حنظلة بن ابیعامر انصاری در قرآن
این مدخل زیرشاخهٔ بحث حنظلة بن ابیعامر انصاری است. حنظلة بن ابیعامر انصاری از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حنظلة بن ابیعامر انصاری در قرآن - حنظلة بن ابیعامر انصاری در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
حنظله پسر ابوعامر[۱] یا ابوعیاش[۲] مشهور به "غسیل الملائکه"[۳]از قبیله اوس[۴] تیره بنی عمرو بن عوف[۵] و شاخه بنیضُبیعه بود[۶]. برخی نیز به اشتباه از خزرجی بودن حنظله خبر دادهاند[۷]. پدر وی از مخالفان برجسته پیامبر(ص) در یثرب بود و اسلام نیاورد، از این رو حنظله از پیامبر(ص) اجازه خواست تا او را بکشد؛ اما حضرت وی را از این کار بازداشت[۸].
حنظله دوران کودکی و بخشی از جوانی خود را در روزگار جاهلیت گذراند؛ ولی از لغزشهای رایج آن روزگار دوری و خمر، مسکر و قمار را بر خود حرام کرده بود[۹]. وی در جوانی پس از هجرت پیامبر(ص) به مدینه مسلمان شد و در شمار یاران حضرت درآمد[۱۰] و در مدت کوتاه مسلمان شدنش چنان زیست که از بهترین مسلمانان[۱۱] و برترین یاران رسول خدا(ص) به شمار میرفت. در سالی که پیمان برادری مهاجر و انصار در مدینه بسته شد، پیامبر(ص) میان او و شماس بن عثمان، از مهاجران مکه که در احد به شهادت رسید، پیمان برادری بست[۱۲]. حنظله در سال سوم هجرت و پیش از آغاز جنگ احد، با جمیله دختر[۱۳] یا خواهر[۱۴] عبدالله بن ابی خزرجی ازدواج کرد و این ازدواج مصادف با غزوه احد بود، از این رو هنگامی که پیامبر(ص) میخواست به احد رهسپار شود، از آن حضرت خواست شبی نزد همسرش بماند و صبحدم به سپاه اسلام بپیوندد. برپایه گزارشی، در پی این درخواست، آیه ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾[۱۵] فرود آمد و رسول خدا(ص) درخواست حنظله را پذیرفت. نزول این آیه در حوادث غزوه احزاب شهرت بیشتری دارد[۱۶]. حنظله پس از خواندن نماز صبح با جمیله همبستر شد و آنگاه به سوی احد شتافت. جمیله پس از خروج حنظله، بر اساس خوابی که از آن به شهادت حنظله تعبیر میکرد، ۴ تن از قوم خود را بر همبستری حنظله با او گواه گرفت[۱۷].
ثمره ازدواج آنان پسری به نام «عبدالله» بود[۱۸] که به وی «ابنالغسیل» میگفتند[۱۹] و او را از یاران خردسال پیامبر(ص) (صغار الصحابه) بر میشمردند[۲۰]. عبدالله در سال ۶۳ هجری در واقعه حرّه رهبر قیام مردم مدینه بود که همراه برادر مادری خود، محمد بن ثابت، به دست لشکریان یزید به شهادت رسید[۲۱]. شجاعت حنظله در نبرد احد تا بدانجا رسید که به عزم قتل ابوسفیان، سرکرده مشرکان، بر او حملهور شد و ضربهای به اسب او زد و ابوسفیان را به زمین افکند. ابوسفیان که خود را در دام حنظلهاسیر میدید، فریاد زد و از لشکریان خود کمک خواست و اسود بن شعوب به یاری او شتافت و ابوسفیان را از دست حنظله فراری داد و در این درگیری حنظله به دست اسودبن شعوب به شهادت رسید[۲۲]. برخی منابع، شدادبن اسودبن شعوب[۲۳] و بعضی دیگر جعونة بن شعوب[۲۴] را قاتل حنظله دانستهاند.
پس از هزیمت مسلمانها در این جنگ و کشته شدن گروهی از یاران پیامبر(ص) از جمله حنظله، ابوعامر با ابوسفیان ـ به گمان یافتن جنازه پیامبر(ص) ـ در میان شهیدان احد میگشتند که به جنازه حنظله رسیدند و ابوسفیان از ابوعامر پرسید: این جنازه از کیست؟ ابوعامر جواب داد: این عزیزترین کس من در میان این کشتههاست! ابوعامر پس از آنکه بر سر جنازه پسرش سخنانی گفت، ندا داد: هر چند او با من مخالفت ورزید، وی را مثله نکنید![۲۵] مشرکان مکه نیز به جهت همراهی ابوعامر با ابوسفیان و همکاری وی با آنان، بدن حنظله را مثله نکردند[۲۶]. پس از شهادت حنظله، پیامبر(ص) فرمود: فرشتگان را دیدم که میان زمین و آسمان حنظله را در ظرفهایی از طلا میشویند[۲۷]. بدین ترتیب، ملائک آسمان حنظله را غسل دادند و پاکیزه کردند[۲۸].
برخی گزارشها، غسل حنظله به دست فرشتگان را ویژگیای خاص وی شمرده[۲۹] و پارهای دیگر از غسل حنظله و حمزه، عموی پیامبر به دست فرشتگان خبر دادهاند[۳۰]. به شهادت جمیله، حنظله با شنیدن ندای جنگ به شتاب از خانه بیرون دوید و در حالی که جنب بود، به دیگر مسلمانان در احد پیوست. پیامبر(ص) فرمود: برای همین ملائک او را غسل دادند[۳۱]. غسیل الملائکه بودن حنظله سبب گردید که اعضای قبیله اوس، هنگام مفاخره خود با قبیله خررج، از این ویژگی حنظله یاد و به آن افتخار کنند[۳۲]، همچنین مسلمانان در حلقههای حدیث و مجمعهای علمی خود که از سوابق و فضایل انصار، یاد میکردند، گذشته درخشان کسانی همچون حنظله را نیز یادآور میشدند[۳۳].
