روح القدس در حدیث

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

روح القدس در قرآن - روح القدس در حدیث - روح القدس در کلام اسلامی - روح القدس در فلسفه اسلامی - روح القدس در معارف مهدویت

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

روایاتی دربارۀ روح القدس

روایات گوناگونی بیانگر آن است که روح القدس حقیقتی همراه اهل بیت(ع) بوده است که با آن حقایق بسیاری را درک می‌کرده‌اند. محمد بن حسن الصفار در کتاب بصائرالدرجات در ضمن شش باب و بیش از ۵۰ حدیث به این موضوع پرداخته است. در کتاب کافی، بابی وجود دارد با عنوان «ذِکرُ الْأَرْوَاحِ الَّتِی فِی الْأَئِمَّةِ»، روایات آن بیان می‌کنند که در پیامبران و اوصیای آنان روحی به نام روح القدس قرار داده شده است که به وسیله آن گرفتار خواب و غفلت و سرگرمی نمی‌شوند و آنان از این طریق، علوم الهی را دریافت می‌کنند. برخی از این روایات عبارت‌اند:

1. یکی از اصحاب امام صادق(ع) از ایشان سؤال کرد: "آیا شده است که از چیزی سؤال کنند و علم آن نزد شما نباشد؟ حضرت فرمودند: "گاه چنین بوده است!" راوی عرض کرد: در این هنگام چه می‌کنید؟ امام فرمودند "روح القدس به ما تلقین می‌کند".
2. در روایت دیگری امام باقر(ع) دربارۀ آیه ﴿كَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ﴾ می‌‌فرماید: "از آن زمان که خداوند آن روح را بر پیامبرش نازل کرد به آسمان بازنگشت و او در ماست". این تعبیر نشان می‌دهد این روح که یکی از منابع اصلی علم و دانش پیامبر و ائمه معصومین(ع) بوده غیر از جبرییل بوده و حقیقتی است در درون وجود آنها که از پیامبر به امام و از هر امام به امام بعد منتقل شده است.
3. مفضل بن عمر می‌‌گوید: امام صادق(ع) فرمودند: "روح القدس نمی‌خوابد و غفلت نمی‌کند و لهو و سهو و خطا ندارد و روح القدس ثابت است و امام به واسطه آن شرق و غرب و خشکی و دریای زمین را می‌بیند". عرض کردم: فدایت شوم امام می‌تواند آنچه را که در بغداد است با دست بگیرد؟ حضرت فرمودند: «بله تا آنچه را که زیر عرش است می‌تواند".
4. امام صادق(ع) در تفسیر آیۀ ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾ فرمودند: "آنها پیش‌گامان رسولان الهی و بندگان خاص خدایند که خداوند در آنها پنج روح قرار داده و یکی از آنها روح القدس است که به وسیلۀ آن مطالب را درک می‌کنند".
5. همچنین ابابصیر از امام صادق(ع) دربارۀ آیه ﴿وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا﴾ سؤال کرد، امام فرمودند: "روح آفریده‌ای است که به خدا قسم از جبرئیل و میکائیل بزرگ‌تر است. او همراه رسول خدا(ص) بوده و به او از عوالم مختلف خبر می‌داده و او را تأیید و تصدیق می‌کرده است. اکنون همان روح با ائمۀ اطهار است و به آنها خبر می‌دهد و آنها را تأیید و تصدیق می‌کند".
6. ابوحمزه نقل می‌کند: از امام صادق(ع) درباره علمشان پرسیدم که آیا آن را همچون علوم دیگر افراد از دهان مردم فرا می‌گیرند یا در کتابی است که در نزد آنان است و آن را می‌خوانند و علومی را می‌آموزند؟ امام (ع) فرمودند: "مسأله از آنچه می‌پنداری بالاتر و مهم‌تر است! آیا آیه قرآن را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «ای پیامبر ما بودیم که "روح" را که از امر ماست به سویت فرستادیم و تو پیش از آن نسبت به کتاب و ایمان چیزی نمی‌دانستی؟» (...) پس آن هنگام که خداوند روح را به سوی پیامبر فرستاد، از طریق آن آگاهی و فهم کسب نمود و این روح امری است که خداوند به هرکس که مشیت‌اش تعلق گیرد اعطا می‌نماید و هرگاه به بنده‌ای اعطا نفرماید، او را فهم و آگاهی تعلیم دهد".
