اجتهاد علمی

اجتهاد علمی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: اجتهاد علمی در قرآن - اجتهاد علمی در فقه اسلامی - اجتهاد علمی در فقه سیاسی - اجتهاد علمی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

اجتهاد: استنباط احکام و وظایف عملی از ادله و اصول است.

مفهوم‌شناسی

اجتهاد در لغت به‌معنای سخت‌کوشی است و در اصطلاح از دو زاویه به آن نگریسته می‌شود:

1. اجتهاد به‌معنای عام: میان فقهای شیعه و اهل سنت برای اجتهاد تعاریف مختلفی شده است؛ برخی آن را به‌کارگیری نهایت کوشش برای تحصیل ظن و گمان به حکم شرعی یا تحصیل حجت بر حکم شرعی یا تعیین وظیفه عملی دانسته‌اند. برخی دیگر اجتهاد را تلاشی علمی و روش‌مند جهت استنباط و استخراج حجت و دلیل بر انجام وظایف شرعی مربوط به موضوعات، از اصول و قواعد و منابع شرعی و عقلی می‌دانند. کاربرد واژه اجتهاد در ملکۀ استنباط حکم‌شرعی و توان بر استنباط، بسیار رایج است. کلمه مجتهد با همین نگرش، بر فقیه اطلاق‌ می‌شود؛ بنابراین مجتهد کسی است که دارای ملکه استنباط باشد؛ هر چند مشغول استنباط نباشد. اجتهاد، چه از نوع ملکه استنباط و چه به‌معنای فعلیت آن، به دو قسم"اجتهاد مطلق و تجزّی در اجتهاد" تقسیم می‌شود.
2. اجتهاد به‌معنای خاص: تنها در میان فقیهان اهل سنت مطرح است. این اصطلاح مرادف با رأی و عبارت از نوعی تشریع و جعل قانون از سوی فقیه در موارد فقدان نص و مصداق روشن آن قیاس است؛ شافعی آن را مرادف قیاس می‌داند. شیعه به جهت غنای فرهنگی و برخوردار بودن از روایات امامان (ع) که ابواب گوناگون فقه را پوشش داده، خود را از اجتهاد به‌معنای خاص بی‌نیاز می‌داند، ولی اجتهاد به‌معنای عام را که در عصر معصومان نیز میان اصحاب رواج داشته می‌پذیرد

لازمۀ اجتهاد، فراگیری برخی از علوم است که مقدمه آن نیز شایستگی و استعداد تعقّل و تدبّر صحیح و عالمانه است. به‌طور کلی اجتهاد به معنای صاحب‌نظر شدن در امر دین است. اجتهاد “نیروی محرّکه اسلام” است

اجتهاد و خاتمیت

به‌دلیل آنکه اجتهاد مفهومی نسبی و متکامل است و در هر عصر و زمانی بینش و درک مخصوصی ایجاب می‌کند که البته این نسبیّت از دو چیز ناشی می‌شود: قابلیت و استعداد پایان‌ناپذیر منابع اسلامی برای کشف و تحقیق، و تکامل طبیعی علوم و افکار بشری؛ لذا می‌توان آن را یکی از دلایل خاتمیت دانست. علمای امّت در عصر خاتمیّت که عصر علم است، قادرند با معرفت به اصول کلی اسلام و شناخت شرایط زمان و مکان، کلیّات را با شرایط و مقتضیّات زمانی و مکانی تطبیق دهند و حکم الهی را استخراج و استنباط نمایند

منابع اجتهاد

اجتهاد پیامبر (ص)

منابع

1. یوسفی مقدم، محمد صادق، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲
2. زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر