آیه فی بیوت اذن الله در حدیث

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه فی بیوت اذن الله است. آیه فی بیوت اذن الله از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه فی بیوت اذن الله در تفسیر و علوم قرآنی - آیه فی بیوت اذن الله در حدیث - آیه فی بیوت اذن الله از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

از جمله آیاتی که در اثبات افضلیت امیرالمؤمنین(ع) و به تبع آن، امامت آن حضرت پس از رسول خدا(ص) به آن استناد شده، آیات ۳۶ و ۳۷ سورۀ مبارکه نور است. بر اساس دسته‌ای از روایات نبوی، مراد از "بیت"، خانه‌های انبیا و امامان معصوم(ع) و به ویژه خانه امام علی(ع) است که رسول خدا(ص) آن را افضل و برتر از همه خانه‌ها می‌دانند. روشن است که با اثبات افضلیت امام علی(ع)، امامت آن حضرت بر اساس حکم و بنای عقلا مبنی بر لزوم تقدیم فاضل بر مفضول، نیز ثابت خواهد شد.

متن آیه

﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ﴾.

تبیین مفردات

مراد از "غدو و آصال"

اهل ایمان هر صبح و شام در این مکان‌های مقدس به ذکر خدا و تسبیح حق، مشغول‌اند: ﴿وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ تعبير ﴿بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ دو احتمال دارد:

1. درباره عبادت خاص (نماز صبح و عصر) است.
2. کنایه از دوام و استمرار است؛ یعنی همواره در این مکان‌ها ذکر تسبیح خدا انجام می‌گیرد. ذکر کثیر، زمان خاص ندارد و هر چیزی اندازه‌ای دارد مگر یاد خدا.

چنانچه مراد از "غدو و آصال" دو وقت ویژه برای ذکر، دعا و تسبیح باشد، وقت سومی نیز در آیات دیگر مورد تأیید قرار گرفته و آن نیمه شب و سَحَر است.

واژه "اصیل" به معنای غروب است که در قرآن کریم گاهی در مقابل "غدو" آمده است: ﴿بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ و زمانی در برابر "بکره": ﴿بُكْرَةً وَأَصِيلا﴾ البته برخی "اصیل" را ما بين عصر و مغرب دانسته‌اند.

مصداق شناسی "بیت"

اطلاق "بیت" بر کعبه و بر بیت معمور، از با سابقه‌ترین اطلاق‌هاست در حالی که "بیتوته" در آنها مصداق نداشت با ین حال بر اساس روایات مفسر آیه، "بیت" در این گونه از روایات از سنخ بنای حجر و مدر نیست، بلکه ناظر به مکتب خاص و فضیلت محوری مخصوص است. بر پایه این گونه روایات عنوان "بیوت" در ﴿فِي بُيُوتٍ...﴾ تنها به بیوت ظاهری یعنی مساجد و مشاهد مشرف اختصاص ندارد و بیت معنوی نبوت و ولایت و ایمان را نیز در برمی‌گیرد و ذوات قدسی حضرات معصومان(ع)از مصادیق بارز آن بیوت رفیع هستند زیرا پایگاه راستین نور الهی و جایگاه اصلی یاد خدای سبحان، جان پاک مقربان است و روشن بودن مساجد ظاهری نیز در گرو حضور آن ذوات نورانی و پیروان راستین آنان در این مراکز دینی و عبادی است همان‌گونه که رفعت آن مراکز ظاهری دینی و عبادی از سنخ رفعت معنوی و عقلی است؛ نه رفعت مادی و حسّی.

ثعلبی از علمای اهل ست، از برخی نقل کرده که بیوت مذکور در آیه مورد بحث، چهار مسجدی هستند که غیر از پیامبران(ع) کسی آنها را بنا نکرده است. آن چهار مسجد عبارت‌اند از:

1. کعبه: که ابراهیم خلیل و اسماعیل(ع) آن را بنا کردند؛
2. بیت المقدس: که داوود و سليمان(ع) آن را ساختند؛
3. مسجد مدینه (مسجد النبی): که پیامبر گرامی(ص) آن را بنا کرد؛
4. مسجد قبا: که بر تقوا بنا نهاده شد و به دست پیامبر اکرم(ص) ساخته شد.

