شرح نهجالبلاغه ابن میثم (کتاب)
شرح نهج البلاغة، مجموعهای هشت جلدی است به زبان عربی و فارسی که به شرح و تبیین نهجالبلاغه و مباحث ادبی، فلسفی و کلامی آن میپردازد. این مجموعه به قلم ابن میثم نوشته شده و توسط انتشارات آستان قدس رضوی به چاپ رسیده است.
| شرح نهج البلاغة | |
|---|---|
 | |
| زبان | عربی و فارسی |
| نویسنده | ابن میثم بحرانی |
| موضوع | |
| مذهب | شیعه |
| ناشر | انتشارات آستان قدس رضوی |
| محل نشر | مشهد، ایران |
| سال نشر | ۱۳۷۵ ش |
| تعداد جلد | ۸ |
| فهرست جلدها | جلد اول، جلد دوم، جلد سوم، جلد چهارم، جلد پنجم، جلد ششم، جلد هفتم، جلد هشتم |
| شابک | ۹۶۴-۹۷۱۰-۶۱-۲ |
| شماره ملی | ۹۷۶۶۸۴ |
دربارهٔ کتاب
کمالالدین میثم بن علی بن میثم بحرانی، مشهور به ابن میثم، از عالمان و متکلمان قرن هفتم هجری است که به درخواست عطاملک جوینی شرح مفصلی بر نهجالبلاغه نگاشت و به شرح کبیر معروف شد. او شرح کبیر خود را دو بار خلاصه کرد و آن را شرح متوسط و صغیر نامید. شرح ابنمیثم از جهت توجه به معانی جملات و نیز بحثهای فلسفی - کلامی دارای اهمیت است[۱].
ویژگیهای شرح ابن میثم
- تبیین قواعد ادبی: در ابتدای شرح، مقدمه گستردهای به بازگویی قواعد ادبی و ویژگیهای الفاظ اختصاص دارد. خصوصیات لفظ مفرد، مرکب، استعاره، تشبیه و نیز تعریف خطابه و فواید آن و... همگی از مباحث ابتدایی ابنمیثم است که خوانندگان پیش از ورود به نهجالبلاغه با آن آشنا میشوند.
- مباحث کلامی: نهجالبلاغه مشحون از مباحث اعتقادی مانند مبدأ، معاد و... است و ابنمیثم متکلمی زبردست است که ژرفای کلام حضرت را شرح میدهد، هر چند عدهای چنین مباحثی را نپسندیده و نهجالبلاغه را فارغ از دیدگاه فلاسفه بررسی میکنند. به هر حال مطالعه خطبه اول نهجالبلاغه از شرح ابنمیثم پیشنهاد میشود.
- اسباب صدور: کوشش ابنمیثم بر آن بوده است که علت و زمینه صدور خطبهها و نامههای حضرت را تا حد ممکن بیاورد و فضای سخنان امام را بنمایاند.
- استنادات قرآنی: استناد به آیات قرآن در دیگر شروح نیز مرسوم بود، اما تلاش ابنمیثم بر آن است که مبنای سخنان امام را از آیات قرآن بیابد و سخنان حضرت را برگرفته از کلام حق نشان دهد.
