فقر
فقر از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: فقر در لغت - فقر در قرآن - فقر در نهج البلاغه - فقر در فقه اسلامی - فقر در عرفان اسلامی - فقر در فقه سیاسی - فقر در معارف و سیره علوی - فقر در معارف دعا و زیارات - فقر در معارف و سیره سجادی - فقر در معارف و سیره معصوم - فقر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردمعناشناسی
«فقر» به معنای «نداری»[۱] و نداشتن امکانات لازم برای اداره زندگی[۲] است. فقیر در اصطلاح فقهی به کسی گفته میشود که نیازهای سالانه خود و خانوادهاش را ندارد و نمیتواند آنها را تأمین کند[۳].[۴]
نگاه اسلام به فقر
در نگاه اسلامی فقر ارزش بهشمار نمیرود؛ چنانکه خداوند در قرآن کریم نعمت غنی شدن و بینیازی را به پیامبر(ص) در حالیکه فقیر بود بشارت داد[۵][۶] و فقر را از نگرانیهایی دانسته که شیطان ایجاد میکند[۷].[۸] روایات نیز به مذموم بودن فقر اشاره کرده[۹] و آن را در کنار کفر دانستهاند[۱۰]؛ زیرا نتیجه آن، پیامدهای نامناسب اخلاقی[۱۱] و کمرنگ شدن دین و کرامت انسانی[۱۲] در جامعه است که گاه به «مرگ بزرگ» تعبیر شده است[۱۳]. در برخی مواقع فقر مالی، امری نسبی دانسته شده است. بر این مبنا میتوان به این موارد فقر اشاره کرد: فقر اختیاری، همانند رفتار امامان معصوم(ع) در بخشش مال، در حالیکه خود گرسنه سر بر بالین مینهادند[۱۴]، فقری که پیامدِ جهاد مال در راه خداست[۱۵]، یا فقری که برای حفظ آرمان باشد؛ چنانکه فقیر بودن و همراه ائمه(ع) بودن شخص بهتر از این است که بینیاز باشد و با دیگران باشد[۱۶]. از این نگاه، فقر در مقایسه با بینیازیای که همراه با ذلت و ظلم و تجاوز است، بهتر دانسته شده است[۱۷].[۱۸]
پیشگیری از فقر
برای جلوگیری از گسترش فقر در جامعه افزون بر مسئولیتهای حکومت و احساس وظیفه انسانی و اسلامیِ عموم مسلمانان، لازم است افراد جامعه نیز با رعایت اصولی، برای جلوگیری از فقر تلاش کنند. از یکسو بدون شک هیچ مشکلی بدون کار و تلاش حلشدنی نیست؛ چنانکه مفهوم و تفسیر آیاتی که دربارۀ تلاش برای کسب حلال نازل شدهاند، بر این نکته دلالت دارند که از منظر اسلام هرگز نباید دعا و نیایش را جایگزین کار و تلاش کرد[۱۹] و خداوند در قرآن بهره انسان از زندگی را ناشی از سعی و کوشش او میداند[۲۰]. قرآن کریم مؤمنان را به کسب روزی حلال و پرهیز از آلودهکردن مال حلال به حرام دعوت میکند[۲۱] و کسب حرام را مخالفت با خدا و با فطرت الهی برمیشمرد[۲۲]. در روایات نیز سستی و تنبلی مانع بهره بردن از دنیا و آخرت معرفی شده و مسلمانان از آن نهی شدهاند[۲۳]. اسلام ضمن ستودن کار، آن را منشأ مالکیت معرفی کرده است[۲۴]؛ چنانکه تدبیر و برنامهریزی برای هماهنگکردن دخل و خرج، ازجمله ارکان زندگی است[۲۵]؛ بدینسان دین اسلام مبنایی عقیدتی برای برنامهریزی منسجم برای رفع نابسامانیهای اقتصادی ارائه میدهد؛ همچنین اندازهگیری و تدبیر در امور زندگی و بخشش زیاد را از ملاکهای اخلاق نیکو معرفی میکند[۲۶].
