است».
4. سند چهارم: «أخبرنا أبو الحسن الأهوازي، أخبرنا أبوبكر البيضاوي، حدثنا علي بن العباس، حدثنا إسماعيل بن إسحاق، حدثنا محمد بن أبى مرة عن عبدالله بن الزبير، عن سليمان بن داوود بن حسن بن حسن، عن أبيه، أبي جعفر(ع) في قوله: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾ قال: «عن ولاية على».

ناقلان احادیث شأن نزول آیه در ولایت امام علی(ع)

در روایاتی که از بزرگان اهل سنت در تفسیر این آیه نقل شده است، آنچه افراد در قیامت از آن سؤال می‌شوند، ولایت علی بن ابی طالب(ع) است. از جمله عالمان برجسته اهل سنت‌ که نزول آیه مزبور را درباره ولایت علی(ع) نقل کرده‌اند عبارت‌اند از:

1. ابن حجر هیثمی؛
2. محمد ابن اسحاق؛
3. سفیان اعمش؛
4. شعبی؛
5. ابواسحاق سبیعی؛
6. محمد ابن جریر طبری؛
7. حسین بن حکم حبری؛
8. ابونعیم اصفهانی؛
9. حاکم حسکانی؛
10. ابن شاهین بغدادی؛
11. ابن مردویه اصفهانی؛
12. خطیب خوارزمی؛
13. سبط ابن جوزی؛
14. ابوعبدالله گنجی؛
15. جمال الدین زرندی؛
16. جوینی حموئی؛
17. نورالدین سمهودی؛
18. شهاب الدین خفاجی؛
19. شهاب الدین آلوسی.

در برخی از نقل‌ها ولایت اهل بیت نیز روایت شده است.

دلالت آیه

امامت و ولایت امام علی(ع)

با عنایت به روایات صادره در شأن نزول این آیه، که مورد سؤال در قیامت را امامت و ولایت امام علی(ع) دانسته‌اند، این آیه علاوه بر دلالت بر افضلیت و عصمت امام علی (ع)، به روشنی بر امامت آن حضرت دلالت دارد؛ چراکه بدیهی است انسان نسبت به چیزی در قیامت مورد سؤال و بازخواست قرار می‌گیرد که در دنیا نسبت به آن مکلف باشد، وجوب این تکلیف به خصوص وقتی روشن‌تر خواهد شد که بر اساس نص برخی روایات گذشته، در صورتی که سؤال شوندگان، نسبت به آن پاسخی نداشته باشند، مورد عذاب و عقاب الهی قرار گیرند زیرا عذاب اخروی در برابر ترک تکالیف دنیوی است. از این رو می‌توان نتیجه گرفت که پذیرش امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) بر همگان در دنیا امری لازم و بلکه واجب بوده و در قیامت از آن سؤال خواهد شد و این همان مطلوب و مدعای ما یعنی اثبات امامت آن حضرت است.

منابع

1. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵
2. مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی