مراحل معاد

این مدخل زیرشاخهٔ بحث معاد است. مراحل معاد از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: مراحل معاد در حدیث - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

«معاد» اسم زمان یا اسم مکان از ماده «عود» به معنای بازگشت است یا هر چه به آن رجوع شود یا مصدر میمی به معنای بازگشتن است. همچنین گاهی به معنای گردیدن و صیرورت به کار می‌رود. بر عالم آخرت نیز معاد اطلاق می‌شود؛ زیرا بازگشت مردم به آنجاست.

«معاد» در اصطلاح به معنای بازگشت دوباره انسان‌ها برای حضور در قیامت است و در حقیقت آن اختلاف است. متکلمان و فقیهان اهل سنت و اهل حدیث معتقدند که معاد جسمانی است؛ زیرا آنان روح را جسمی می‌دانند که در بدن جریان دارد همانند جریان آتش در زغال و آب در گل و روغن در زیتون. معظم فلاسفه و پیروان مشائین معتقدند که معاد فقط روحانی است. بسیاری از بزرگان حکما و عرفا و عدّه‌ای از متکلمان و بسیاری از عالمان شیعه همانند شیخ مفید شیخ طوسی، سید مرتضی علامه طوسی و... معتقدند معاد جسمانی و روحانی است؛ زیرا روح امری است مجرّد به بدن باز می‌گردد.

مسئله معاد در تمام ادیان الهی به عنوان یکی از اصول اعتقادی معرفی شده است. قرآن کریم در آیات بسیاری از معاد و بازگشت انسان‌ها به جهان آخرت سخن گفته است. متکلمان و حکمای اسلامی کوشیده‌اند مباحثی مانند: چگونگی حشر، میزان، حساب، صراط و بازگشت به عالم آخرت را از راه ظواهر کتاب و سنت بیان کنند.

مرحله اول: مرگ

اقسام مرگ

به لحاظ تعلق به موجودات

مرگ انسان

1. مرگ انبیا
2. مرگ امامان
3. مرگ مؤمنان
4. مرگ کفار
5. مرگ ستمکاران
6. مرگ گنه‌کاران

مرگ غیر انسان

1. مرگ ملائکه
   1. مرگ عزرائیل
   2. مرگ سایر فرشتگان
2. مرگ اجنه
3. مرگ حیوانات
4. مرگ نباتات

به لحاظ تعلق آن به نفس و بدن

1. مرگ بدن
2. مرگ نفس

به لحاظ جنس

1. مرگ طبیعی (حتف انف)
2. مرگ به سیف (شهادت)

به لحاظ سختی و آسانی

1. مرگ آسان
2. مرگ سخت

به لحاظ طبیعت و اخترام

1. مرگ طبیعی
2. مرگ اخترامی

به لحاظ اختیار و عدم اختیار

1. مرگ اختیاری
2. مرگ غیراختیاری

احتضار

1. حقیقت احتضار
2. کیفیت احتضار
3. احتضار مؤمنان
4. احتضار کافران و گنه‌کاران

سکرات مرگ

1. کیفیت
2. راه‌کارهای کاهش سکرات
   1. عدم وابستگی به دنیا و شهوات
   2. انفاق مال
   3. پرهیز از گناه
   4. صله رحم
   5. نیکی به والدین
   6. روزه روز آخر ماه رجب
   7. انتقال محتضر به مصلی
   8. قرائت سوره‌های یاسین و صافات نزد محتضر

قبض روح

کیفیت

1. قبض روح انبیا
2. قبض روح امامان
3. قبض روح مؤمنان
4. قبض روح کافران
5. قبض روح ملائکه
6. قبض روح اجنه و شیاطین
7. قبض روح حیوانات

عوامل

1. خدای متعال
2. فرشتگان
   1. عزرائیل
   2. سابحات
   3. ناشئات
   4. نازعات
   5. سابقات

انتقال روح

شبهه تناسخ

به لحاظ سیر صعودی و نزولی

1. تناسخ صعودی
2. تناسخ نزولی
   1. رسخ
   2. فسخ
   3. مسخ
   4. نسخ (تناسخ)

به لحاظ نسخ نفوس زکیه و ردیه

1. تناسخ نفوس زکیه
2. تناسخ نفوس ردیه

بدون لحاظ

1. تناسخ مطل
2. رجوع روح به جسد جدید

مرحله دوم: برزخ

احوال برزخ

سؤال قبر

1. به لحاظ مسئول عنه
   1. سؤال از اصول دین
   2. سؤال از بدن
   3. سؤال از جوانی
   4. سؤال از عمر
   5. سؤال از عمل
   6. سؤال از فروع دین
   7. سؤال از مال
   8. سؤال از ولایت اهل بیت به صورت کلی و ولایت امیرالمؤمنین به طور ویژه
2. به لحاظ مسئول
   1. سؤال از مکلفین
      1. انبیا
      2. ائمه
      3. کفار
      4. مؤمنان
      5. مستضعفان
      6. اجنه
   2. سؤال از غیر مکلفین
3. به لحاظ سائل
   1. بشیر و مبشر
   2. نکیر و منکر

حیات برزخی

پاداش و کیفر برزخی (لذت و الم)

پاداش برزخی

وسعت قبر

کیفر برزخی

1. عذاب قبر
   1. به لحاظ معذب
      1. عذاب قبر فاسق
      2. عذاب قبر کافر
      3. عذاب قبر مؤمن
   2. به لحاظ نوع عذاب
   3. ضیق قبر
      1. فشار قبر
         1. فشار قبر کافر
         2. فشار قبر مؤمن
2. وحشت قبر

منابع

1. صاحبی، باقر، مقاله «مرگ»، دانشنامه امام خمینی ج۹
2. احمدی امیری، سید علی، مقاله «معاد»، دانشنامه امام خمینی ج۹