همسران امامان
مقدمه
گرایش فکری همسران امامان(ع) اعم از آزاد و کنیز بررسی میشود و این نکته توضیحی نیز افزوده میشود: زیست مشترک هدفی دارد که زندگی را تفسیر و مدیریت میکند و انسان برای به دست آوردن آن میکوشد و برنامههای خود را سامان میدهد. این هدف میتواند در دو گرایش صورت پذیرد:
- کرامت انسانی و معنویتگرایی بدین معنا که دلخوشی آدمی در زندگی جلب رضای الهی در برنامهها باشد: در این فرض، امور دیگر در حاشیه جای میگیرند و بود و نبود آنها نقش چندانی در تصمیمگیریها ندارد. در چنین فرضی، آدمی امور دیگر را مدیریت میکند و آنها را مانع زندگی نمیداند.
- امتیازهای دنیایی در این فرض، گزینههایی مانند مسائل مالی، تیپ اجتماعی، نگاه مردم، جلب نظر آنان و اموری از این دست رکن زندگی است و بدون آنها حقیقت زندگی شکل نمیگیرد.
امامان چون گرایش نخست را مایه خوشبختی و سعادت آدمی میدانستند، در انتخاب همسر و تعامل با آنان اعم از آزاد و کنیز جلب رضای الهی را در نظر میگرفتند و به گرایشهای فکری آنان نگاهی ویژه داشتند؛ بنابراین با توجه به نشانههایی که در منابع آمده است، اعتقاد به نظارت الهی در بعد فکری و تقواپیشگی و خلق و خوی ایمانی در بعد رفتاری دو ویژگی محوری در خصلتهای همسران امامان بود که ابعاد شخصیتی آنان را در دو بعد فردی و اجتماعی شکل میداد.
در همان حال برخی همسران امامان(ع) از دیگر همسران فکر و دانش و تقوای برتری داشتند و این امتیازی ویژه شمرده میشد؛ چنانکه اُمامه دختر ابوالعاص، امالبنین دختر حزام، اسماء بنت عمیس همسران امیرمؤمنان(ع)، رباب (-۶۲ق) دختر امرءالقیس بن عدی همسر امام حسین(ع)، امعبدالله مادر امام باقر(ع)، امفروه مادر امام صادق(ع)، حُمیده مصفاة مادر امام کاظم(ع)، نجمه طاهره مادر امام رضا(ع)، اماحمد[۱] همسر دیگر امام کاظم(ع)، خیزران مادر امام جواد(ع)، سوسن مادر امام هادی(ع)، امالحسن مادر امام عسکری(ع) و نرجس مادر امام زمان(ع) چنین موقعیتی داشتند برخی از اینان راوی حدیث بودند و نامشان در ردیف راویان از امامان جای دارد[۲].[۳].
گرایشهای فکری
ممکن است گفته شود با توجه به مطالبی که در فصل «اصول راهبردی همسرداری» و در آغاز همین فصل بیان شده است، ازدواج امامان با تکیه بر معیارهای اعتقادی و تقواپیشگی بود تا این همسران بتوانند نقش خود در تولید فرزندان صالح را به درستی ایفا کنند. با این حال چگونه امامان گاهی کنیزانی را انتخاب میکردند که تازه به دامن اسلام آمده یا حتی هنوز مسلمان نشده بودند؟ آیا اساساً با کنیز کافر نکاح و آمیزشی داشتند؟ پاسخ این پرسش این است همانگونه که قبلاً بیان شد[۴]، اولاً ازدواج با زن تازه مسلمان نهتنها عیب نیست، بلکه نقطه مثبت است؛ چراکه دینمداری آنان با این ازدواج افزایش مییابد؛ چنانکه پیامبر(ص) با جویریه دختر حارث یهودی[۵] - که در جنگ بنیمصطلق اسیر شده بود - و صفیه دختر حُیی بن اخطب از بزرگان خیبر[۶] پس از آزادکردن و مسلمان شدن آنان با رضایتشان ازدواج کرده بود و اینان در خانه پیامبر(ص) رشد یافتند[۷]؛ ثانیاً دختری که با اختیار خود تازه به دامن اسلام آمده، زمینه بهتری برای تربیت اسلامی دارد. چه بسا