آنچه در نظام اقتصادی اسلام از خود کار اهمیت بیشتری دارد، کسب روزی حلال است. در روایات آمده است درآمد حرام، حتی مانع از رسیدن ثواب صدقات و بهره دنیوی و اخرویِ نیکوکاری میشود[۲۷]. از سوی دیگر، در آموزههای اسلامی بر قناعت و خویشتنداری در مصرف تأکید شده است و قناعت به معنای مصرف به اندازه احتیاجات روزمره و پرهیز از اسراف است[۲۸]. الگوی مصرف در فرهنگ اسلامی متناسب با شرایط زمانی و مکانی متفاوت است، اما در قرآن کریم از اسراف یا همان نادیده گرفتن الگوی مصرف، بهشدت نهی شده است[۲۹]، چنانکه رسول اکرم(ص) بر چارپایی معمولی سوار میشد و لباس مختصری میپوشید و به نان اندکی قناعت میکرد[۳۰]. امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در حالی که حاکم امت اسلام بود، همانند مردم فقیر زندگی میکرد[۳۱]. آن حضرت از میان جامهها، ارزانترین را برای خود انتخاب میکرد و آنکه زیباتر و گرانتر بود، به غلام خود میداد[۳۲].[۳۳]
آثار فقر
پدیده فقر آثاری را از خود برجای میگذارد:
- ضربه به کرامت انسانی و ریخته شدن آبروی انسان: کیان وجودی انسان گاهی به خاطر طلب درهم میشکند. خواستن، دلیل بر احتجاج است و نشانه فقر و نداری. گاهی یک آبرو در گروه درخواست قرار دارد و با گشودن دست نیاز، آن آبرو بر باد میرود. امام علی(ع) میفرماید: آبروی تو آبی است بسته و با سؤال و درخواست، قطرهقطره میریزد. بنگر که قطرات آبرو را پیش چه کسی میریزی[۳۴].
- نقصان در دین: گاهی تنگدستی و فقر زمینهای برای پیدایش برخی شبهات عقیدتی در ذهن میشود، چنانکه امام میفرماید: فقر، مایه نقصان دین است[۳۵].
- پریشانی فکر: روانشناسان در نتیجه پژوهشهای خود، دریافتهاند که فقر و[نابسامانی و عدم تأمین اجتماعی طبقات پایین جامعه میتواند در ایجاد بیماریهای روانی مؤثر باشد. علی(ع) میفرماید: همانا فقر و تهیدستی موجب تحیر و پریشانی عقل میشود[۳۶].
- انزوا: کسی که فقیر است از طرفی باید شبانهروز بهدنبال پیداکردن لقمهنانی برای سد جوع خود و خانوادهاش باشد و از طرفی به علت خرد شدن شخصیتش نمیتواند حضوری فعال در جامعه داشته باشد. امام(ع) میفرماید: ثروتمندی در غربت، مانند در وطن بودن است و تهیدستی در وطن، غربت است[۳۷].
- ناتوانی در ارائه فکر و اندیشه: چون جامعه شخص فقیر را پست و حقیر میشمارد، هنگامی که بخواهد از خود دفاع کند، زبانش را یارای دفاع از خود نیست و در نتیجه از بیان حق خود باز میماند. علی(ع) میفرماید: فقر و نداری، انسان زیرک را در بیان دلیلش لال میکند[۳۸].[۳۹]
راهکارهای زدودن فقر
در آموزههای اسلامی و نیز در سخنان امام خمینی توصیهها و راههایی برای فقرزدایی ارائه شده است که در دو سطح کلی «فرد و جامعه» و «دولت» قابل توجه است:
فرد و جامعه
در جامعه اسلامی، عموم مسلمانان برای فقرزدایی وظایفی به عهده دارند که عبارتاند از:
- انفاق: خداوند برای رفع نیازهای جامعه، انفاق را پایهگذاری کرده و پاداشی صد برابر برای انفاقکننده در نظر گرفته است[۴۰] مردم نیز بر پایه اعتقاد الهی، باید در ریشهکنی فقر سهیم باشند[۴۱].[۴۲]
- زکات: از امور واجبی که آیات و روایات زیادی دربارۀ آنها وجود دارد، زکات است. قرآن کریم زکات را عامل پاکیزگی مال دانسته است[۴۳].[۴۴]؛ چنانکه زکات را صدقهای در جهت افزایش مال معرفی کرده است[۴۵]. روایات نیز آن را حق فقرا بر گردن ثروتمندان دانستهاند[۴۶].