احادیث مرتبط با آیه

روایات صحیح و معتبری در منابع فریقین در شأن نزول این آیه وارد شده که مصادیق "بیوت" و "رجال" در آیات مورد نظر را انبیا، ائمه هدی و به ویژه امیرالمؤمنین(ع) دانسته‌اند که در این بخش نمونه‌هایی را نقل می‌کنیم:

روایت محمد بن فضیل از امام کاظم(ع)

«مُحَمَّدُبنُ الفُضَیلِ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاالْحَسَنِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿فی بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾ قَالَ بُیُوتُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ثُمَّ بُیُوتُ عَلِیٍّ مِنْهَا»؛ محمد بن‌ فضیل گوید: «از امام کاظم(ع) درباره‌ آیه: «في بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ» سؤال کردم، آن حضرت فرمود: «منظور خانه‌های پیامبر خدا(ص) است و سپس خانه‌های علی(ع) از آنهاست».

روایت امام باقر(ع)

«عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: ﴿فی بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾ قَالَ: هِیَ بُیُوتُ الْأَنْبِیَاءِ وَ بَیْتُ عَلِیٍّ مِنْهَا»؛ امام باقر(ع) می‌فرمایند: «... این خانه‌ها، خانه‌های انبیا است که خانه‌ علی نیز یکی از آنهاست».

روایت ابن عباس از پیامبر اکرم(ص)

«ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کنتُ....فَقُلتُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْبُیُوتُ؟ فَقَالَ بُیُوتُ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی مَنْزِلِ فَاطِمَهً»؛ ابن‌عبّاس گوید: «خدمت رسول خدا(ص) عرض کردم: «منظور کدام خانه‌ها است»؟ آن حضرت فرمود: «خانه‌ انبیا و با دست به خانه‌ دخترش حضرت فاطمه اشاره کرد».

روایت عیسی بن داوود از امام کاظم(ع)

«عِیسَی‌بْنِ‌دَاوُدَ قَال: حَدَّثَنَا الْإِمَامُ مُوسَی‌ بْنُ‌ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ قَالَ: بُیُوتُ آلِ مُحَمَّدٍ، بَیْتُ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَهً وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ حَمْزَهً وَ جَعْفَر ٍ. قُلْتُ: ﴿بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾، قَالَ: الصَّلَاهً فِی أَوْقَاتِهَا. قَالَ: ثُمَّ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ: ﴿رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ﴾. قَالَ: هُمُ الرِّجَالُ لَمْ یَخْلِطِ اللَّهُ مَعَهُمْ غَیْرَهُمْ. ثُمَّ قَالَ: ﴿لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ﴾ قَالَ: مَا اخْتَصَّهُمْ بِهِ مِنَ الْمَوَدَّهً وَ الطَّاعَهً الْمَفْرُوضَهً وَ صَیَّرَ مَأْوَاهُمُ الْجَنَّهً وَ اللهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ»؛ عیسی‌ بن‌ داوود گوید: «امام کاظم از پدر بزرگوارش(ع) روایت فرمود: منظور خداوند در آیه: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾، خانه‌ آل محمّد، خانه‌ علی و فاطمه، حسن و حسین(ع)، حمزه و جعفر است. عرض کردم: منظور از ﴿بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ چیست»؟ فرمود: نماز اول وقت. آنگاه خداوند متعال آنان را این‌گونه وصف کرد: ﴿رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ﴾؛ آنان مردانی هستند که خداوند آنان را با دیگران در نیامیخته است. سپس آن حضرت به آیه: ﴿لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ﴾؛ اشاره کرد و فرمود: مراد، مودّت و دوستی و اطاعت واجبی است که خداوند به آنان اختصاص داده و جایگاهشان را بهشت قرار داده است و خدا هر که را خواهد بی‌حساب روزی دهد».

روایت امام باقر(ع)

«إِنَّمَا الْحُجَّهً فِی آلِ إِبْرَاهِیمَ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُم مُّلْكًا عَظِيمًا﴾ فَالْحُجَّهً الْأَنْبِیَاءُ وَ أَهْلُ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ حَتَّی تَقُومَ السَّاعَهً لِأَنَّ کِتَابَ اللَّهِ یَنْطِقُ بِذَلِکَ وَصِیَّهً اللَّهِ بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ الَّتِی وَضَعَهَا عَلَی النَّاسِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ﴾ وَ هِیَ بُیُوتَاتُ الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ وَ الْحُکَمَاءِ وَ أَئِمَّهً الْهُدَی(ع)»؛ امام باقر(ع) می‌فرمایند: «و حجّت تنها در خاندان ابراهیم است؛ به دلیل گفتار خدای عزّوجلّ: ما به آل ابراهیم، کتاب و حکمت دادیم و حکومت عظیمی در اختیار آنها قرار دادیم. بر اساس این آیه، حجّت خدا، پیامبران و خانواده‌های پیامبران هستند تا روزی که رستاخیز برپا شود؛ زیرا کتاب خدا بدان گویا است، و وصیّت خداست که حجّت‌های الهی از همدیگرند؛ آنان که خداوند بر مردم فرمانروایشان کرده و فرموده است: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ﴾ و آنها خانه‌های پیامبران و رسولان و حکیمان و امامان راهنما است.

