دعوت علنی پیامبر خاتم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث پیامبر خاتم است. دعوت علنی پیامبر خاتم از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: دعوت علنی پیامبر خاتم در قرآن - دعوت علنی پیامبر خاتم در حدیث - دعوت علنی پیامبر خاتم در نهج البلاغه - دعوت علنی پیامبر خاتم در تاریخ اسلامی - پرسش‌های مرتبط

مقدمه

مرحله دعوت علنی مردم به دین اسلام از سخت‌ترین و دشوارترین مراحل دعوت الهی پیامبر(ص) به شمار می‌آید. رسول خدا(ص)، با پشت سر گذاشتن تبلیغ پنهانی و فراهم آوردن زمینه‌های دعوت علنی، آشکارا به تبلیغ دین اسلام، همت گماشت. ایشان کوشش بسیار کرد، سختی‌های بسیاری به جان خرید و آزارهای فراوانی دید؛ اما مقاوم و استوار به راهش، ادامه داد تا اینکه دین آسمانی‌اش رفته‌رفته همه جا را فرا گرفت.

آغاز دعوت علنی

• فرستاده خدا(ص) در مرحله اول با نزول آیه ﴿وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ﴾ به دعوت از خویشاوندان خود پرداخت. این کار بسیار دشوار بود؛ چرا که سران قریش به آسانی حاضر نمی‌شدند، دست از بت‌پرستی بردارند و به نبوت حضرت(ص) اقرار کنند. پیامبر(ص) به علی(ع) دستور داد تا غذایی فراهم آورد و بزرگان بنی‌هاشم و بنی عبدالمطلب را دعوت کند. حضرت در این جلسه امر پروردگارش را درباره انذار خویشان خود اعلام کرد و به آنان فرمود: "هر که با من بیعت کند برادر، وصی و وزیر من خواهد بود"؛ اما جز علی(ع) کسی به خواسته حضرت، جواب مثبت نداد.
• بعد از آنکه پیامبر(ص) نزدیکانش را انذار کرد، امر نبوت حضرت، بیش از پیش در مکه منتشر شد. در روایتی آمده است که پس از نزول این آیه شریفه و انذار نزدیکان، پیامبر(ص) بر بالای کوه صفا ایستاد و فریاد برآورد: «يَا صَبَاحَاهْ‌» (خبر مهم). قریشیان در اطراف حضرت جمع شدند و گفتند: "چه شده است؟" فرمود: "اگر به شما خبر دهم که امشب یا فردا صبح، دشمنی به شما حمله می‌کند، مرا تصدیق می‌کنید؟" گفتند: "بله" فرمود: "من ترساننده شما از عذابی دردناک هستم". سپس ادامه داد: "ای مردم! رهبر و پیشوا، به اهلش دروغ نمی‌گوید، قسم به خدایی که هیچ پروردگاری جز او نیست، من از طرف خدا به طور خاص برای شما و به طور عام برای تمام مردم فرستاده شده‌ام. به خدا قسم که شما خواهید مرد چنان که می‌خوابید، بعد از مرگ برانگیخته خواهید شد چنان که از خواب بیدار می‌شوید، محاسبه می‌شوید چنان که عمل می‌کنید. در مقابل کارهای نیک پاداش و در مقابل کارهای زشت عذاب داده می‌شوید. بهشت و جهنم ابدی است و شما اولین کسانی هستید که انذار شده‌اید".
• بعد از گذشت مدتی، با نزول آیه ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ﴾ رسول خاتم(ص)، مرحله‌ای دیگر از دعوت علنی را آغاز کرد.
• با آشکار شدن دعوت الهی، تمام مردم درباره دعوت آن حضرت صحبت می‌کردند و این امر بر کسی از اهل مکه مخفی نمانده بود؛ حتی اخبار آن به بیرون مکه نیز سرایت کرده بود. با این حال در ابتدا با مخالفت‌های چندانی از سوی قریش روبه رو شد.
• ابن‌اسحاق نقل می‌کند: "هنگامی که رسول خدا(ص) امر الهی را آشکار و مردم را به اسلام دعوت کرد، قومش او را از خود طرد نکردند و به مقابله با او برنخاستند تا اینکه بت‌پرستی را عیب دانست [و نیاکانشان را مذمت کرد و خبر داد که آنان در آتش هستند]. مشرکان، این کار را منکری بزرگ برای خویش برشمردند و دسته جمعی به مخالفت و دشمنی با او برخاستند".
• دلیل آشفتگی و اعتراض مردم مکه، فهمیدن معنای حقیقی ایمان بود؛ چیزی که جز با نفی همه خدایان دروغین و ایمان به پروردگار قادر و بی‌همتا به دست نمی‌آید. ایمان به خدا، آن سیادت و بزرگی حاصل به شیوه آیین جاهلی نفی می‌کرد؛ یعنی سلب تمام اختیارات جاهلی و پذیرش فرمانبرداری کامل از خدا و رسولش؛ از این رو با تمام توان، به اذیت و آزار ایشان و دیگر مسلمانان پرداختند. حضرت نیز با وجود همه این مخالفت‌ها به نرمی و مدارا مردم را به دین اسلام دعوت می‌کرد.

