رابطه قلم با علم غیب معصوم چیست؟ (پرسش): تفاوت میان نسخه‌ها

رابطه قلم با علم غیب معصوم چیست؟
رابطه قلم با علم غیب معصوم چیست؟
موضوع اصلی	بانک جامع پرسش و پاسخ علم غیب
مدخل اصلی	علم غیب
	v; t; e;

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی

دیداریویکی‌متن

نسخهٔ ‏۲۴ فوریهٔ ۲۰۱۸، ساعت ۰۹:۰۱

متن این جستار آزمایشی و غیرنهایی است. برای اطلاع از اهداف و چشم انداز این دانشنامه به صفحه آشنایی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت مراجعه کنید.

رابطه قلم با علم غیب معصوم چیست؟ یکی از پرسش‌های مرتبط به بحث علم غیب معصوم است که می‌توان با عبارت‌های متفاوتی مطرح کرد. برای بررسی جامع این سؤال و دیگر سؤال‌های مرتبط، یا هر مطلب وابسته دیگری، به مدخل اصلی علم غیب مراجعه شود.

عبارت‌های دیگری از این پرسش

پاسخ نخست

آیت‌الله محمد باقر تحریری در کتاب «جلوه‌های لاهوتی» در این باره گفته است:

«در روایات ائمه(ع) از حقیقت قلم و لوح محفوظ پرده برداشته که آنها امور مادی نیستند بلکه برای بیان حقیقتشان، از آن دو به صورت فرشته تعبیر فرموده‌اند: راوی از امام باقر(ع) سؤال می‌کند: از "ن" در سوره قلم، ﴿﴿ن وَ القَلَم﴾﴾ حضرت فرمود: آن نهری است در بهشت که خداوند عزوجل به او فرمود: جامد شو پس مداد گشت سپس به قلم فرمود: بنویس، قلم در لوح محفوظ آن‌چه بود و موجود می‌شود تا روز قیامت را ثبت کرد پس مداد، مدادی است از نور و قلم، قلمی است از نور و لوح، لوحی است از نور. راوی گوید: عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، امر لوح و قلم و مداد را بیشتر بیان فرمایید. و به من یاد دهید از آن‌چه خداوند به شما تعلیم فرموده است، حضرت فرمود: ... نون فرشته‌ای است که به قلم می‌رساند و آن نیز فرشته است و قلم به لوح که فرشته است می‌رساند و لوح به اسرافیل و اسرافیل به میکائیل و میکائیل به جبرئیل و جبرئیل به انبیاء و رسولان می‌رسانند. در این روایت و دیگر روایات، سلسله مراتب افاضه فیض از حق تعالی با کنایه بیان شده است زیرا اول می‌فرماید: ن، نهری است در بهشت و سپس می‌فرماید: نور است و نیز می‌فرماید: فرشته است، معلوم می‌شود که خداوند متعال حقایق وجودیه این عالم را قبل از آن، در عالم دیگر به‌طور بسیط ایجاد فرموده است و سپس آنها را تنزل داده تا به عالم ماده که عالم محو و اثبات است رسیده و ائمه(ع) نیز با این‌که در این عالم هستند ^[۱] احاطه علمی حضوری به آن عوالم پیدا می‌کنند، چنان‌که انبیاء(ع) به حسب ظرفیت وجودی خود به گوشه‌ای از آن احاطه پیدا می‌کنند»^[۲].

پاسخ‌های دیگر

با کلیک بر «ادامه مطلب» پاسخ باز و با کلیک بر «نهفتن» بسته می‌شود:

۱. حجت الاسلام و المسلمین هاشمی؛

حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید علی هاشمی نویسنده کتاب «ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی» در پاسخ به این پرسش گفته است:

«برپایه روایات قلم مخلوقی است که خدای متعال به او دستور داد حوادث را بر لوح محفوظ بنویسد»^[۳].

