قسم
قسم از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: قسم در قرآن - قسم در معارف دعا و زیارات - قسم در معارف و سیره علوی - قسم در معارف و سیره سجادی - قسم در جامعهشناسی اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
خدا، در قرآن کریم، به اموری چون ذات خود، روز قیامت، فرشتگان، ماه، خورشید و بسیاری چیزهای دیگر سوگند یاد کرده است. هدف از این سوگند هم، علاوه بر تأکید بر آن چیز، بیان عظمت و تفهیم ارزش و منزلت نعمتهای خداوند و تلاش برای قرب به اوست[۱]. برای مثال، نفس انسان آنچنان ارزشمند است که خداوند پس از چند بار سوگند خوردن به چیزهای دیگر، به آن پرداخته است[۲].
امام علی (ع) با سوگند خوردن به خدای کعبه بر ارزشمند بودن شهادت خود، در محراب عبادت، تأکید کرد که فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِ الْكَعْبَةِ»[۳].[۴]
معناشناسی
سوگند، به شهادتطلبیدن یا شاهد قراردادن خداوند بر صحت گفتار کسی است که سوگند یاد میکند. سوگند در همه ادیان الهی، دارای اهمیتی ویژه بوده است. اهل ایمان، خداوند را حاکم مطلق بر کل موجودات میدانند، سوگند به نام او را محترم میشمارند و از عقوبت سوگند کذب، هراس دارند. از اینروی، سوگندِ فرد مؤمن پذیرفته میشود و اگر ثابت شود که سوگند دروغ یاد کرده است، برایش مجازات تعیین میگردد[۵].
اقسام قسم
سوگند دادن خدا
سوگند دادن خدا، اگر در جهت تأکید بر خواستههای مفید و سازنده باشد، امری مطلوب است. امام سجاد (ع)، خداوند را به نامهای نهانش سوگند داده و از او خواسته است که وی را از گرمای آتش فوق طاقت بشری جهنم حفظ کند: «بار خدایا! تو را به نامهای نهانیت سوگند میدهم... که بر این جان بیتاب و این مشت استخوان ناتوان رحمت آوری. کسی که طاقت تاب آفتابت را ندارد، چگونه میتواند آتش دوزخت را تحمل کند؟ و کسی که تاب بانگ رعد تو را ندارد، چگونه بانگ قهر تو را تحمل کند»[۶].
همچنین سوگند دادن خداوند به پیامبر (ص) و اهلبیت او، برای درخواست امور خیر، رواست. امام سجاد (ع) در نیایشهای خود، مکرر خداوند را به محمد (ص) و خاندانش سوگند میدهد که او را از درگاه خویش نا امید نگرداند: «فَأَسْأَلُكَ بِكَ وَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِمْ، أَن لَا تَرُدَّنِي خَائِباً»؛ «تو را به خودت و به محمد و آل محمد(ص) سوگند میدهم که مرا نومید باز نگردانی»[۷].
سوگند دادن انسان
در نظام قضایی اسلام، برای حل برخی دعاوی، از سوگند دادن متّهم استفاده میشود و این هنگامی است که اگر هیچ راهی برای رد یا اثبات دعوی باقی نماند، از متهم میخواهند، با رعایت آداب و تشریفاتی، با سوگند خوردن از حق خود دفاع کند. به این کار اصطلاحاً “سوگند دادن” گفته میشود.
سوگند خوردن انسان
از منظر قرآن و روایات، اتکای انسان به سوگند برای تأکید بر اهمیت امور مثبت و سازنده ناروا تلقی نمیشود. خداوند عزیز انسان را به خاطر سوگندهایی که از روی بیتوجهی یا در حال عصبانیت و بدون فکر و اراده و پرحرفی و عجله از او سر میزند مؤاخذه نمیکند[۸].
در واقع، اگرچه قرآن کریم از اینکه ما خدا را هدف سوگندهای خود قرار دهیم و به ناحق به او قسم خوریم نهی کرده است[۹]. اما در عین حال، در مواردی که کسی سوگندی یاد کند و از عهده تعهدی که کرده است برنیاید و نتواند آن را محقق سازد، برای جبران آن کفّاره پیشبینی شده است[۱۰]، یعنی قابل بخشش است.