رفتن قریش نزد ابوطالب

• بزرگان قریش، چون دیدند که پیامبر(ص) از دعوت خویش دست بر نمی‌دارد، ابتدا نزد ابوطالب رفتند و جهت حلّ و فصل مسالمت‌آمیز مسئله، با ابوطالب به گفتگو پرداختند. آنان گفتند: "ای ابوطالب! برادرزاده‌ات، به خدایان ما ناسزا می‌گوید، بر دین ماعیب می‌گیرد، عقل‌هایمان را سبک می‌شمارد و پدران ما را گمراه می‌داند. یا وی را از این کار برحذر دار یا او را به ما واگذار". ابوطالب در پایان این دیدار، با خوشرویی و ملاطفت، آنها را راضی و سپس روانه کرد.
• خاتم انبیا(ص) همچنان به تبلیغ و انجام رسالت خویش مشغول بود تا اینکه بار دیگر رفته‌رفته مخالفت قریش با آن حضرت، بالا گرفت. سران قریش راهی نیافتند جز آنکه دوباره نزد ابوطالب بروند و با او گفتگو کنند. این بار آنها با شدّت بیشتری از او خواستند تا مانع فعالیت‌های حضرت شود؛ حتی سعی کردند به وسیله مال، املاک و... حضرت را به طمع نیندازند و ایشان را از ادامه دعوتش، منصرف کنند؛ اما حضرت در جواب گروه قریش فرمود: "به خدا قسم! اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ من قرار دهند، از دعوت خویش دست برنمی‌دارم و از پای نخواهم نشست تا خدا دین مرا رواج دهد یا جان بر سر آن گذارم".
• جواب پیامبر(ص) سران کفر را از پذیرفته شدن هرگونه پیشنهادی مأیوس کرد. از این زمان به بعد، قریش که در تمام برخوردهای خود تا حدودی احترام پیغمبر(ص) را حفظ می‌کرد و متانت خود را از دست نداده بود، تصمیم گرفت به هر قیمتی که شده از نفوذ آیین او جلوگیری کند. پس در مخالفت با رسول خدا(ص) هم‌قسم شدند و تصمیم گرفتند که فرزندان و افراد قبیله خویش را از مسلمانی برگردانند. آنان قبایل خود را ملزم به جستجو کردند تا تازه مسلمانان را بیازارند. قریشیان عده‌ای جاهل، نادان و اوباش را تحریک کرده بودند تا در صدد تکذیب و آزار پیامبر(ص) برآیند و خود نیز او را به شاعری، جادوگری و دیوانگی متهم ساختند. کار بر رسول اکرم(ص) و کسانی که ایمان آورده بودند سخت شد. مشرکان چون قادر نبودند مسلمانانی را که از حمایت عشیره خود برخوردار هستند، اذیت کنند به سخت‌ترین وجه، ضعیف‌ترها را آزار می‌دادند؛ مثلاً برخی را می‌زدند، گروهی را گرسنه نگه می‌داشتند و جمعی را برهنه بر روی ریگ‌های داغ و تفتیده مکه می‌خواباندند.
• قریشیان که با تمسخر، آزار و ترساندن، سعی داشتند از ادامه کار حضرت جلوگیری کنند، با مرگ ابوطالب به این شکنجه‌ها شدت بخشیدند تا حدی که عده‌ای از مسلمانان مجبور شدند به حبشه هجرت کنند. حضرت نیز با فراهم شدن مقدمات سفر به مدینه هجرت کرد.