- تبیین واژهها: شارح پیش از شرح، واژگان دشواریاب را معنا میکند و چنانچه به قواعد صرف و نحو یا معانی بیان نیازی باشد آن را توضیح میدهد[۲].[۳]
مباحث جلدهای کتاب
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱: جلد نخست به مبانی ادبی و بلاغی شرح نهجالبلاغه، فضائل و کمالات امام علی(ع) و شرح خطبههای آغازین نهجالبلاغه اختصاص دارد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲: جلد دوم به شرح خطبههای سیاسی، تاریخی، اعتقادی و اخلاقی نهجالبلاغه، بهویژه حوادث دوران خلافت امام علی(ع)، جنگهای جمل، صفین و نهروان، و مباحث توحید و معارف دینی اختصاص دارد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۳: جلد سوم به شرح خطبهها و سخنان نهجالبلاغه درباره فتنهها و حوادث آینده، مسائل سیاسی و نظامی عصر امام علی(ع)، مباحث اخلاقی و اعتقادی، و جلوههای قدرت الهی در آفرینش اختصاص دارد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۴: جلد چهارم به ادامه خطبهها و سخنان امام علی(ع)، همراه با مجموعهای از نامهها، عهدنامهها و وصیتهای حکومتی ایشان درباره اداره حکومت، جنگها و روابط با کارگزاران و مخالفان اختصاص دارد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۵: جلد پنجم شامل نامهها، عهدنامهها و حکمتهای امام علی(ع) است که بیشتر درباره حکومتداری، عدالت، جنگها و رفتار با مردم است. همچنین در پایان، سخنان کوتاه اخلاقی و اعتقادی درباره ایمان، دنیا و آخرت آمده است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۶: جلد ششم عمدتاً به شرح خطبهها و حکمتهای اخلاقی، عرفانی و اعتقادی نهجالبلاغه میپردازد و موضوعاتی چون تقوا، زهد، توحید، ایمان، مرگ، آخرت و سیر و سلوک معنوی را بررسی میکند. همچنین حوادث سیاسی دوران امام علی(ع)، جنگ جمل و صفین، مسئله خلافت، فضایل اهلبیت(ع) و نکوهش تکبر در خطبه قاصعه از مباحث مهم آن است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۷: جلد هفتم به شرح نامهها، وصیتها و عهدنامههای امام علی(ع) اختصاص دارد و مباحثی چون حکومتداری، عدالت اداری و مالی، شیوه برخورد با کارگزاران، روابط سیاسی با معاویه و دیگر مخالفان، جنگهای جمل و صفین، آداب فرماندهی و جهاد، و نیز وصایای اخلاقی و تربیتی امام درباره دنیا، آخرت، تقوا و حقوق مردم را دربرمیگیرد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۸: در این مورد اطلاعاتی در دست نیست.
دربارهٔ پدیدآورنده
کمالالدین میثم بن علی بن میثم بحرانی، مشهور به ابن میثم بحرانی، از فقیهان، متکلمان، فیلسوفان و محدثان برجسته شیعه در قرن هفتم هجری بود(متولد ۶۳۶ ق در ماحوز بحرین، متوفای ۶۷۹ یا ۶۹۹ق). وی به سبب گستردگی دانش در علوم منقول و معقول، از عالمان برجسته عصر خود به شمار میرفت و شهرت ویژهای در علم کلام داشت. ابن میثم از همعصران خواجه نصیرالدین طوسی بود و میان آن دو تبادل علمی در فقه و کلام صورت گرفت.
او دانش خود را نزد استادانی همچون شیخ جمالالدین علی بن سلمان بحرانی، اسد بن عبدالقاهر اصفهانی، کمالالدین علی بن سلیمان بحرانی و خواجه نصیرالدین طوسی فراگرفت و شاگردانی مانند علامه حلی، سید بن طاووس و خواجه نصیرالدین طوسی از محضر او بهره بردند. ابن میثم آثار متعددی تألیف کرد که از مهمترین آنها میتوان به «الشرح الصغیر لنهج البلاغة»، «مصباح السالکین (شرح کبیر نهج البلاغه)»، «اختیار مصباح السالکین» و «منهاج العارفین» اشاره کرد[۴].پانویس
- ↑ برای آگاهی بیشتر دوباره شرح ابن میثم، نک: «ویژگیهای شرح ابن میثم بحرانی بر نهجالبلاغه»، منصور پهلوان، دو فصلنامه مقالات و بررسیها، شماره ۸۴، ۱۳۸۶.
- ↑ برای مطالعه بیشتر، ر.ک: شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ترجمه محمدی مقدم و یحییزاده، مقدمه.
- ↑ غلامعلی، احمد، شناختنامه نهج البلاغه، ص ۱۱۷.
- ↑ دینپرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه، ج۱، ص 77-78.