۲. آقای دکتر رستمی و خانم آل‌بویه؛

دکتر محمد زمان رستمی (استادیار دانشگاه قم) و خانم طاهره آل‌بویه (پژوهشگر جامعة الزهراء) در کتاب «علم امام» در این‌باره گفته‌‌اند:

«در روایت آمده است که لوح در نزد اسرافیل است، پس هرگاه خداوند اراده نماید وحی بفرستد، لوح به اسرائیل ارائه می‌شود، پس در آن می‌نگرد و آن را می‌خواند و سپس آن را به میکائیل القا می‌کند و او آن را به جبرئیل و وی به انبیا القا می‌نماید. از صفات هر یک از انبیا(ع) آن است که در حدّ مشترک میان عالم معقول و محسوس قرار دارد، پس او از خداوند اخذ می‌کند و از او تعلیم گیرد و آنگاه خلق را تعلیم می‌دهد و هدایتشان می‌‌نماید، پس او از خدا سؤال می‌کند و جواب می‌شنود و مردم از او سؤال می‌کنند و جواب می‌دهد و او واسطه میان دو طرف است. او از یک سو گوش و از سوی دیگر زبان است، پس برای قلب او دو در گشوده است؛ یک در برای مطالعه لوح است که به او علم یقینی و لدنی از عجایب گذشته و آینده و احوال قیامت و حشر و حساب و سرنوشت نهایی مردم در بهشت و در جهنم را می‌آموزد و این در برای کسی باز می‌شود که به عالم غیب توجه نماید و دائماً خدا را یاد کند. در دوم برای کسی باز می‌شود که به عالم غیب توجه نماید و دائماً خدا را یاد کند. در دوم برای مطالعه آثار حواس و اطلاع بر امور مهم مردم، جهت هدایت ایشان به خیر و بازداشتشان از شر است. این هر دو نیرو در پیامبر(ص) به حد کمال می‌رسد و لذا بهره وافری از وجود و از کمال از سوی خدا نصیب او می‌گردد و می‌تواند حق هر دو طرف را به گونه کامل ادا نماید و این کامل‌ترین مراتب انسانی است.^[۴]

شیخ صدوق می‌گوید: لوح و قلم دو فرشته‌اند و کرسی ظرفی است که تمام آن چه خداوند آفریده از عرش و آسمان‌ها و زمین را در بر می‌گیرد و در معنای دیگر، همان علم است، چنان که از امام صادق(ع) درباره معنای کرسی در آیه مبارکه ﴿﴿وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ﴾﴾^[۵] پرسیدند و امام(ع) فرمود: منظور علم خداوند است.^[۶].

شیخ مفید می‌نویسد: لوح همان کتاب خداوند متعال است که در آن، آن چه تا قیامت می‌باشد نوشته شده است و آیه ﴿﴿وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ﴾﴾^[۷] نیز بر این معنا دلالت دارد، پس لوح ذکر است و قلم چیزی است که خداوند با آن نوشته‌های لوح را ایجاد نمود و لوح را یک منبع قرارداد تا ملائکه، علم غیب و وحی را از آن دریابند، پس زمانی که خداوند اراده نماید تا ملائکه را بر غیب مطلع سازد و یا آنان را به سوی انبیا بفرستد، ایشان را از لوح مطع می‌سازد و کسانی که گفته‌اند لوح و قلم دو فرشته‌اند از سخن حق دور افتاده‌اند.^[۸]

یادآوری این نکته لازم است که آن‌چه همه پیامبران دارا بوده‌اند پیامبر اکرم از آن آگاه بوده است، چنان که ابوبصیر می‌گوید امام صادق(ع) به من فرمود: ای ابا محمد، به راستی خدا به هیچ کدام از پیامبران چیزی نداد، جز آن که او را به محمد(ص) داده است، و فرمود خدا به محمد همه آنچه به انبیا عطا کرد داده است و نزد ماست همان صحفی که خدای عزوجل فرمود: ﴿﴿إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الأُولَى صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى﴾﴾^[۹] وی عرض کرد: آیا این‌ها همان الواح است؟ حضرت فرمود: آری.^[۱۰]