مسخره‌کنندگان حضرت

• به نقلی پنج نفر از قریشیان، به نام‌های ولید بن مغیره مخزومی، عاص بن وائل سهمی، اسود بن عبد یغوث زهری، اسود بن مطلب و حارث بن طلاطله ثقفی، بیش از همه، پیامبر(ص) را مسخره می‌کردند . به نقلی دیگر، مسخره‌کنندگان پیامبر(ص) هفده نفر بودند که همگی به شدیدترین وجه، هلاک شدند.
• گروهی از قریش در مراسم حج، نزد ولید بن مغیره جمع شدند؛ زیرا از سرسخت‌ترین این دشمنان به حساب می‌آمد و مردی مسن و با تجربه بود. او به آنها گفت: "ای جماعت قریش! موسم حج فرا رسیده و گروه‌های عرب به زودی روانه مکه می‌شوند. آنها مسئله دعوت محمد(ص) را شنیده‌اند. باید هم‌نظر شویم. متفاوت صحبت نکنید که باعث تکذیب و ردّ سخن همدیگر شوید". گفتند: "چه بگوییم؟" گفت: "بهترین حرفی که می‌توان زد این است که او افسونگر و سخنانش سحرانگیز است". قریش تصمیم گرفتند با نشستن بر سر راه کاروانیان، آنها را از تماس با رسول خدا(ص) و سحر و جادوی آن حضرت بیمناک سازند.
• ابولهب که از دیگر دشمنان و آزاردهندگان پیامبر(ص) به شمار می‌آمد ضمن ریختن خار و خاشاک بر سر راه حضرت و احشای حیوانات بر سر و روی ایشان، به دنبال حضرت می‌رفت و فریاد می‌زد: "ای مردم! این مرد، شما را از دین خود و پدرانتان نفریبد".

مظلومیت پیامبر(ص) در اعلام دعوت علنی

پیامبر(ص) سه سال در مکه رسالت خود را پوشیده داشت، سپس خداوند او را امر کرد تا رسالت خود را آشکار کند. با نزول آیه ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ دوره دعوت علنی آغاز گردید. عبیدالله بن علی حلبی گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود: رسول خدا(ص) بعد از آنکه وحی بر او نازل شد سیزده سال درنگ کرد که سه سال آن را مخفی و خائف بود و ظاهر نمی‌شد تا آنکه خدای تعالی فرمان داد که رسالتش را آشکار کند و در این هنگام دعوت را اظهار کرد. روزی در ابطح ایستاد و گفت: انی رسول الله، أدعوکم الی عباده الله وحده و ترک عبادة الاصنام التی لا تنفع و لا تضر و لا تخلق و لا ترزق و لا تحیی و لا تمیت همانا من فرستاده خدایم، شما را دعوت می‌کنم به پرستش خدای واحد و رها کردن پرستش بت‌هایی که سود نمی‌دهند و زیانی ندارند و نمی‌آفرینند و روزی نمی‌دهند و زنده نمی‌کنند و نمی‌میرانند.

پس قریش او را مسخره کردند و آزار دادند و به ابی‌طالب گفتند: راستی که برادرزاده‌ات خدایان ما را بد گفته و خردهای ما را سبک شمرده و گذشتگان ما را گمراه دانسته است، رواست که از این کارها بگذرد و در مال‌های ما آنچه بخواهد انجام دهد؟ پس رسول خدا گفت: ان الله لم یبعثنی لجمع الدنیا و الرغبه فیها و انما بعثنی لا بلغ عنه و ادل علیه همانا خدا مرا برای فراهم ساختن دنیا و دل بستن بدان نفرستاده است، بلکه مرا مبعوث کرده تا پیام او را برسانم و به او دلالت و هدایت کنم.

پس به سخت‌ترین وجهی به آزار پیامبر(ص) پرداختند و آزاردهندگان او گروهی بودند از جمله: ابولهب و حکم بن عاص و عقبه بن ابی معیط و عدی بن حمراء ثقفی و عمرو ابن طلاطله خزاعی، اما آزار ابولهب از همه بیشتر بود. بعضی روایت کرده‌اند که رسول خدا در بازار عکاظ به پا خاست در حالی که جبه سرخی بر تن داشت و گفت: «ایها الناس قولوا لا اله الا الله تفلحوا و تنجحوا» ای مردم بگویید ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ﴾ تا رستگار و پیروز گردید. ناگهان مردی به دنبال او دیده شد که دو گیسوی بافته داشت و روی او به رنگ طلا بود و می‌گفت: ای مردم این جوان برادر زاده من و بسیار دروغگو است پس از او برحذر باشید. گفتم این مرد کیست؟ گفتند: این جوان محمد بن عبدالله و این مرد ابولهب بن عبدالمطلب عموی او است.

در رأس استهزا کنندگان به رسول خدا، عاص بن وائل سهمی و حارث بن قیس بن عدی سهمی و اسود بن مطلب بن اسد و ولید بن مغیره مخزومی و اسود بن عبد یغوث زهری بودند.