7. مفضل بن عمر از امام صادق(ع) از علم امام نسبت به آنچه در اقطار زمین است، در حالی که امام در میان خانه است و پرده هم جلو او افتاده پرسید. امام(ع) فرمود: "ای مفضل به راستی خداوند در پیامبر(ص) پنج روح نهاده، روح حیات، روح توانایی، روح شهوت، روح ایمان و روح القدس که به وسیلۀ آن تحمل نبوت کند و چون پیامبر در گذرد، روح القدس از او منتقل شود و متعلق به امام گردد. روح القدس نه بخوابد، نه غفلت کند، نه به بازی سرگرم شود، نه به خود ببالد و مغرور شود، نه فریب خورد و نه دست‌خوشِ دروغ گردد، ولی آن چهار روح دیگر بخوابند، غفلت کنند، به بازی سرگرم شوند، بر خود ببالند و فریب خورند و امام همه چیز را با روح القدس درک می‌کند".
8. در حدیثی از امام صادق(ع) سؤال شد که پیامبر(ص) وقتی امیرمؤمنان(ع) را به یمن فرستاد تا میان آنها قضاوت کند، آن حضرت دربارۀ قضاوت‌های خویش می‌فرماید: "با هیچ قضیه‌ای مواجه نشدم جز اینکه به حکم داود و حکم رسول خدا(ص) دربارۀ آن قضاوت کردم". سؤال این است، این مدعا در حالی که قرآن کاملا نازل نشده بود، چگونه ممکن است؟ چگونه این امر ممکن است در حالی که همه قرآن نازل نشده بود و رسول خدا(ص) کنار او نبود؟ فرمود: "روح القدس به او می‌رساند".
9. امام صادق(ع) در پاسخ به سؤال عمار ساباطی که پرسید: اگر شما حکومت می‌‌یافتید چگونه حکم می‌کردید؟ فرمودند: "به حکم خدا و حکم داوود حکم می‌کنیم و چون موضوعی به ما مراجعه شود که حکم آن نزد ما حاضر نباشد، روح القدس به ما القا می‌کند".
10. امام صادق(ع) فرمودند: "روح القدس مخصوص رسول خدا(ص) و امامان(ع) است".
11. امیرالمؤمنین(ع) دربارۀ این روح‌القدس در خطبه قاصعه می‌فرماید: "از همان لحظه‌ای که پیامبر اکرم(ص) را از شیر گرفتند، خداوند بزرگ‌ترین فرشتۀ خود را مأمور تربیت پیامبر اکرم کرد تا شب و روز راه‌های بزرگواری و راستی و نیکوترین اخلاق جهان راهنمایی کند".
12. امام باقر(ع) در روایتی فرمودند: «إِنَ‏ اللَّهَ‏ خَلَقَ‏ الْأَنْبِیَاءَ وَ الْأَئِمَّةَ عَلَی‏ خَمْسَةِ أَرْوَاحٍ‏ رُوحِ الْقُوَّةِ وَ رُوحِ الْإِیمَانِ وَ رُوحِ الْحَیَاةِ وَ رُوحِ الشَّهْوَةِ وَ رُوحِ الْقُدُسِ فَرُوحُ الْقُدُسِ مِنَ اللَّهِ وَ سَائِرُ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ یُصِیبُهَا الْحَدَثَانِ فَرُوحُ الْقُدُسِ لَا یَلْهُو وَ لَا یَتَغَیَّرُ وَ لَا یَلْعَبُ وَ بِرُوحِ الْقُدُسِ عَلِمُوا یَا جَابِرُ مَا دُونَ الْعَرْشِ إِلَی مَا تَحْتَ الثَّرَی».
13. امام صادق(ع) فرمودند: «فِی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ خَمْسَةُ أَرْوَاحٍ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الْقُدُسِ وَ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ رُوحُ الْإِیمَانِ‏ وَ فِی الْمُؤْمِنِینَ أَرْبَعَةُ أَرْوَاحٍ أَفْقَدُهَا رُوحُ الْقُدُسِ وَ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ رُوحُ الْإِیمَانِ وَ فِی الْکُفَّارِ ثَلَاثَةُ أَرْوَاحٍ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ ثُمَّ قَالَ رُوحُ‏ الْإِیمَانِ‏ یُلَازِمُ‏ الْجَسَدَ مَا لَمْ‏ یَعْمَلْ‏ بِکَبِیرَةٍ فَإِذَا عَمِلَ بِکَبِیرَةٍ فَارَقَهُ الرُّوحُ وَ رُوحُ الْقُدُسِ مَنْ سَکَنَ فِیهِ فَإِنَّهُ لَا یَعْمَلُ بِکَبِیرَةٍ أَبَداً».