روایت بریده از پیامبر اکرم(ص)

«عَن بُرَیدَهً قَالَ: قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ أَیُّ بُیُوتٍ هَذِهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: بُیُوتُ الْأَنْبِیَاءِ. فَقَامَ إِلَیْهِ أَبُوبَکْرٍ فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا الْبَیْتُ مِنْهَا؟ وَ أَشَارَ إِلَی بَیْتِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَهً؛ قَالَ: نَعَمْ مِنْ أَفْضَلِهَا»؛ بریده گوید: «پیامبر اکرم(ص) این آیه: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ را خواند. مردی از جای خود بلند شد و پرسید: ای رسول خدا: منظور کدام خانه‌ها است؟ حضرت فرمود: «خانه‌های انبیا. ابوبکر از جای خود بلند شد و در حالی که با دست به خانه علی و فاطمه(ع) اشاره می‌کرد، گفت: ای رسول خدا آیا این خانه از آنها است؟ حضرت فرمود: آری بلکه این خانه برترین آن خانه‌ها است».

دلالت آیه

دلالت بر افضلیت امام علی(ع)

بر اساس روایاتی که در تفسیر آیه در منابع شیعه و اهل سنت آمده، افضلیت امام علی(ع) بر دیگران قابل اثبات است. به عنوان نمونه: ثعلبی به إسناد خود از انس بن مالک و بریده نقل می‌کند که گفتند: رسول خدا(ص)این آیه را قرائت فرمود. آن‌گاه مردی برخاست و گفت: ای رسول خدا، منظور از این خانه‌ها کدام‌اند؟ پیامبر(ص) فرمودند: «خانه‌های انبیاء». ابوبکر برخاست و گفت: ای رسول خدا، این خانه از آن جمله است‌؟ (یعنی خانه علی و فاطمه(س)) پیامبر(ص)فرمود: «آری، از برترین آن خانه‌هاست». و در آن خانه‌ها مردانی را توصیف کرده به آنچه که بر افضلیّت آنها دلالت دارد. پس علی(ع) امام است والّا تقدیم مفضول بر فاصل لازم می‌آید».

بر همین اساس است که سید شرف الدین نیز در کتاب مراجعات، به این دو آیه استناد و آن را دلیلی بر افضلیّت و امامت امیرالمؤمنین(ع) دانسته است. ایشان پس از طرح این آیه شریفه، در ذیل آن می‌نویسد: «و مردان تسبیح گو [یعنی ائمه(ع)] کسانی هستند که خدای تعالی [درباره آنان] فرمود: ﴿في بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ﴾ و خانه‌های ایشان همان خانه‌هایی است که خدای عزّوجلّ نام آن‌خانه‌ها را در قرآن بیان کرده و فرموده است: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾».

ایشان در حاشیه این سخن می‌فرماید: «از تفسیر مجاهد و یعقوب بن سفیان، درباره سخن خدای تعالی که فرمود: ﴿وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا﴾ از ابن عباس نقل می‌کنند که گفت: همانا دحیه کلبی روز جمعه از شام به میره آمد و نزد سنگ‌های زیت، بار بر زمین نهاد، سپس به طبل‌ها کوبید تا مردم متوجّه آمدنش شوند. پس مردم به سوی او شتافتند و پیامبر را در حالی که بر منبر ایستاده بود و خطبه می‌خواند ترک کردند به جز علی، حسن، حسین، فاطمه(ع)، سلمان، ابوذر و مقداد. پس پیامبر فرمود: «به تحقیق خداوند روز جمعه به مسجد من نظر افکند و اگر اینان نبودند، مدینه بر اهلش آتش می‌افروخت و همچون قوم لوط سنگ بر آنها می‌بارید و خداوند درباره کسانی که با رسول خدا در مسجد مانده بودند، این سخن خود را نازل فرمود که: ﴿يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ﴾.

دلالت بر امامت امام علی(ع)

پس از اثبات افضلیت آن حضرت، با استناد به قاعده عقلی لزوم تقدیم فاضل بر مفضول و قبح تقدیم مفضول بر فاضل، امامت امام علی(ع) به‌روشنی ثابت خواهد شد

منابع

1. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۶۰
2. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵
3. برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۰