علی(ع) فرمود: وقتی آیه ﴿وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ﴾ نازل شد پیامبر(ص) به من فرمود: یا علی خداوند مرا امر کرده که خویشان نزدیک خود را از عذاب الهی بترسانم و من می‌دانستم که اگر اینکار را بکنم از ایشان جز کراهت نمی‌بینم، این را در دل خود نگاه داشتم تا آنکه جبرئیل آمد و گفت: یا محمد اگر آنچه را که به آن مأموری نکنی پروردگارت تو را عذاب خواهد کرد. یا علی! مقدار یک صاع طعام آماده کن و ران گوسفندی بر آن بگذار و کاسه‌ای چوبین پر از شیر یا دوغ فراهم کن و اولاد عبدالمطلب را دعوت کن تا با ایشان سخن گویم و تبلیغ رسالت خود کنم، من به فرموده پیامبر(ص) عمل کردم و ایشان را دعوت کردم و در آن روز چهل نفر بودند و عموهای آن حضرت مثل ابوطالب و حمزه و عباس و ابولهب در میان ایشان به چشم می‌خورد وقتی جمع شدند، حضرت طعام خواست، طعام حاضر کردم، اول خود قطعه‌ای از گوشت را گرفته با دندان خود پاره پاره کرد و بر اطراف ظرف گذاشت و فرمود: ﴿بِسْمِ اللَّهِ﴾ بخورید! ایشان همه خوردند تا سیر شدند و من آنچه حاضر کرده بودم طعام یک مرد از ایشان بود ولی همه سیر شدند.

پس ظرف شیر را حاضر ساختم و همه از آن آشامیدند تا سیر شدند. پس پیامبر(ص) خواست سخن بگوید، ابولهب سبقت جسته گفت: امروز محمد عجب سحری به شما کرده. آن روز متفرق شدند و پیامبر(ص) سخن نگفت، فردای آن روز پیامبر(ص) مرا‌طلبید و فرمود یا علی: روز گذشته ابولهب سبقت در کلام کرده مرا نگذاشت سخن گویم و سخنان من همچنان ناگفته ماند، مثل روز گذشته طعام و شربتی مهیا کن و ایشان را دعوت کن. من تدارک دیدم بعد از اطعام حضرت فرمود: ای اولاد عبدالمطلب، به خدا سوگند که هیچ جوانی را به خاطر ندارم که برای قوم و قبیله خود بهتر از آنچه من به جهت شما آوردم آورده باشد و من برای شما خیر دنیا و آخرت را آوردم و پروردگارم مرا امر کرده که شما را به سوی او بخوانم، اکنون کدامیک از شما به من ایمان می‌آورد و مرا کمک می‌کند تا او برادر و وصی و وزیر و خلیفه من پس از من در میان شما باشد؟ علی(ع) گوید: همه ساکت ماندند و جواب نگفتند و روی خود از او باز گردانیدند.

عصبیت و تحجر، حنظل تلخ جهالت است که از شجره خبیثه دل‌های ناپاک به ثمر می‌نشیند و کفار قریش علی‌رغم علم به صداقت و امانت رسول اکرم(ص)، هرگز حاضر نشدند نبوتش را تصدیق کنند و از گرایشات جاهلیت دست بردارند. آن روز که رسول الله از طرف پروردگار مأمور شد تا با دعوت علنی، شرایط طبیعی تبلیغ را اعلام کند آنها که روح‌شان در لجن تعصبات جاهلی ریشه دوانده بود نه تنها انکار کردند، بلکه توهین روا داشتند و آنها که صداقت فطرتشان از دستبرد فضای مسموم جامعه مصون مانده بود پاسخ مثبت دادند. اولین شخصی که به دعوت رسول الله پاسخ مثبت گفت، نوجوانی هشت ساله به نام علی بن ابیطالب بود که بی‌هیچ مشورتی، حقیقت دریافته خود را اذعان کرد و به پیامبر(ص) ایمان آورد و پس از ایشان بود که عمار و یاسر و بلال و ابو فکیهه و... به جمع مؤمنان پیوستند.

ولی کفار قریش کودکان و غلامان خود را بر او می‌گماشتند تا آزارش دهند و کار به آنجا کشید که شتری را در حزوره کشتند و رسول خدا به نماز ایستاده بود، یکی از معاندین غلام خود را امر کردند تا شکنبه و سرگین شتر را برداشت و بر میان دو شانه رسول خدا که در سجده بود، انداخت. قریش وقتی دفاع ابوطالب را از پیامبر دید نزد او آمدند و گفتند: از تو خواستاریم پیشنهاد عادلانه ما را بپذیری، عماره بن ولید بن مغیره، این جوانی را که از همه قریش خوشگل‌تر و خوش اندام‌تر است، بگیر و او را پسرت قرار ده و محمد را به ما تسلیم کن تا او را بکشیم. فرمود: با من از در انصاف سخن نگفتید، پسرم را به شما تسلیم کنم تا او را بکشید و پسر خود را به من می‌دهید که او را پرورش دهم؟..

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، دعوت علنی، فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱
2. راجی، علی، مظلومیت پیامبر