سوره حمد

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

سوره حمد در علوم قرآنی

مقدمه

سوره مبارکه حمد نخستین سوره قرآن کریم است و هفت آیه، ۲۹ کلمه و ۱۴۲ حرف دارد. در ترتیب نزول، پنجمین سوره قرآن است که پس از سوره مدّثّر و پیش از سوره تبّت نازل شد.

درباره محل نزول سوره حمد سه نظر وجود دارد:

1. مکه؛
2. مدینه؛
3. یک‌بار در مکه و بار دیگر در مدینه.

این سوره کلام خدای سبحان است، اما به نیابت از طرف بنده‌اش، و زبان حال بنده‌اش در مقام عبادت، و اظهار عبودیت است، که چگونه خدا را ثناء می‌گوید، و چگونه اظهار بندگی می‌کند. بنا بر این سوره در اصل برای عبادت درست شده، و در قرآن هیچ سوره‌ای نظیر آن دیده نمی‌شود، منظور از این حرف چند نکته است:

1. اینکه سوره مورد بحث از اول تا بآخرش کلام خدا است، اما در مقام نیابت از بنده‌اش، و این که بنده‌اش وقتی روی دل متوجه به سوی او می‌سازد، و خود را در مقام عبودیت قرار می‌دهد، چه می‌گوید.
2. این که این سوره بدو قسمت تقسیم شده، نصفی از آن برای خدا، و نصفی دیگر برای بنده خدا است.
3. این که این سوره مشتمل بر تمامی معارف قرآنی است، و با همه کوتاهیش بتمامی معارف قرآنی اشعار دارد، چون قرآن کریم با آن وسعت عجیبی که در معارف اصولیش، و نیز در فروعات متفرعه بر آن اصول هست، از اخلاقش گرفته تا احکام، و احکامش از عبادات گرفته تا سیاسات، و اجتماعیات، و وعده‌ها، و وعیدها، و داستان‌ها، و عبرت‌هایش، همه و همه بیاناتش به چند اصل بر می‌گردد، و از آن چند ریشه جوانه می‌زند: اول توحید، دوم نبوت، سوم معادو فروعات آن و چهارم هدایت بندگان به سوی آنچه مایه صلاح دنیا و آخرتشان است، و این سوره با همه اختصار و کوتاهیش، مشتمل بر این چند اصل می‌باشد، و با کوتاه‌ترین لفظ، و روشن‌ترین بیان، به آنها اشاره نموده است.

برخی از ویژگی‌های سوره حمد

1. فاتحة‌الکتاب و سرآغاز قرآن است.
2. در رکعت اول و دوم تمام نمازهای واجب و مستحب تلاوت می‌شود.
3. دو بار نازل شد.
4. میان سوره‌های قرآن، بیشترین نام را دارد.
5. نخستین یا دومین سوره‌ای است که به‌طور کامل نازل شد.
6. لحن و آهنگ این سوره با سوره‌های دیگر قرآن تفاوت دارد؛ زیرا در این سوره شیوه سخن گفتن خلق با خالق و عبد با معبود بیان شده است؛ به عبارت دیگر، سوره‌های دیگر سخن خدا با خلق است؛ اما این سورهسخن خلق با خدا است.
7. نسخی در این سوره واقع نشده است.
8. سوره حمد، اساس قرآن است.

مباحث مهم سوره حمد

1. خداشناسی؛
2. معادشناسی؛
3. راهنما‌شناسی.

در فضیلت سوره حمد روایات زیادی وارد شده از جمله:

در کتاب عیون از حضرت رضا(ع)از پدران بزرگوارش از امیر المؤمنین(ع) روایت آورده که فرمود: از رسول خدا(ص) شنیدم می‌فرمود: خدای تعالی فرموده:

فاتحة الکتاب را بین خودم و بنده‌ام تقسیم کردم، نصفش از من، و نصفش از بنده من است، و بنده‌ام هر چه بخواهد باو میدهم، چون او می‌گوید: ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ﴾، خدای عز و جل می‌گوید: بنده‌ام کار خود را با نام من آغاز کرد، و بر من است اینکه امور او را در آن کار تتمیم کنم، و در احوالش برکت بگذارم،

و چون او می‌گوید: ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ پروردگار متعال می‌گوید: بنده من مرا حمد گفت، و اقرار کرد: که نعمت‌هایی که در اختیار دارد، از ناحیه من است، و بلاهایی که به وی نرسیده، باز به لطف و تفضل من است، و من شما فرشتگان را گواه می‌گیرم، که نعمت‌های دنیایی و آخرتی او را زیاده نموده، بلاهای آخرت را از او دور کنم، همانطور که بلاهای دنیا را از او دور کردم.

و چون او می‌گوید: ﴿الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ﴾ خدای جل جلال می‌گوید: بنده‌ام شهادت داد: که من رحمان و رحیم هستم، من نیز شما را شاهد می‌گیرم، که بهره او را از نعمت و رحمت خود فراوان ساخته، نصیبش را از عطای خودم جزیل و بسیار می‌کنم،

و چون او می‌گوید: ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾، خدای تعالی می‌گوید: شما شاهد باشید، همانطور که بنده‌ام اعتراف کرد به اینکه من مالک روز جزا هستم، در آن روز که روز حساب است، حساب او را آسان می‌کنم، و حسنات او را قبول نموده، از گناهانش صرف نظر می‌کنم.

و چون او می‌گوید: ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾، خدای عز و جل می‌فرماید: بنده‌ام راست گفت، و براستی مرا عبادت کرد، و بهمین جهت شما را گواه می‌گیرم، در برابر عبادتش پاداشی دهم، که هر کس که در عبادت، راه مخالف او را رفته بحال او رشک برد.

و چون او می‌گوید: ﴿وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾، خدای تعالی می‌گوید: بنده‌ام از من استعانت جست، و بسوی من پناهنده گشت، من نیز شما را شاهد می‌گیرم، که او را در امورش اعانت کنم، و در شدایدش بدادش برسم، و در روز گرفتاری هایش دست او را بگیرم.

و چون او می‌گوید: ﴿اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ﴾، تا آخر سوره، خدای عز و جل می‌گوید: همه اینها و آنچه غیر اینها درخواست کند بر آورده است، من همه خواسته‌هایش را استجابت کردم، و آنچه آرزو دارد برآوردم، و از آنچه می‌ترسد ایمنی بخشیدم.

منابع

1. فرهنگ‌نامه علوم قرآنی

پانویس