بنابر برخی روایات، ام‌الکتاب همان لوح محفوظ است و در روایت آمده است که از امام کاظم(ع) سؤال شد آیا پیامبر(ص) وارث همه پیامبران(ع) است؟ حضرت فرمود: آری. سؤال شد: آیا از دوران آدم تا به خود آن حضرت؟ امام(ع) فرمود: خدا هیچ پیغمبری را مبعوث نکرده جز این که پیامبر(ص) از او اعلم است، سپس امام(ع) فرمود: ما وارث قرآنیم که در آن است آن چه کوه‌ها را به گردش آورد و زمین را بشکافد و مردگان را به گفتار آورد و به راستی در کتاب خدا آیاتی است که هر چه به وسیله آن خواسته شود به اذن خدا تحقق یابد و خدا همه را در ام الکتاب برای ما مقرر داشته است. به راستی خدا می‌فرماید: ﴿﴿وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاء وَالأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ﴾﴾^[۱۱] و می‌فرماید: ﴿﴿ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ﴾﴾؛^[۱۲] و ماییم که خدای عزوجل ما را برگزیده است و به ما ارث داده این کتابی را که در آن شرح و بیان هر چیزی است^[۱۳]»^[۱۴].

«علوم اهل بیت (ع) بر درس و تکرار متوقف نیست و از روی قیاس و فکر و حدس به دست نمی‌آید، چرا که ایشان پرسش‌های دشوار را پیش از تأمل پاسخ می‌دهند و هیچ مستفید و ممتحن و هیچ منکری، امری از امور دین را از ایشان نپرسیده است مگر آن‌که بی‌توقف و تأمل پاسخ گفته‌اند، معارف و علوم ایشان از ادراک دیگران به دور است، مناقب و مدایح ایشان، مثل ظهور نور شمس و قمر است، در شرافت بر همه سابق‌اند و در عرصه یقین بر همه فایق، عجز و قصور بر ایشان راه ندارد و نقص و فتور، گِرد ایشان نمی‌گردد و در جمیع صفات غالبند.^[۱۵] بنابراین، علم امام لدنّی است و هر کس علمش مستفاد از کتب و معلمین باشد، او ورثه انبیا در علم ایشان نیست. علوم انبیا تنها از سوی خداوند متعال قابل دست‌یابی است، چنان‌که قرآن می‌فرماید: ﴿﴿اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ﴾﴾ ^[۱۶] علم واقعی که تنها برای انبیا و اوصیاست از سوی قلم "یا عقل اول" نازل شده است که در سرسلسله مقامات و فرشتگان ملکوت است و بر همه عالم سلطه دارد. و نباید گمان کرد که تعلیم خداوند، تنها مختص انبیا (ع) است، زیرا خداوند می‌فرماید: ﴿﴿وَ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ﴾﴾ ^[۱۷] یعنی هر کس که در سلوک خود به حقیقت تقوا نایل شود، خداوند آنچه را نمی‌داند به او تعلیم می‌نماید.^[۱۸] علم لدنی از راه وحی و الهام به دست می‌آید. الهام درجات خفیفه‌ای از وحی است و در تمام زمان‌ها و برای تمام افراد امکان‌پذیر است و هر قدر روح فرد به اعتدال نزدیک‌تر شود، الهامات وارد شده فزونی و شدت می‌یابد، و این از برکات و رحمات الهی است که وقتی باب نبوت و وحی منسد می‌گردد، باب الهام گشوده می‌شود»^[۱۹].

پرسش‌های وابسته

منبع‌شناسی جامع علم غیب معصوم

پانویس

با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید:

