فهم دین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
[[کمال انسان]] در [[تقرّب]] به [[خدای تعالی]] است و تقرّب به [[خدا]] بدون [[آگاهی از معارف]] [[دین]] و [[عمل به دستورات]] آن، ناممکن است. فهم [[معارف]] و [[دستورات]] دین، [[وظیفه]] [[اندیشمندان دینی]] و مبتنی بر دستور [[پیشوایان معصوم]]{{عم}} است. [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} اصول کلی معارف و [[احکام دین]] را بیان فرمودهاند؛ اما بهرهبرداری از اصول و [[تفریع]] [[فروع]]، بر عهده محققان و [[مجتهدان]] است. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|انّما علینا ان نلقی الیکم الاصول و علیکم ان تفرعوا}}<ref>وسایل الشیعه، ج۲۷، ص۶۱؛ بحارالأنوار، ج۲، ص۲۴۵.</ref>. این [[فرمان]]، زیربنای [[اجتهاد]] و شامل همه حوزههای [[معرفتی]] و عملی برای تحصیل معارف و [[احکام]] فرعی و جزئی دین است. این معنا، دو [[پرسش]] مهم را پیش روی [[دانشمندان دینی]] قرار داده است: آیا فهم دین ممکن است؟ اگر ممکن است، روش و ضوابط و [[قواعد آن]] چیست؟ پاسخ [[منضبط]] و منسجم به این [[پرسشها]]، «منطق فهم اسلام» را سامان میدهد<ref>رشاد، علیاکبر، دینپژوهی معاصر، ص۱۶۷.</ref>. البته معناداری و معرفتبخشی گزارههای [[دینی]]، مقدم بر این دو پرسش نیز باید [[اثبات]] گردد. | [[کمال انسان]] در [[تقرّب]] به [[خدای تعالی]] است و تقرّب به [[خدا]] بدون [[آگاهی از معارف]] [[دین]] و [[عمل به دستورات]] آن، ناممکن است. فهم [[معارف]] و [[دستورات]] دین، [[وظیفه]] [[اندیشمندان دینی]] و مبتنی بر دستور [[پیشوایان معصوم]]{{عم}} است. [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} اصول کلی معارف و [[احکام دین]] را بیان فرمودهاند؛ اما بهرهبرداری از اصول و [[تفریع]] [[فروع]]، بر عهده محققان و [[مجتهدان]] است. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|انّما علینا ان نلقی الیکم الاصول و علیکم ان تفرعوا}}<ref>وسایل الشیعه، ج۲۷، ص۶۱؛ بحارالأنوار، ج۲، ص۲۴۵.</ref>. این [[فرمان]]، زیربنای [[اجتهاد]] و شامل همه حوزههای [[معرفتی]] و عملی برای تحصیل معارف و [[احکام]] فرعی و جزئی دین است. این معنا، دو [[پرسش]] مهم را پیش روی [[دانشمندان دینی]] قرار داده است: آیا فهم دین ممکن است؟ اگر ممکن است، روش و ضوابط و [[قواعد آن]] چیست؟ پاسخ [[منضبط]] و منسجم به این [[پرسشها]]، «منطق فهم اسلام» را سامان میدهد<ref>رشاد، علیاکبر، دینپژوهی معاصر، ص۱۶۷.</ref>. البته معناداری و معرفتبخشی گزارههای [[دینی]]، مقدم بر این دو پرسش نیز باید [[اثبات]] گردد. | ||