برخی فقها در مبحث غسل شهید به حنظله پرداخته و در چگونگی استنباط حکم از این داستان، مباحثی یاد کردهاند. (غسل) جایگاه روایی حنظله و اینکه او از راویان حدیث بوده است یا نه، چندان روشن نیست. در میان گزارشها از حنظله روایتی درباره دائم الوضو بودن پیامبر(ص) نقل شده است[۳۴]. برخی منابع نیز وی را راوی حدیث کعب الاحبار دانستهاند؛ اما با توجه به شهادت حنظله پیش از مسلمان شدن کعبالاحبار احتمال میرود که عبداللّه بن حنظله باشد که در نسخهنگاریها به حنظله بدل شده است[۳۵].[۳۶]
منابع
پانویس
- ↑ النسب، ص۲۷۱؛ المحبر، ص۴۰۳؛ المعارف، ص۳۴۳.
- ↑ تفسیر قمی، ج ۲، ص۸۵.
- ↑ الطبقات، ج ۸، ص۲۸۴؛ الاستیعاب، ج ۱، ص۴۳۴؛ اسدالغابه، ج ۷، ص۵۲.
- ↑ الطبقات، ج ۸، ص۲۸۴؛ الاستیعاب، ج ۱، ص۴۳۲ و ۴۳۴؛ المعجم الکبیر، ج ۴، ص۱۱۰.
- ↑ الاستیعاب، ج ۱، ص۴۳۲؛ الطبقات، ج ۸، ص۲۸۴.
- ↑ المغازی، ج ۱، ص۳۰۱؛ السیرة النبویه، ج ۳، ص۱۲۳؛ النسب، ص۲۷۱؛ الطبقات، ج ۸، ص۲۸۴.
- ↑ تفسیر قمی، ج ۱، ص۱۲۵؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص۴۰۲.
- ↑ صفة الصفوة، ج ۱، ص۲۶۸؛ احکام القرآن، ج ۱، ص۲۰۴.
- ↑ المحبر، ص۲۳۷ ـ ۲۳۸؛ اعلام القرآن، ص۳۲۵.
- ↑ الجرح والتعدیل، ج ۳، ص۲۳۹.
- ↑ صفة الصفوه، ج ۱، ص۲۶۸.
- ↑ الطبقات، ج ۳، ص۱۸۶.
- ↑ تفسیر قمی، ج ۱، ص۱۲۵، المغازی، ج ۱، ص۲۷۳؛ صفة الصفوة، ج ۱، ص۲۶۸.
- ↑ الروض الانف، ج ۵، ص۴۶۳؛ اسد الغابه، ج ۷، ص۵۲.
- ↑ «جز این نیست که مؤمنان آنانند که به خداوند و پیامبرش ایمان دارند و چون در کاری همگانی همراه او باشند تا از او اجازه نگیرند (به راهی دیگر) نمیروند؛ کسانی که از تو اجازه میگیرند همانانند که به خداوند و پیامبرش ایمان دارند پس چون برای کاری از تو اجازه خواستند به هر یک از آنان که خواستی اجازه بده و برای آنها از خداوند آمرزش بخواه که خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره نور، آیه ۶۲.
- ↑ الکشاف، ج ۳، ص۲۵۹؛ غریب القرآن، ج ۱، ص۲۶۴.
- ↑ تفسیر قمی، ج ۱، ص۱۲۵، المغازی، ج ۱، ص۲۷۳؛ بحارالانوار، ج ۲۰، ص۵۷.
- ↑ المغازی، ج ۱، ص۲۷۳.
- ↑ الاکمال، ج ۶، ص۲۰۸.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج ۳، ص۳۲۱.
- ↑ الطبقات، ج ۸، ص۲۸۴.
- ↑ المغازی، ج ۱، ص۲۷۳ ـ ۲۷۴.
- ↑ المستدرک، ج ۳، ص۲۲۵؛ السیر والمغازی، ص۳۳۲؛ السیرة النبویه، ج ۳، ص۷۵، ۱۲۳.
- ↑ الروض الانف، ج ۵، ص۴۶۳.
- ↑ المغازی، ج ۱، ص۲۳۷، ۲۷۴.
- ↑ جامع البیان، ج ۸، ص۲۵۴.
- ↑ تفسیر قمی، ج ۱، ص۱۲۶.
- ↑ المصنف، ج ۳، ص۱۳۹.
- ↑ احکام القرآن، ج ۲، ص۲۸۹.
- ↑ المعجم الکبیر، ج ۱۱، ص۳۱۲؛ السنن الکبری، ج ۵، ص۳۱۷.
- ↑ السیر و المغازی، ص۳۳۲ ـ ۳۳۳؛ المغازی، ج ۱، ص۲۷۴؛ المستدرک، ج ۳، ص۲۲۵.
- ↑ مجمعالبیان، ج ۲، ص۸۰۴؛ مسند ابی یعلی، ج ۵، ص۳۲۹.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس، ص۱۱.
- ↑ کشف الاسرار، ج ۳، ص۳۷.
- ↑ مجمع الزوائد، ج ۴، ص۱۱۷؛ تاریخ دمشق، ج ۲۷، ص۴۱۹.
- ↑ محمدی یدک، علی، مقاله «حنظلة بن ابی عامر انصاری»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱.