آیه نصرت الهی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه نصرت الهی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه نصرت الهی - آیه نصرت الهی در حدیث - آیه نصرت الهی از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ از جمله آیاتی است که بر افضلیت و امامت امیرالمؤمنین(ع) دلالت می‌کند. در این آیۀ شریفه، خداوند به صراحت از پشتیبانی و حمایت خود از رسولش خبر می‌دهد و بیان می‌کند که این پشتیبانی به واسطۀ مؤمنان صورت گرفته است.

آیه هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ
ترجمه آیه
«اوست کسی که تو را با یاری خود و به وسیله مؤمنان نیرومند ساخت»
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۶۲ سورهٔ انفال از جزء 10 قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	امیرالمؤمنین (ع)
مصادیق برای آیه	امیرالمؤمنین (ع)
دلالت آیه	دلالت بر افضلیت امیرالمؤمنین (ع) دلالت بر امامت امیرالمومنین(ع)

براساس احادیث متعدد و معتبری که محدثان و مفسران شیعه و سنی از برخی صحابه بزرگ روایت کرده‌اند، پیامبر اکرم(ص) مراد از مؤمنین در آیه را حضرت امیرالمؤمنین(ع) معرفی کرده‌اند.

روشن است که حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ امیرالمؤمنین(ع)، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار می‌رود.

با این حال برخی مخالفین همچون ابن تیمیه مناقشات و اشکالاتی را به سند و دلالت احادیث وارد ساخته و در نتیجه دلالت آیه بر امامت آن حضرت منکر شده‌اند.

شرح و تفسیر

آمادگی با تمام قوا

برای روشن‌تر شدن تفسیر آیه نصرت لازم است از آیه شریفه ۶۰ تا ۶۳ سوره انفال تفسیر شود: ﴿وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ﴾.

این آیه شریفه برای تمام مکان‌ها، زمان‌ها، کشورها و ادوار تاریخ الهام بخش است؛ زیرا از اسلحه خاصّی سخن نمی‌گوید که با گذشت زمان از رده خارج شود، بلکه تعبیر به «قوّه» می‌کند، یعنی مسلمانان برای حفظ آمادگی خویش باید از هر سلاحی کمک بگیرند، در هر عصر و زمان باید مجهّز به پیشرفته‌ترین سلاح‌های نظامی دنیا باشند، کلمه «قوّه» حتّی سلاح‌های دیگر، غیر از سلاح‌های جنگی را هم شامل می‌شود؛ مثلًا وسایل تبلیغاتی که نیرویی قوی برای نابودی دشمن بشمار می‌رود نیز مشمول «قوّه» می‌باشد، همان‌گونه که این کلمه شامل امور اقتصادی، اخلاقی، اجتماعی نیز می‌شود و خلاصه، هر چیزی که در نبرد با دشمن کارساز باشد و جلوی تجاوز دشمن را بگیرد و در دفاع در برابر دشمن ما را یاری کند، مشمول آیه می‌باشد.

﴿تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ﴾: در این قسمت از آیه هدف از تهیّه نیرو و سلاح‌های جنگی چنین بیان شده است: هدف از این آمادگی، نابودی انسان‌ها و ویرانی جهان و قتل و غارت بیچارگان و محرومان نیست! بلکه هدف دفاع مشروع است. باید تمام نیروها و سلاح‌ها را در اختیار داشت تا دشمن جرأت حمله نکند، بلکه خیال حمله را نیز در سر نپروراند؛ چون ستمگران و ظالمان همیشه به کشورها و افراد ضعیف و ناتوان حمله می‌کنند و قوّت و قدرت، عاملِ بازدارنده آنها از تجاوز و جنگ است. بالا بردن توان نظامی برای إرهاب و ترساندن دشمن است، هم دشمنان خداوند و هم دشمنان خودتان، هم دشمنان ظاهر و آشکار و هم دشمنان پنهان و مخفی. بنابراین، هدف از افزایش قدرت نظامی باید دفاع منطقی و مشروع در برابر تجاوزهای احتمالی باشد.