تربیت درست او مایه تربیت افرادی بشود که برای اسلام مفیدند و اینان اگر تربیت صحیحی مییافتند، میتوانستند در افراد فراوانی تأثیر بگذارند. گزارشها درباره تربیت رباب[۸] همسر سیدالشهدا(ع) چنین است؛ ثالثاً ورود این کنیزان به خانه امامان با اجرای مراحل مقدماتی تربیت اسلامی؛ یعنی قرار گرفتن در یک دوره آموزشی و خوگرفتن با آداب اسلامی و پذیرش ایمان به خدا و دلدادگی و حب به اهلبیت(ع) همراه بود[۹]؛ بنابراین نکاح امامان با کنیزان کافر بیمعناست. به هر روی همسران امامان از منظر گرایشهای فکری به سه گروه قابل تقسیماند:
یکم، همسرانی که گرایش آنان به خاندان پیامبر(ص) روشن است و آمار آنان چنین است:
- امامه دختر ابوالعاص؛
- امالبنین دختر حزام؛
- اسماء بنت عمیس؛
- خوله دختر ایاس بن جعفر؛
- لیلا دختر مسعود؛
- محیاة دختر امرءالقیس کلبی همسران (آزاد) امیرمؤمنان(ع)؛
- خوله دختر منظور بن ریان؛
- زینب دختر إمرءالقیس کلبی، همسران (آزاد) امام مجتبی(ع)؛
- لیلا دختر ابومره؛
- مادر امام سجاد(ع)؛
- رباب (-۶۲ق) دختر امرءالقیس بن عدی کلبی همسران (آزاد) امام حسین(ع)؛
- امعبدالله دختر امام مجتبی(ع) و مادر امام باقر(ع)؛
- حیدان مادر زید کنیز امام سجاد(ع)؛
- امولدی که قبلاً کنیز حضرت علیاکبر شهید کربلا بود و سپس همسر آزاد امام سجاد(ع) شد؛
- امفروه دختر قاسم بن محمد؛
- امکلثوم دختر حسن مثنی همسران (آزاد) امام باقر(ع)؛
- اماسماعیل همسر آزاد امام صادق(ع)؛
- حمیده مصفاة مادر امام کاظم(ع) که امولد امام صادق(ع) بود؛
- نجمه مادر امام رضا(ع) که امولد امام کاظم(ع) بود؛
- اماحمد همسر آزاد امام کاظم(ع)؛
- دخترعموی امام کاظم(ع) که نامی از او و پدرش در منابع نیامده و همسر آزاد امام بوده که به دلیل بداخلاقی مطلقه شد؛
- نجیه یا حبیبه کنیز امام کاظم(ع)؛
- خیزران مادر امام جواد(ع) امولد امام رضا(ع)؛
- سوسن یا سُمانه مادر امام هادی(ع) امولد امام جواد(ع)؛
- سمانه مکنا به امالحسن، مادر امام عسکری(ع)؛ امولد امام هادی(ع)؛
- نرجس مادر امام زمان(ع)، امولد امام عسکری(ع).
دوم، همسرانی که گرایش فکری آنان روشن نیست و این نیز یا به جهت سکوت منابع در این باره است یا به این دلیل که گرایشها در آن دوره مرزبندی روشنی نداشت، هرچند اصل ازدواج این بانوان با امام معصوم میتواند نشانهای از گرایش فکری آنان به خاندان پیامبر(ص) باشد. آمار آنان چنین است:#امسعید دختر عروة بن مسعود همسر (آزاد) امیرمؤمنان(ع)؛
- امحبیب دختر ربیعة بن بجیر تغلبی کنیز ایشان و همچنین برخی کنیزان دیگر ایشان؛
- امبشر دختر ابومسعود، همسر (آزاد) امام مجتبی(ع)؛
- اماسحاق دختر طلحة بن عبیدالله تیمی، همسر (آزاد) امام مجتبی(ع) و سپس امام حسین(ع) و همچنین برخی کنیزان ایشان؛
- زنی از خاندان شیبان همسر (آزاد) امام سجاد(ع) و همچنین «امهات اولاد» امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) و امام صادق(ع)؛
- امفروه دختر اسحاق همسر آزاد امام کاظم(ع)؛
- امحبیب دختر یا خواهر مأمون همسر (آزاد) امام رضا(ع)؛
- کنیز اهدایی مأمون به امام رضا(ع)؛ یعنی مادربزرگ پدری صولی[۱۰]؛ ۹. برخی کنیزان امام جواد(ع).