- خمس: از دیگر امور در جهت رفع فقر و سایر نیازهای اجتماعی پرداخت خمس است[۴۷].[۴۸] نپرداختن خمس به معنای تصرف در مال دیگری است[۴۹].[۵۰]
دولت
یکی از نخستین وظایف دولتها پیشگیری از فقر و جلوگیری از گسترش آن است. در این خصوص دولت میتواند مقابله با عوامل اجتماعی و اقتصادیِ زمینهساز فقر را در دستور کار خود قرار دهد[۵۱]؛ برای نمونه میتوان به توزیع عادلانه ثروت از راه گرفتن مالیات بر درآمدِ ثروتمندان، توزیع مناسب و عادلانه ثروت و امکانات در جامعه و کنترل قیمتها اشاره کرد[۵۲].[۵۳]
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ۱۰/۱۵۱۶۱.
- ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۶/۵۳۸۴–۵۳۸۵.
- ↑ حلی، قواعد الاحکام، ۱/۳۵۷؛ امام خمینی، استفتائات، ۱/۳۴۵.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ سوره ضحی، آیه ۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۲۰/۳۱۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۲/۳۹۴.
- ↑ آمدی، تصنیف غرر، ۳۶۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۷۵/۱۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۶۹/۴۷.
- ↑ نهج البلاغه، ح۳۱۱، ۵۷۶.
- ↑ شعیری، جامع الاخبار، ۱۱۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۳۵/۲۵۴؛ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۷/۲۶۸–۲۶۹.
- ↑ سوره نساء، آیه ۹۵؛ سوره انفال، آیه ۷۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۰/۲۹۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۳/۴۲۷.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ حسینی شاهرودی، مقابله شریعت با فقر، فساد و تبعیض، ۱۶۴–۱۶۵.
- ↑ نجم، ۳۹.
- ↑ سوره مائده، آیه ۸۷ و ۸۸؛ سوره بقره، آیه ۱۶۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۶/۱۰۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۷/۵۹.
- ↑ امام خمینی، مکاسب، ۱/۳–۴؛ مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۴۳۹–۴۴۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱/۳۲ و ۵/۸۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱/۲۱۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۶۸/۳۸۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۹۳/۴۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۲/۱۳۷–۱۴۰.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۳۱؛ سوره اسراء، آیه ۲۶؛ سوره اسراء، آیه ۲۷.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ۱/۱۵۷.
- ↑ کلینی، کافی، ۱/۴۱۰–۴۱۱.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱/۱۰۶.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ «مَاءُ وَجْهِكَ جَامِدٌ، يُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۴۶
- ↑ «فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّينِ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۱۹
- ↑ «مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۱۹
- ↑ «الْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۵۶
- ↑ «وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ [حَاجَتِهِ] حُجَّتِهِ»؛ نهج البلاغه، حکمت ۳
- ↑ دینپرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه ج۲، ص۶۲۵ ـ ۶۲۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۳.
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان در تفسیر قرآن، ۱/۳۸.
- ↑ سوره توبه، آیه ۱۰۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۹/۳۷۷.
- ↑ روم، ۳۹؛ طباطبایی، المیزان، ۱۶/۱۸۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۳/۴۹۸؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۱۰.
- ↑ سوره انفال، آیه ۴۱.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۴۸۶؛ طباطبایی، المیزان، ۹/۸۹.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۴۸۷.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.
- ↑ فراهانیفرد، نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام، ۵۹–۶۲.
- ↑ فراهانیفرد، نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام، ۶۴–۶۶؛ مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۵۲۴.
- ↑ حسینخانی، امید، مقاله «فقر»، دانشنامه امام خمینی ج۷، ص۵۹۱ – ۵۹۸.