﴿وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ﴾: بدون شک تقویت بنیه دفاعی اسلام و بالا بردن توان نظامی ارتش اسلام و به‌کارگیری پیشرفته‌ترین سلاح‌های نظامی، اقتصادی، تبلیغاتی، اخلاقی، اجتماعی و مانند آن، هزینه زیادی خواهد داشت، که مسلمانان باید آن را تأمین کنند؛ ولی از آنجا که این هزینه‌ها در راه خدا مصرف می‌شود، خداوند متعال آن را به‌طور کامل به شما بازخواهدگرداند و بدون شک در این معامله ضرر نخواهید کرد.

﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾: هر چند مسلمانان موظّف هستند از تمام توان و نیروی خویش استفاده کنند و بنیه نظامی خویش را بالا ببرند، ولی اگر دشمن دست دوستی به سوی آنان دراز کند، مسلمانان دست آنها را به گرمی می‌فشارند، و اگر آنها دعوت به صلح کنند، مسلمانان اصراری بر جنگ نخواهند داشت. این آیه شریفه جواب مناسبی است برای افراد لجوج و عنودی که اصرار دارند از اسلام یک چهره خشن و جنگ طلب معرّفی کنند؛ زیرا اگر اسلامدین خشونت و شمشیر باشد هرگز دعوت به صلح نمی‌کند و دستی که به عنوان صلح دراز شده را با گرمی نمی‌فشارد؛ سپس به مسلمانان هشدار می‌دهد: ﴿وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾: اگر چه اسلام دعوت به صلح می‌کند و به دعوت صلح دشمن پاسخ مثبت می‌دهد، ولی به مسلمانان هشدار می‌دهد که مواظب مکر و فریب دشمن باشند و حتّی به هنگام صلح هم توان نظامی و قدرت دفاعی را در حدّ بالایی حفظ کنند، تا اگر دشمن مکر و حیله کرد، مسلمانان غافلگیر نشوند؛ مثل اینکه دشمن در موقعیّت ضعیفی قرار گرفته و برای تجدید قوای نظامی خویش و سازماندهی جدید آنها، پیشنهاد صلح دروغین می‌کند و مدّتی مسلمانان را سرگرم گفت‌وگوهای صلح می‌نماید تا پس از آمادگی مجدّد ضربه‌ای بر مسلمانان وارد سازد؛ در اینجا اگر مسلمانان توان نظامی خویش را، حتّی به هنگام صلح حفظ کنند، غافلگیر نخواهند شد و توطئه دشمن را دفع می‌کنند. حضرت علی(ع) نیز در فرمان مالک اشتر، پس از این که به فرمانده شجاع خویش توصیه می‌کند از هر موقعیّتی که جهت صلح پیش می‌آید استفاده نماید، به او هشدار می‌دهد که در هنگام صلح نیز از توطئه‌های دشمن غفلت نکند.

خداوند سپس در پایان آیه می‌فرماید: (اگر بخواهند تو را فریب دهند) خداوند برای تو کافی است؛ او همان کسی است که تو را، با یاری خود و مؤمنان، تقویت کرد: ﴿وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾. ای پیامبر ما! خداوندی پشتیبان توست که بین قلب‌های متفرّق و از هم جدای مؤمنان الفت ایجاد کرده است، دل‌هایی که آن قدر با هم عداوت و دشمنی داشتند که اگر تمام ثروت روی زمین را خرج می‌کردی، قادر بر تألیف قلوب آنها نبودی! ولی خداوند عزیز و حکیم این کار را انجام داده است و این نعمت بسیار بزرگی برای تو و همه مسلمانان است.