«منطق فهم دین» مجموعه ضوابط و فرایندی است که [[پیروی]] از آن، موجب [[درک]] مراد دین میگردد. این ضوابط و فرایند، [[علوم]]، [[فنون]] و رشتههایی را دربردارد که برخی از آنها نقش ابزار و برخی جایگاه [[هدف]] را دارند. دانشهای [[ادبیات]]، منطق، [[اصول فقه]]، [[فلسفه]]، [[معرفتشناسی]] و... از علوم ابزاری و دانشهای [[فقه]]، [[کلام]]، [[تفسیر]] و... از علوم هدف به شمار میروند؛ اما [[علوم]] [[هدف]] نیز خود در مقدمه اهدافی برترند و [[غایت]] همه آنها، [[فهم]] و [[تبیین معارف]] و [[دستورات]] [[دین]] است. به عبارت دیگر، [[نظام]] و ترتیب بهرهبرداری از علوم و [[فنون]]، در جهت فهم و [[تبیین معارف دین]]، «[[منطق]] فهم دین» خوانده میشود. | «منطق فهم دین» مجموعه ضوابط و فرایندی است که [[پیروی]] از آن، موجب [[درک]] مراد دین میگردد. این ضوابط و فرایند، [[علوم]]، [[فنون]] و رشتههایی را دربردارد که برخی از آنها نقش ابزار و برخی جایگاه [[هدف]] را دارند. دانشهای [[ادبیات]]، منطق، [[اصول فقه]]، [[فلسفه]]، [[معرفتشناسی]] و... از علوم ابزاری و دانشهای [[فقه]]، [[کلام]]، [[تفسیر]] و... از علوم هدف به شمار میروند؛ اما [[علوم]] [[هدف]] نیز خود در مقدمه اهدافی برترند و [[غایت]] همه آنها، [[فهم]] و [[تبیین معارف]] و [[دستورات]] [[دین]] است. به عبارت دیگر، [[نظام]] و ترتیب بهرهبرداری از علوم و [[فنون]]، در جهت فهم و [[تبیین معارف دین]]، «[[منطق]] فهم دین» خوانده میشود. | ||
نوشتار حاضر درصدد پاسخ به این [[پرسش]] است که: از دیدگاه [[امام]] رسیدن به مراد [[شارع مقدس]]، چه ضوابط، روش و فرایندی دارد؟<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی | نوشتار حاضر درصدد پاسخ به این [[پرسش]] است که: از دیدگاه [[امام]] رسیدن به مراد [[شارع مقدس]]، چه ضوابط، روش و فرایندی دارد؟<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی آزاد، حسن]]، [[منطق فهم اسلام (مقاله)| مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۷۱.</ref> | ||
==چیستی [[منطق]] [[فهم]] [[اسلام]]== | ==چیستی [[منطق]] [[فهم]] [[اسلام]]== | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
با توجه به این مبنا، میتوان گفت: معنای اصطلاح «منطق فهم اسلام» در دو سطح قابل بیان است: نخست: رشتهای که همه حوزههای هندسه معرفت دینی (مبدأشناسی، [[جهانشناسی]]، [[انسانشناسی]]، راهبرشناسی و [[معادشناسی]])، اخلاق (منش و [[احکام]] تهذیبی فردی، جمعی و [[حکومتی]])، [[تربیت]] (فردسازی و جامعهپردازی) و [[علوم دینی]] را در برداشته و از تکاملپذیری، زایندگی، [[انسجام]] و [[توازن]] برخوردار باشد<ref>منطق فهم دین، ص۶۷ و ۶۸.</ref>؛ و دوم: [[راه و رسم]]، ضوابط و قواعدی که [[تبعیت]] از آن، محقق دینشناس و دینپژوه را به کشف مراد [[حقیقی]] [[شارع]] موفق گرداند. سطح دوم، همان شیوه فقهای دینشناس است که علاوه بر [[فقه]]، در دیگر [[علوم عقلی]] و [[نقلی]] [[اسلامی]] جاری بوده است؛ اما امروزه حضور آن در عرصههای دیگر و تدوین آن به صورت دانشی مستقل، ضرورتی مضاعف یافته است. | با توجه به این مبنا، میتوان گفت: معنای اصطلاح «منطق فهم اسلام» در دو سطح قابل بیان است: نخست: رشتهای که همه حوزههای هندسه معرفت دینی (مبدأشناسی، [[جهانشناسی]]، [[انسانشناسی]]، راهبرشناسی و [[معادشناسی]])، اخلاق (منش و [[احکام]] تهذیبی فردی، جمعی و [[حکومتی]])، [[تربیت]] (فردسازی و جامعهپردازی) و [[علوم دینی]] را در برداشته و از تکاملپذیری، زایندگی، [[انسجام]] و [[توازن]] برخوردار باشد<ref>منطق فهم دین، ص۶۷ و ۶۸.