ویژگی روح القدس در روایات

ویژگی‌های روح القدس و برخی از نکاتی که می‌‌توان از این روایات برداشت کرد عبارت‌اند از:

1. اهل بیت(ع) به سبب زندگی عادی نمی‌خواهند همواره از روح القدس و بُعد عالی روحشان استفاده کنند بلکه هنگامی که لازم باشد به آن اشراف پیدا کنند، آن را به کار گرفته و از آن استفاده می‌کنند و این حقیقت مشترک است بین ایشان و رسول خدا(ص) است.
2. در تفاوت روح الایمان و روح القدس که در روایات بدان اشاره شده بود گفته شده است: روح ایمان تا هنگامی که گناه کبیره انجام ندهد با بدن ملازم است و زمانی که گناه کبیره‌ای انجام داد، از بدن مفارقت "غیبت" می‌کند، اما کسی که روح القدس در او قرار گیرد هرگز گناه کبیره انجام نمی‌دهد.
3. برخی از روایات دلالت دارد امام وقتی به امامت می‌رسد حامل روح القدس می‌شود ولی از برخی دیگر استفاده می‌شود پیش از امامت هم دارای چنین "روحی" است مانند روایت فرستاده شدن امیرالمؤمنین(ع) به یمن.
4. این روح همواره همراه امام هست و از او غایب نمی‌شود، زیرا تعبیر به عدم غفلت و عدم سهو و نسیان که در روایات ذکر شده بود را امام به واسطۀ آن پیدا می‌کند.
5. در برخی از روایات آمده بود روح القدس بزرگتر از جبرئیل و میکائیل بوده و از جنس فرشتگان نیست زیرا با توجه به سوره قدر که روح به ملائکه عطف شده ثابت می‌گردد، روح القدس از ملائکه نیست زیرا عطف مقتضی مغایرات است.
6. امامان(ع) بسیاری از علوم شگفت‌انگیز خود را از طریق روح القدس به‌دست می‌آورده‌اند.

منابع

1. هاشمی، سید علی، قلمرو علم امام از دیدگاه آیات روایات و اصحاب ائمه
2. بیابانی اسکوئی، محمد، امامت.
3. رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر.
4. غلامی، اصغر، آفاق علم امام در الکافی.
5. سبحانی، سید محمد جعفر، منابع علم امامان شیعه.
6. غرویان، محسن، میرباقری، سید محمد حسین، غلامی، محمد رضا، بحثی مبسوط در آموزش عقاید.
7. نادم، محمد حسن، علم غیب از نگاه عقل و وحی
8. بنی‌سعید لنگرودی، سید محمد جواد، شرب مدام در تبیین علم امام
9. حسینی، سید جواد، خبرهای غیبی در نهج البلاغه
10. تحریری، محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی.
11. مطهری، منصف علی، علم ائمه از نظر عقل و نقل.
12. مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن.
13. وکیلی، محمد حسن، علم غیب امام (تبیین دیدگاه اعتدالی و صحیح)
14. آشتیانی، سید جعفر، روح در قرآن و عهدین
15. شاکر، محمد تقی، منابع علم امام در قرآن و روایات
16. شاکر، محمد تقی، منابع علم امام در قرآن (فصل اول)؛
17. میرترابی حسینی، زهرةالسادات، علم لدنی در قرآن و حدیث
18. رستمی، محمد زمان، آل‌بویه، طاهره، علم امام.
19. نصیری، محمد حسین، گستره علم امام از دیدگاه آیات و روایات.
20. اقوام کرباسی، اکبر، مؤمن الطاق.
21. عرفانی، محمد نظیر، بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین
22. شیخ‌زاده، قاسم علی، رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا
23. گنجی، حسین، امام‌شناسی.
24. شاکر، محمد تقی، قیوم‌زاده، محمود، چیستی روح‌القدس و آثار آن
25. حسینی، سید مجتبی، مقامات اولیاء
26. مجتبی تونه‌ای، موعودنامه