دلالت آیه

افضلیت امیرالمومنین(ع)

علّامه حلّی می‌نویسد: از طریق ابونعیم از ابوهریره روایت شده است که] گفت: رسول خدا(ص) فرمود: «بر عرش نوشته شده خدایی جز اللّه نیست. او واحد و بدون شریک است و محمّد بنده و رسول من است. او را به واسطۀ علی بن ابی‌طالب پشتیبانی کردم و آن قول خدای تعالی در کتاب خود است که می‌فرماید: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ یعنی با علی بن ابی طالب. و این از عظیم‌ترین فضائلی است که برای غیر او حاصل نشده، پس او امام است»..

امامت امیرالمومنین(ع)

چنانچه گذشت حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ امیرالمؤمنین(ع)، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار می‌رود..

مناقشات ابن تیمیه

ابن تیمیه باز هم پس از تردید در صحّت حدیث و دروغ و ساختگی خواندن آن! در برابر این نصّ صریح اجتهاد کرده و قرآن را براساس هوای نفس خود تفسیر کرده است. وی در مقابل استدلال محکم مرحوم علّامه می‌نویسد:

«و پاسخ وجوهی دارد:

1. آن مطالبۀ صحت نقل است و اما صرف نسبت دادن و استناد به روایت ابونعیم به اتّفاق عالمان حجت نیست.
2. این حدیث به اتّفاق همه حدیث شناسان دروغ و ساختگی است... .
3. همانا خدای تعالی فرموده است: ﴿ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ﴾ و این نص است در این‌که مؤمنان جمع زیادی هستند که میانشان همدلی برقرار می‌شود، در حالی که علی(ع) یکی از آنهاست.
4. اینکه گفته می‌شود به ضرورت و تواتر معلوم است که بر پایی دین پیامبر(ص)، به صرف موافقت علی(ع) نبوده است... .
5. همانا برای علی از اسلام اثر نیکویی نیست مگر این‌که نظیر آن برای صحابۀ غیر از او هم وجود دارد و برخی از صحابه آثار و نشانه‌هایی عظیم‌تر از آثار علی(ع) دارند.

نقد و بررسی

برای اثبات صحت نقل، همین کافی است که حدیث مورد استناد مرحوم علّامه حلّی را محدثان و مفسران نامدار سنی به اسانید خود از گروهی از صحابه روایت کرده‌اند. برخی از راویان حدیث در میان صحابه عبارت‌اند از: عبداللّه بن عباس؛ جابر بن عبداللّه انصاری؛ ابو الحمراء؛ ابوهریره و انس بن مالک.

از محدثان مشهوری که این حدیث را در آثار خود ذکر کرده‌اند نیز می‌توان به این افراد اشاره کرد: طبرانی؛ ابونعیم اصفهانی؛ خطیب بغدادی؛ ابن عساکر دمشقی و دیگران.

طبرانی در المعجم الکبیر می‌نویسد: «محمّد بن عثمان بن ابی شیبه به سند خود از ابو الحمراء خادم پیامبر(ص) بر ما حدیث کرد و گفت: شنیدم رسول خدا(ص) می‌گفت: هنگامی که در شب معراج مرا به آسمان بردند، داخل بهشت شدم، آن‌گاه دیدم در ساق عرش نوشته شده است: «خدایی جز اللّه نیست، محمّد رسول خداست و او را به واسطۀ علی حمایت و یاری کردم».

ابونعیم اصفهانی نیز به اسناد خود،حدیث را از ابو الحمراء روایت کرده است. وی در حلیة الأولیاء می‌نویسد: «محمّد بن عمر بن سلم به سند خود، از ابو الحمراء (ملازم رسول خدا(ص)) بر ما حدیث کرد و گفت: رسول خدا(ص) فرمود: «شبی که مرا به معراج بردند، دیدم بر ساق عرش ثبت شده است: من بهشت عدن را درخت‌کاری کردم، محمّد(ص) برگزیدۀ من از میان خلق‌ام است او را به واسطۀ علی پشتیبانی کردم». حدیث غریبی از یونس از سعید بن جبیر است که آن را ننوشتم مگر از این وجه».