</ref>؛ و دوم: [[راه و رسم]]، ضوابط و قواعدی که [[تبعیت]] از آن، محقق دینشناس و دینپژوه را به کشف مراد [[حقیقی]] [[شارع]] موفق گرداند. سطح دوم، همان شیوه فقهای دینشناس است که علاوه بر [[فقه]]، در دیگر [[علوم عقلی]] و [[نقلی]] [[اسلامی]] جاری بوده است؛ اما امروزه حضور آن در عرصههای دیگر و تدوین آن به صورت دانشی مستقل، ضرورتی مضاعف یافته است. | ||
بدین ترتیب، [[فهم]] [[دین]]، معنایی فراتر از [[زمان]] و مکان دارد؛ اما در عین حال، فهم و [[تفسیر دین]] و ارائه پاسخ کارآمد به مسایل نیازمند ملاحظه این دو عنصر هم میباشد. [[حضرت]] [[امام]] به این مطلب توجه دارد که عنصر زمان و مکان در [[دینشناسی]] مؤثر است و [[انتخاب]] موضع صحیح، کارآمد و پاسخگو در برابر موضوعات و مسایل مختلف در مقاطع متفاوت زمانی و مکانی، [[پویایی]] [[تفکر شیعی]] را نشان میدهد. دینشناس [[مجتهد]]، باید از [[معارف دین]] و ضوابط فهم و تبیین آن به دیگران برخوردار بوده و دارای [[فراست]] لازم و کافی نسبت به شرایط و عوامل مختلف باشد. این امر نیز وابسته به فهم صحیح و کافی از معارف دین است که نسبت به همه [[شئون علمی]] و عملی [[انسان]] [[جامعیت]] دارد<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۳۸۳؛ ولایت فقیه، ص۲۸.</ref>. نظر به همین جامعیت است که اصطلاح فقه در [[سیره]] متفکران [[مسلمان]]، به دو اطلاق [[فقه اصغر]] ([[علم]] به [[فروع دین]]) و [[فقه اکبر]] (علم به [[اصول دین]]) به کار رفته است<ref>تقریرات فلسفه، ج۳، ص۴۴۴؛ سبحانی، جعفر، رسایل و مقالات، ج۶، ص۲۲۵؛ حلبی، ابوالحسن، اشارة السبق، ص۳ و ۴.</ref>. بنابراین [[فقیه]] در اطلاق عام، دینشناس جامع اصول و [[فروع]] و علم و عمل میباشد که با بهره از مبانی و ضوابط معین و [[علوم]] مختلف [[عقلی]] و نقلی، معارف دین در دو حوزه اصول و فروع را فهمیده و خطاب به دیگران [[ابلاغ]] و تبیین میکند. در نتیجه باید گفت: [[منطق]] فهم [[اسلام]]، ضوابط و [[راه و رسم]] دستیابی به مراد و مقصود [[دین اسلام]] است که برای نیل به این مقصد، از همه علوم عقلی و نقلی و فقه اکبر و اصغر، بهره میبرد.<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی | بدین ترتیب، [[فهم]] [[دین]]، معنایی فراتر از [[زمان]] و مکان دارد؛ اما در عین حال، فهم و [[تفسیر دین]] و ارائه پاسخ کارآمد به مسایل نیازمند ملاحظه این دو عنصر هم میباشد. [[حضرت]] [[امام]] به این مطلب توجه دارد که عنصر زمان و مکان در [[دینشناسی]] مؤثر است و [[انتخاب]] موضع صحیح، کارآمد و پاسخگو در برابر موضوعات و مسایل مختلف در مقاطع متفاوت زمانی و مکانی، [[پویایی]] [[تفکر