همچنین استفاده ابزاری از سوگند و بازگشت از تعهد به بهای ناچیز[۱۱] و سوگند دروغین و منافقانه[۱۲]؛ سوگند برای تقلب و فریب مردم[۱۳] و بالاخره سوگند برای نفی معاد[۱۴] به قهر و عذاب الهی منجر خواهد شد[۱۵].[۱۶]
نکاتی فقهی
قسم دادن، در برخی مقامها حق قاضی است که به بعضی از این مقامها اشاره میشود:
- هرگاه دو نفر مدعی باشند و هر دو بر ادعای خویش بینه اقامه کنند، با قسم مشکل آن دو حل میشود. دو نفر درباره حیوانی به نزد علی(ع) شکایت بردند، در حالی که هر یک بر ادعای خود بینهای داشت. علی(ع) آن دو را قسم داد. یکی قسم یاد کرد، اما دیگری از اتیان قسم امتناع کرد. از اینرو، علی(ع) به نفع اتیانکننده سوگند، حکم فرمود[۱۷].
- هرگاه گواهانِ یکی از طرفین دعوا بیشتر بود، علی(ع) پس از سوگند دادنِ گواهان، به نفع طرفی حکم میکرد که گواهان بیشتری داشت[۱۸].
- هرگاه حقی بر میت ادعا میشد، علی(ع) مدعی را پس از اثبات دعوایش، بدون درخواست وارث یا وصی میت، قسم میداد[۱۹]. در علم حقوق، چنین قسمی را قسم استظهاری مینامند[۲۰].
منابع
پانویس
- ↑ تفسیر نمونه، ج۱۸، ص۳۱۶.
- ↑ ﴿وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا * وَالْقَمَرِ إِذَا تَلاهَا * وَالنَّهَارِ إِذَا جَلاَّهَا * وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا * وَالسَّمَاء وَمَا بَنَاهَا * وَالأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا * وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا﴾ «سوگند به خورشید و روشنایی آن * و به ماه چون از پی آن درآید * و به روز چون آن (زمین) را روشن گرداند * و به شب چون آن را فرا پوشاند * و به آسمان و آنکه آن را بنا کرد * و به زمین و آنکه آن را بگسترد * و به جان (آدمی) و آنکه آن را بهنجار داشت» سوره شمس، آیه ۱-۷.
- ↑ مصباحالشریعه، ص۱۹.
- ↑ شایستهنژاد، علی اکبر، مقاله «سوگند»، دانشنامه صحیفه سجادیه، ص ۲۷۴.
- ↑ قانون مجازات جمهوری اسلامی ایران در ماده ۶۴۹ اشعار میدارد: «هر کس در دعوای حقوقی یا جزایی که قسم متوجه او شده باشد، سوگند دروغ یاد نماید، به شش ماه تا دو سال حبس محکوم خواهد شد».
- ↑ نیاش پنجاهم.
- ↑ نیایش سیزدهم.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۲۵؛ سوره مائده، آیه ۸۹؛ تفسیر نور، ج۱، ص۳۵۷.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۲۴.
- ↑ سوره مائده، آیه ۸۹.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۷۷.
- ↑ سوره منافقون، آیه ۲.
- ↑ سوره نحل، آیه ۹۴.
- ↑ سوره نحل، آیه ۳۸.
- ↑ تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی،... ، تهران، ۱۳۷۴، دارالکتب الاسلامیه؛ تفسیر نور، محسن؛ قرائتی، مؤسسه درسهایی از قرآن، تهران، ۱۳۸۳؛ الصحیفة السجادیة، امام زینالعابدین (ع)، نشر الهادی، قم، ۱۴۱۸؛ قرآن حکیم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، دارالقرآن الکریم، قم، ۱۳۷۳.
- ↑ شایستهنژاد، علی اکبر، مقاله «سوگند»، دانشنامه صحیفه سجادیه، ص ۲۷۴.
- ↑ ر.ک: وسائل الشیعه، ج۲۷، باب ۱۲، ابواب کیفیة الحکم، ح۲، ص۲۵۰.
- ↑ ر.ک: وسائل الشیعه، ج۲۷، باب ۱۲، ابواب کیفیة الحکم، ح۱، ص۲۴۹.
- ↑ ر.ک: وسائل الشیعه، ج۲۷، باب ۱۲، ابواب کیفیة الحکم، ح۱، ص۲۴۹.
- ↑ رمضانی، احمد، مقاله «آیین دادرسی»، دانشنامه امام علی ج۵، ص ۴۲۰.