↑ بحارالانوار، ج ۵۴، ص ۳۶۸، روایت ۱، ۵ و ۹.
↑ جلوه‌های لاهوتی، ج۱، ص۱۳۶.
↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
↑ محسن فیض کاشانی، علم الیقین، ص۶۳.
↑ «اریکه او گستره آسمان‌ها و زمین است»؛ سوره بقره، آیه۲۵۵.
↑ شیخ صدوق، توحید، ص۳۱۵.
↑ « و در زبور پس از تورات نگاشته‌ایم که بی‌گمان زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد»؛ سوره انبیا، آیه۱۰۵.
↑ شیخ مفید، تصحیح الاعتقاد، ص۷۴.
↑ « این (حقیقت) بی‌گمان در صحیفه‌های (آسمانی) پیشین (نیز آمده) است. صحیفه‌های ابراهیم و موسی»؛ سوره اعلی، آیه۱۸ و ۱۹.
↑ شیخ کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۴۳۵.
↑ « و هیچ (چیز) پنهانی در آسمان و زمین نیست مگر که در کتابی روشنگر (آمده) است»؛ سوره نمل، آیه۷۵.
↑ «سپس این کتاب را به کسانی از بندگان خویش که برگزیده‌ایم به میراث دادیم و برخی از آنان، ستمکاره با خویشند و برخی میانه‌رو و برخی با اذن خداوند در کارهای نیک پیشتازند»؛ سوره فاطر، آیه۳۲.
↑ شیخ کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۴۳۵.
↑ علم امام
↑ اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۲۲۵.
↑ پروردگار تو کریم‌تر است کسی که به انسان آنچه را نمی‌دانست به توسط قلم آموخت؛ سوره علق، آیات: ۳-۵.
↑ سوره بقره، آیه: ۲۸۲.
↑ عین القضاه همدانی، زبدة الحقایق، ص۶۸.
↑ علم امام (با رویکرد قرآنی، روایی، عرفانی، فلسفی و کلامی).

[1] بحارالانوار، ج ۵۴، ص ۳۶۸، روایت ۱، ۵ و ۹.

[2] جلوه‌های لاهوتی، ج۱، ص۱۳۶.

[3] مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت.

[4] محسن فیض کاشانی، علم الیقین، ص۶۳.

[5] «اریکه او گستره آسمان‌ها و زمین است»؛ سوره بقره، آیه۲۵۵.

[6] شیخ صدوق، توحید، ص۳۱۵.

[7] « و در زبور پس از تورات نگاشته‌ایم که بی‌گمان زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد»؛ سوره انبیا، آیه۱۰۵.

[8] شیخ مفید، تصحیح الاعتقاد، ص۷۴.

[9] « این (حقیقت) بی‌گمان در صحیفه‌های (آسمانی) پیشین (نیز آمده) است. صحیفه‌های ابراهیم و موسی»؛ سوره اعلی، آیه۱۸ و ۱۹.

[10] شیخ کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۴۳۵.

[11] « و هیچ (چیز) پنهانی در آسمان و زمین نیست مگر که در کتابی روشنگر (آمده) است»؛ سوره نمل، آیه۷۵.

[12] «سپس این کتاب را به کسانی از بندگان خویش که برگزیده‌ایم به میراث دادیم و برخی از آنان، ستمکاره با خویشند و برخی میانه‌رو و برخی با اذن خداوند در کارهای نیک پیشتازند»؛ سوره فاطر، آیه۳۲.

[13] شیخ کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۴۳۵.

[14] علم امام

[15] اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۲۲۵.

[16] پروردگار تو کریم‌تر است کسی که به انسان آنچه را نمی‌دانست به توسط قلم آموخت؛ سوره علق، آیات: ۳-۵.

[17] سوره بقره، آیه: ۲۸۲.

[18] عین القضاه همدانی، زبدة الحقایق، ص۶۸.

[19] علم امام (با رویکرد قرآنی، روایی، عرفانی، فلسفی و کلامی).