شیعی]] را نشان میدهد. دینشناس [[مجتهد]]، باید از [[معارف دین]] و ضوابط فهم و تبیین آن به دیگران برخوردار بوده و دارای [[فراست]] لازم و کافی نسبت به شرایط و عوامل مختلف باشد. این امر نیز وابسته به فهم صحیح و کافی از معارف دین است که نسبت به همه [[شئون علمی]] و عملی [[انسان]] [[جامعیت]] دارد<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۳۸۳؛ ولایت فقیه، ص۲۸.</ref>. نظر به همین جامعیت است که اصطلاح فقه در [[سیره]] متفکران [[مسلمان]]، به دو اطلاق [[فقه اصغر]] ([[علم]] به [[فروع دین]]) و [[فقه اکبر]] (علم به [[اصول دین]]) به کار رفته است<ref>تقریرات فلسفه، ج۳، ص۴۴۴؛ سبحانی، جعفر، رسایل و مقالات، ج۶، ص۲۲۵؛ حلبی، ابوالحسن، اشارة السبق، ص۳ و ۴.</ref>. بنابراین [[فقیه]] در اطلاق عام، دینشناس جامع اصول و [[فروع]] و علم و عمل میباشد که با بهره از مبانی و ضوابط معین و [[علوم]] مختلف [[عقلی]] و نقلی، معارف دین در دو حوزه اصول و فروع را فهمیده و خطاب به دیگران [[ابلاغ]] و تبیین میکند. در نتیجه باید گفت: [[منطق]] فهم [[اسلام]]، ضوابط و [[راه و رسم]] دستیابی به مراد و مقصود [[دین اسلام]] است که برای نیل به این مقصد، از همه علوم عقلی و نقلی و فقه اکبر و اصغر، بهره میبرد.<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی آزاد، حسن]]، [[منطق فهم اسلام (مقاله)| مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۷۲.</ref> | ||
==[[ضرورت]] [[شناخت]] منطق فهم اسلام== | ==[[ضرورت]] [[شناخت]] منطق فهم اسلام== | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
[[منطق]] فهم [[دین اسلام]]، در [[مقام]] یک [[دانش]]، دو [[رسالت]] مهم بر دوش دارد که رعایت آنها در عمل، نیل به [[حقایق]] مدنظر دین را برای [[دینشناسان]] و دینپژوهان در پی خواهد داشت. نخست: مضبوط ساختن برآیند روششناختی مبادی پایه در فهم دین به صورت [[قواعد]] و ضوابط مشخص؛ و دوم: جلوگیری از دخالت عواملی که احتمال دخالت و تأثیر ناروای آنها در فهم دین وجود دارد<ref>منطق فهم دین، ص۸۴.</ref>. برونداد [[وظیفه]] نخست، [[اجتهاد]] جامع، و برونداد وظیفه دوم، جلوگیری از [[خطا]] در فهم و [[تفسیر دین]] است. خطاهایی مانند [[تفسیر به رأی]]، [[انحراف]]، [[تحریف]] و [[بدعت]] و دفع آفاتی مانند ادعای نسبیت یا زمانمندی [[معرفت دینی]]. بنابراین، برای دستیابی به مراد دین و مقصود [[شارع]] و همچنین ارائه کارآیی [[حقیقی]] دین در پاسخ به پرسشهای متنوع و مختلف [[بشر]] امروزی، باید به منطق فهم دین مجهّز بود. | [[منطق]] فهم [[دین اسلام]]، در [[مقام]] یک [[دانش]]، دو [[رسالت]] مهم بر دوش دارد که رعایت آنها در عمل، نیل به [[حقایق]] مدنظر دین را برای [[دینشناسان]] و دینپژوهان در پی خواهد داشت. نخست: مضبوط ساختن برآیند روششناختی مبادی پایه در فهم دین به صورت [[قواعد]] و ضوابط مشخص؛ و دوم: جلوگیری از دخالت عواملی که احتمال دخالت و تأثیر ناروای آنها در فهم دین وجود دارد<ref>منطق فهم دین، ص۸۴.