خطیب بغدادی هم این حدیث را به اسناد خود از انس روایت کرده، می‌نویسد: «ابوسعد مالینی به سند خود، از انس بن مالک برای ما نقل کرد که گفت: پیامبر(ص) فرمود: «هنگامی که به آسمان عروج کردم، دیدم بر ساق عرش نوشته شده: خدایی جز اللّه نیست محمّد رسول خداست. او را به واسطۀ علی پشتیبانی کردم، او را به واسطۀ علی یاری کردم».

و بالأخره ابن عساکر به اسناد خود،حدیث را از ابوهریره نقل کرده است. وی در تاریخ مدینة دمشق می‌نویسد: «ابوالحسن علی بن مسلم شافعی به سند خود از ابوهریره به ما خبر داد که گفت: بر عرش نوشته شده خدایی جز اللّه نیست، یگانه و بی شریکم و محمّد بنده و رسول من است. او را به واسطۀ علی پشتیبانی کردم و آن قول خداوند در کتاب خویش است که فرمود: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ تنها دربارۀ علی(ع) است».

در مجموع اسانید حدیث به گونه‌ای زیاد هستند که از مجموع آن‌ها اطمینان به صدور حاصل می‌شود. علاوه بر این‌که سند حدیث نیز صحیح است، اما هیثمی پس از نقل روایت طبرانی که پیشتر مطرح شد، دربارۀ سند آن می‌نویسد: «در آن عمرو بن ثابت قرار دارد و او متروک است»

علت جرح «عمرو بن ثابت» یا همان «ابو المقدام» و سایر راویان این حدیث صرفاً تشیع آن‌هاست و چون وی به عثمان ناسزا می‌گفته و سلف را سب می‌کرده است، از این رو از او بد گفته‌اند. مثلاً ابوداوود علی رغم نقل حدیث از ابو المقدام می‌گوید: «او رافضی خبیث و مرد بدی است، اما در عین حال او را تصدیق کرده و گفته است: عمرو بن ثابت رافضی رجلٌ سوء ولکنّه کان صدوقاً فی الحدیث».

بررسی شرح حال ابو المقدام نشان می‌دهد که خدشۀ هیثمی در سند حدیث مردود است، چرا که به تصریح ابن حجر عسقلانی در مقدمۀ فتح الباری، تشیع به وثاقت راوی لطمه نمی‌زند، به همین جهت در میان رجال صحیحین فراوانند کسانی که قائل به تقدم امیرالمؤمنین(ع) بر شیخین بوده‌اند. بالاتر از آن این‌که بسیاری از صحابه بزرگ و تابعان مشهور بر این عقیده بوده‌اند، چنان‌که در کتاب الإستیعاب و نیز در کتاب الفصل فی الأهواء و الملل و النحل به این حقیقت تصریح شده است.

بنابر این، این حدیث از نظر سند هم صحیح و بدون اشکال است، ضمن این‌که این حدیث را مصحف ابن مسعود نیز تایید می‌کند. ابن ابی حاتم در تفسیر خود آورده است که ابن مسعود در مصحف خود آیۀ شریف ﴿وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ﴾‌ را به این صورت نوشته است: کفی اللّه المؤمنین القتال بعلیّ بن أبی‌طالب. بنابر این آنچه ابن تیمیه در وجوه سوم، چهارم و پنجم گفته است، اجتهاد در برابر نص و تفسیر آیۀ براساس هوای نفس خویش است و ارزش نقد ندارد.

حاصل آنکه براساس آیۀ ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ و حدیث تفسیری ذیل آن، خداوند پیامبرش را به وسیلۀ امیرالمؤمنین(ع) حمایت و پشتیبانی کرده و این آیۀ را در شأن ایشان نازل فرموده است. بنابر این، آیۀ شریف به روشنی بر افضلیت و در نتیجه خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد.

منابع

1. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