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

@@ خط ۱۹: / خط ۱۹: @@
 [[پرونده:tahriri.jpg|بندانگشتی|right|100px|[[محمد باقر تحریری|تحریری]]]]
 ::::::آیت‌الله '''[[محمد باقر تحریری]]''' در کتاب ''«[[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]»'' در این باره گفته است:
-::::::«در روایات ائمه{{عم}} از حقیقت قلم و لوح محفوظ پرده برداشته که آنها امور مادی نیستند بلکه برای بیان حقیقتشان، از آن دو به صورت فرشته تعبیر فرموده‌اند: راوی از امام باقر{{ع}} سؤال می‌کند: از "ن" (در سوره قلم، {{عربی|اندازه=155%|﴿{{متن قرآن|ن وَ القَلَم}}﴾}}) حضرت فرمود: آن نهری است در بهشت که خداوند عزوجل به او فرمود: جامد شو پس مداد گشت سپس به قلم فرمود: بنویس، قلم در لوح محفوظ آن‌چه بود و موجود می‌شود تا روز قیامت را ثبت کرد پس مداد، مدادی است از نور و قلم، قلمی است از نور و لوح، لوحی است از نور. راوی گوید: عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، امر لوح و قلم و مداد را بیشتر بیان فرمایید. و به من یاد دهید از آن‌چه خداوند به شما تعلیم فرموده است، حضرت فرمود: ... نون فرشته‌ای است که به قلم می‌رساند و آن نیز فرشته است و قلم به لوح که فرشته است می‌رساند و لوح به اسرافیل و اسرافیل به میکائیل و میکائیل به جبرئیل و جبرئیل به انبیاء و رسولان می‌رسانند. در این روایت و دیگر روایات، سلسله مراتب افاضه فیض از حق تعالی با کنایه بیان شده است زیرا اول می‌فرماید: ن، نهری است در بهشت و سپس می‌فرماید: نور است و نیز می‌فرماید: فرشته است، معلوم می‌شود که خداوند متعال حقایق وجودیه این عالم را قبل از آن، در عالم دیگر به‌طور بسیط ایجاد فرموده است و سپس آنها را تنزل داده تا به عالم ماده که عالم محو و اثبات است رسیده و ائمه{{عم}} نیز با این‌که در این عالم هستند <ref>بحارالانوار، ج ۵۴، ص ۳۶۸، روایت ۱، ۵ و ۹.</ref> احاطه علمی حضوری به آن عوالم پیدا می‌کنند، چنان‌که انبیاء{{عم}} به حسب ظرفیت وجودی خود به گوشه‌ای از آن احاطه پیدا می‌کنند»<ref>[[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]، ج۱، ص۱۳۶.</ref>.
+::::::«در روایات [[ائمه]]{{عم}} از حقیقت قلم و [[لوح محفوظ]] پرده برداشته که آنها امور مادی نیستند بلکه برای بیان حقیقتشان، از آن دو به صورت فرشته تعبیر فرموده‌اند: راوی از [[امام باقر]]{{ع}} سؤال می‌کند: از "ن" در سوره قلم، {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|ن وَ القَلَم}}﴾}} حضرت فرمود: آن نهری است در بهشت که خداوند عزوجل به او فرمود: جامد شو پس مداد گشت سپس به قلم فرمود: بنویس، قلم در لوح محفوظ آن‌چه بود و موجود می‌شود تا روز قیامت را ثبت کرد پس مداد، مدادی است از نور و قلم، قلمی است از نور و لوح، لوحی است از نور. راوی گوید: عرض کردم: ای فرزند [[رسول خدا]]، امر لوح و قلم و مداد را بیشتر بیان فرمایید. و به من یاد دهید از آن‌چه خداوند به شما تعلیم فرموده است، حضرت فرمود: ... نون فرشته‌ای است که به قلم می‌رساند و آن نیز فرشته است و قلم به لوح که فرشته است می‌رساند و لوح به اسرافیل و اسرافیل به میکائیل و میکائیل به جبرئیل و جبرئیل به انبیاء و رسولان می‌رسانند. در این روایت و دیگر روایات، سلسله مراتب افاضه فیض از حق تعالی با کنایه بیان شده است زیرا اول می‌فرماید: ن، نهری است در بهشت و سپس می‌فرماید: نور است و نیز می‌فرماید: فرشته است، معلوم می‌شود که خداوند متعال حقایق وجودیه این عالم را قبل از آن، در عالم دیگر به‌طور بسیط ایجاد فرموده است و سپس آنها را تنزل داده تا به عالم ماده که عالم محو و اثبات است رسیده و [[ائمه]]{{عم}} نیز با این‌که در این عالم هستند <ref>بحارالانوار، ج ۵۴، ص ۳۶۸، روایت ۱، ۵ و ۹.</ref> احاطه علمی حضوری به آن عوالم پیدا می‌کنند، چنان‌که انبیاء{{عم}} به حسب ظرفیت وجودی خود به گوشه‌ای از آن احاطه پیدا می‌کنند»<ref>[[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]، ج۱، ص۱۳۶.</ref>.
 ==پاسخ‌های دیگر==