</ref>. برونداد [[وظیفه]] نخست، [[اجتهاد]] جامع، و برونداد وظیفه دوم، جلوگیری از [[خطا]] در فهم و [[تفسیر دین]] است. خطاهایی مانند [[تفسیر به رأی]]، [[انحراف]]، [[تحریف]] و [[بدعت]] و دفع آفاتی مانند ادعای نسبیت یا زمانمندی [[معرفت دینی]]. بنابراین، برای دستیابی به مراد دین و مقصود [[شارع]] و همچنین ارائه کارآیی [[حقیقی]] دین در پاسخ به پرسشهای متنوع و مختلف [[بشر]] امروزی، باید به منطق فهم دین مجهّز بود. | ||
منطق فهم دین، در نگاهی معرفتشناسانه، [[اثبات]] [[صدق]] گزارههای [[دینی]] را نیز مدنظر دارد. یعنی منطق فهم دین اسلام موظف است صدق گزارههای دینی را، که قبلاً شکل گرفته و از راههای مختلف به مخاطبان دین [[ابلاغ]] شدهاند، بررسی و ارزیابی کند. [[معرفتشناسی]] دینی<ref>Religious epistemology.</ref> با نگاهی درجه دوم به [[معارف دینی]] مینگرد و از مبادی [[تصوری]]، [[تصدیقی]]، [[احکام]] و عوارض آن گزارش میدهد. بدین ترتیب، معرفتشناسی دینی از معرفتشناسیهای پسینی است که پس از تحقّقِ مجموعه معرفت دینی محقق میشود و موضوع آن، مجموعه [[معارف]] و گزارههای متن [[دین]] است. اما باید توجه داشت که پیش از ارائه ملاک [[صدق]] گزارههای [[دینی]]، دو [[پرسش]] بنیادین بر سر راه [[معرفتشناسی]] دینی قرار دارد؛ نخست اینکه آیا میتوان به مراد و مقصود دین دست یافت؟ پاسخ به این پرسش نیز در گرو پاسخ به پرسشی بنیادینتر است و آن اینکه: آیا اساساً [[شناخت]] ([[معرفت]]) و [[آگاهی]] از [[واقعیات]] و [[حقایق]] ممکن است؟ پاسخ به این دو پرسش مبنایی، به ترتیب، در دو مبحث «[[عقلانیت]] معرفت» و «عقلانیت [[معرفت دینی]]» ارائه خواهد شد.<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی | منطق فهم دین، در نگاهی معرفتشناسانه، [[اثبات]] [[صدق]] گزارههای [[دینی]] را نیز مدنظر دارد. یعنی منطق فهم دین اسلام موظف است صدق گزارههای دینی را، که قبلاً شکل گرفته و از راههای مختلف به مخاطبان دین [[ابلاغ]] شدهاند، بررسی و ارزیابی کند. [[معرفتشناسی]] دینی<ref>Religious epistemology.</ref> با نگاهی درجه دوم به [[معارف دینی]] مینگرد و از مبادی [[تصوری]]، [[تصدیقی]]، [[احکام]] و عوارض آن گزارش میدهد. بدین ترتیب، معرفتشناسی دینی از معرفتشناسیهای پسینی است که پس از تحقّقِ مجموعه معرفت دینی محقق میشود و موضوع آن، مجموعه [[معارف]] و گزارههای متن [[دین]] است. اما باید توجه داشت که پیش از ارائه ملاک [[صدق]] گزارههای [[دینی]]، دو [[پرسش]] بنیادین بر سر راه [[معرفتشناسی]] دینی قرار دارد؛ نخست اینکه آیا میتوان به مراد و مقصود دین دست یافت؟ پاسخ به این پرسش نیز در گرو پاسخ به پرسشی بنیادینتر است و آن اینکه: آیا اساساً [[شناخت]] ([[معرفت]]) و [[آگاهی]] از [[واقعیات]] و [[حقایق]] ممکن است؟ پاسخ به این دو پرسش مبنایی، به ترتیب، در دو مبحث «[[عقلانیت]] معرفت» و «عقلانیت [[معرفت دینی]]» ارائه خواهد شد.<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی آزاد، حسن]]، [[منطق فهم اسلام (مقاله)| مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۷۴.</ref> | ||