سوم، همسرانی که گرایش فکری مخالف داشتند و آمار حداقلی دارند؛ مانند:
- جَعده دختر اشعث بن قیس؛
- عایشه خثعمیه همسران (آزاد) امام مجتبی(ع) که عایشه خثعمیه به دلیل داشتن عقیده خوارج مطلقه شد؛
- زنی از خاندان شیبان که همسر امام سجاد(ع) بود و به دلیل روشن شدن عقیده خوارجی او مطلقه شد؛
- امحکیم دختر اُسَید ثقفی همسر (آزاد) امام باقر(ع) که به دلیل تبری از امیرمؤمنان(ع) مطلقه شد. این سه تن یعنی جعده، عایشه خثعمیه و امحکیم تفکر خوارج داشتند؛
- امالفضل دختر مأمون همسر (آزاد) امام جواد(ع) که از عباسیان و بر اندیشه آنان بود.
همسران امامان(ع) اعم از آزاد و کنیز به لحاظ نسب و قبیله و اماکن تولد از قبایل و اماکن مختلفی بودند که در اینجا در دو قسمت به این نامها اشاره میشود:
- نامهای پیش رو درباره قبیله آنان ثبت شده که به ترتیب الفبا چنین است: قبایلی مانند انصاری خزرجی، بنیتمیم، بنیزراره، بنیکلاب، بنیهاشم، تغلبی، تیمی، ثقفی، حنفی، خثعمی، شاهزاده ایرانی، شاهزاده رومی، شیبانی، فزاری، قبیله طی، قریشی، کَلبی، کِندی و هَمدانی.
- نامهای پیش رو درباره اماکن تولد آنان آمده است؛ تعبیرها و اماکنی مانند اندلس، ایران، بصره، حبشه، حجاز (مدینه و مکه)، روم، سِند (پاکستان)، عراق (شامل بصره و کوفه)، نوبه (برخی اماکن آفریقا) و یمن.[۱۱].
منابع
پانویس
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۸۱ - ۳۸۲، ح۶ (سند روایت حسن است)؛ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۴، ص۲۴۱.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۷۲، ح۱ («... قَالَتْ أُمِّي: قَالَ أَبِي: يَا أُمَّ فَرْوَةَ إِنِّي لَأَدْعُو اللَّهَ لِمُذْنِبِي شِيعَتِنَا فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ أَلْفَ مَرَّةٍ...»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۲۱۶.
- ↑ ر.ک: عنوان «همسران امام مجتبی(ع)»، «زینب دختر امرءالقیس».
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۵؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۲۰، ص۲۹۶.
- ↑ محمد بن حسین حر عاملی، وسائل الشیعه ج۲۱، ص۹۸، ح۲۶۶۲۸ («... عَنْ كِنَانَةَ، عَنْ صَفِيَّةَ، قَالَتْ: أَعْتَقَنِي رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ جَعَلَ عِتْقِي صَدَاقِي»).
- ↑ محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۲۵.
- ↑ ر.ک: علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۶، ص۸۹-۹۲.
- ↑ ابن طاووس، اقبال بالاعمال الحسنه، ج۱، ص۴۴۴-۴۴۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۳۱۷، ح۱۳۵۰۲.
- ↑ ابوبکر محمد بن یحیی صولی (۳۳۵ یا ۳۳۶ق) از دانشمندان نیمه نخست قرن چهارم در بغداد بوده که نیاکان او از ملوک جرجان شمرده میشدند او در رشتههای ادبیات، اشعار، کتابشناسی، آداب و رسومشناسی به ویژه اخبار حاکمان و شاعران تخصص داشت و در اینباره کتابهایی از جمله کتاب الاوراق را بنگاشت. او حافظهای سرشار و مقبولیتی عمومی داشت؛ از اینرو نام او در ردیف راویان پرنقل حدیث و اخبار ملوک جای دارد. افزون بر آنکه وی معلم دربار خلفای عباسی در عصر خود نیز شمرده میشد (احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۳، ص۴۲۷-۴۳۲). مادربزرگ او با عمری حدود یکصد سال در تاریخ ۲۷۰ ق درگذشت (شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۷۹، ح۳).
- ↑ مقدسی، یدالله، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص۲۱۶.