==جایگاه [[منطق]] [[فهم]] [[اسلام]] در منظومه [[فکری]] [[امام]]== | ==جایگاه [[منطق]] [[فهم]] [[اسلام]] در منظومه [[فکری]] [[امام]]== | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۴: | ||
این وظیفه در [[تفکر شیعی]]، مهمترین وظیفه و [[رسالت]] اندیشمندان دینی بوده است<ref>صحیفه امام، ج۲، ص۳۵، ۳۶ و ۴۱۱؛ ولایت فقیه، ص۶۲.</ref> که در قالب تشکیل دورههای درسی، [[تربیت]] محققان و [[مجتهدان]] و ایجاد رشتههای علمی و [[فنون]] مختلف [[ظهور]] کرده است<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۳۲۳.</ref>. | این وظیفه در [[تفکر شیعی]]، مهمترین وظیفه و [[رسالت]] اندیشمندان دینی بوده است<ref>صحیفه امام، ج۲، ص۳۵، ۳۶ و ۴۱۱؛ ولایت فقیه، ص۶۲.</ref> که در قالب تشکیل دورههای درسی، [[تربیت]] محققان و [[مجتهدان]] و ایجاد رشتههای علمی و [[فنون]] مختلف [[ظهور]] کرده است<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۳۲۳.</ref>. | ||
بدین ترتیب، میتوان گفت، [[فهم]] [[اسلام]] ([[کتاب و سنت]]) در [[نظام فکری]] و [[معرفتی]] [[امام]]، فارغ از اینکه در کدام قالب و صورت استقرار یابد، مهمترین مقصد و [[غایت]] بوده و ساماندهی و [[تدریس]] [[علوم]] مختلف و بهرهبرداری از آنها و تدوین آثار در حوزههای گوناگون، نشان از [[اعتقاد]] و اهتمام ایشان به ضابطهمندی فهم [[دین]] و [[ضرورت]] تدوین نظامی منسجم و کارآمد برای دستیابی به مراد و مقصود کتاب و سنت دارد.<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی | بدین ترتیب، میتوان گفت، [[فهم]] [[اسلام]] ([[کتاب و سنت]]) در [[نظام فکری]] و [[معرفتی]] [[امام]]، فارغ از اینکه در کدام قالب و صورت استقرار یابد، مهمترین مقصد و [[غایت]] بوده و ساماندهی و [[تدریس]] [[علوم]] مختلف و بهرهبرداری از آنها و تدوین آثار در حوزههای گوناگون، نشان از [[اعتقاد]] و اهتمام ایشان به ضابطهمندی فهم [[دین]] و [[ضرورت]] تدوین نظامی منسجم و کارآمد برای دستیابی به مراد و مقصود کتاب و سنت دارد.<ref>[[حسن پناهی آزاد|پناهی آزاد، حسن]]، [[منطق فهم اسلام (مقاله)| مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۷۵.</ref> | ||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
| خط ۵۱: | خط ۵۱: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
#[[پرونده:1100618.jpg|22px]] [[حسن پناهی آزاد|پناهی | #[[پرونده:1100618.jpg|22px]] [[حسن پناهی آزاد|پناهی آزاد، حسن]]، [[منطق فهم اسلام (مقاله)| مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|'''منظومه فکری امام خمینی''']] | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||