خمس در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
خط ۱۵: خط ۱۵:
*در مورد [[ذی القربی]] دو نظر وجود دارد: برخی تنها [[بنی‌هاشم]] را [[ذی القربی]] می‌دانند و بعضی [[بنی‌هاشم]] و [[بنی عبدالمطلب]] را<ref>وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۷.</ref>؛ امّا اینکه سهم "[[خدا]]" چگونه صرف می‌شود، قول [[اجماعی]] این است که [[اسم خدا]] در [[آیه]] برای [[تبرک]] ذکر شده و سهم [[خداوند]] همان سهم [[پیامبر]]{{صل}} است.
*در مورد [[ذی القربی]] دو نظر وجود دارد: برخی تنها [[بنی‌هاشم]] را [[ذی القربی]] می‌دانند و بعضی [[بنی‌هاشم]] و [[بنی عبدالمطلب]] را<ref>وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۷.</ref>؛ امّا اینکه سهم "[[خدا]]" چگونه صرف می‌شود، قول [[اجماعی]] این است که [[اسم خدا]] در [[آیه]] برای [[تبرک]] ذکر شده و سهم [[خداوند]] همان سهم [[پیامبر]]{{صل}} است.
* از برخی [[نقل]] شده است که سهم [[خدا]] صرف [[کعبه]] می‌شود<ref>وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۷.</ref>. اینکه بعد از [[حیات پیامبر]]{{صل}} سهم او چه می‌شود، بین [[فقها]] [[اختلاف]] است؛ مالک می‌گوید: [[امر]] آن با [[امام]] است که در آنچه مهم داند، [[متن حدیث| مُتَقَرِّباً إِلَى اَللَّهِ ]] صرف گردد؛ [[شافعی]] [[معتقد]] است: سهم [[رسول خدا]]{{صل}} صرف [[مصالح مسلمین]] مانند تهیه و [[تدارک]] مقدمات [[جهاد]] و غیر آن می‌شود. [[ابوحنیفه]] [[معتقد]] است: سهم [[حضرت رسول]]{{صل}}  و [[ذی القربی]]  حذف می‌گردد. بنا بر نظر [[امامیه]]، [[خمس]] به شش قسمت تقسیم می‌شود؛ سه بخش برای [[پیامبر]]{{صل}} در زمان [[حیات]] و بعد از او به [[امام]] [[معصوم]] [[جانشین]] او تعلق می‌گیرد و مراد از [[ذی القربی]]  همین است و سه بخش دیگر برای کسانی است که در [[آیه]] بعد از [[ذی القربی]]  نام برده شده‌اند<ref>بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۸۲.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۲۶۲-۲۶۳.</ref>.
* از برخی [[نقل]] شده است که سهم [[خدا]] صرف [[کعبه]] می‌شود<ref>وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۷.</ref>. اینکه بعد از [[حیات پیامبر]]{{صل}} سهم او چه می‌شود، بین [[فقها]] [[اختلاف]] است؛ مالک می‌گوید: [[امر]] آن با [[امام]] است که در آنچه مهم داند، [[متن حدیث| مُتَقَرِّباً إِلَى اَللَّهِ ]] صرف گردد؛ [[شافعی]] [[معتقد]] است: سهم [[رسول خدا]]{{صل}} صرف [[مصالح مسلمین]] مانند تهیه و [[تدارک]] مقدمات [[جهاد]] و غیر آن می‌شود. [[ابوحنیفه]] [[معتقد]] است: سهم [[حضرت رسول]]{{صل}}  و [[ذی القربی]]  حذف می‌گردد. بنا بر نظر [[امامیه]]، [[خمس]] به شش قسمت تقسیم می‌شود؛ سه بخش برای [[پیامبر]]{{صل}} در زمان [[حیات]] و بعد از او به [[امام]] [[معصوم]] [[جانشین]] او تعلق می‌گیرد و مراد از [[ذی القربی]]  همین است و سه بخش دیگر برای کسانی است که در [[آیه]] بعد از [[ذی القربی]]  نام برده شده‌اند<ref>بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۸۲.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۲۶۲-۲۶۳.</ref>.
==خمس در واژه‌نامه فقه سیاسی==
[[خمس]] در لغت، پنج یک و جمع آن اخماس است و در اصطلاح [[فقهی]]، نوعی [[مالیات]] و یک پنجم [[مالی]] است که به [[بنی هاشم]] (اعمّ از [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} و [[سادات]])، در عوض [[زکات]] (که از آن [[محروم]] شده‌اند) اختصاص یافته<ref>شرح لمعه، ج۲، ص۶۶؛ کتاب الخمس، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶؛ کتاب الخمس، ص۱۱.</ref> و بر هفت چیز تعلق می‌گیرد: [[غنائم جنگی]]، معدن، گنج، [[اموال]] به دست آمده از [[راه]] غوّاصی در دریا، سود کسب - پس از کسر هزینه‌های عرفی [[زندگی]] - [[مال]] [[حلال]] آمیخته به [[حرام]] و زمینی که [[کافر]] ذمّی از [[مسلمان]] بخرد<ref>جواهر الکلام، ج۱۶، ص۵؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۱۷۹؛ حدائق الناضرة، ج۱۲، ص۳۶۹.</ref>. [[خمس]]، در سال دوم [[هجرت]] با [[نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِن كُنتُمْ آمَنتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref>، بر [[مسلمانان]] [[واجب]] گشت.
در [[شأن نزول]] آیۀ مربوط به [[خمس]] می‌گویند: "[[عبدالله بن جحش]]" - [[صحابی پیامبر]]{{صل}} - در [[نبرد]] با [[مشرکان]] در [[جنگ بدر]]، غنائمی به‌دست آورد و این امر باعث رنجش دیگر جنگ‌جویان گردید.
از این‌رو، [[عبدالله بن جحش]]، در نزدیکی [[مدینه]]، یک پنجم از آن [[غنایم]] را به [[رسول الله]] تحویل داد و [[پیامبر]]{{صل}} نیز تمامی آن را میان [[رزمندگان]] [[اسلام]] تقسیم کرد که [[آیه خمس]] در همین زمینه نازل شده بود<ref>سیره حلبی، ج۳، ص۱۵۷.</ref>. با دقت در [[آیات]] و [[روایات]] مربوط به [[خمس]]، می‌توان علت [[تشریع]] آن را دو امر دانست:
# تأمین بودجه برای [[حکومت اسلامی]]؛
#[[خمس]] از آنِ [[حکومت]] بوده ولیکن به منظور جلوگیری از هر گونه [[سوء ظن]] نسبت به [[حیف]] و میل [[اموال عمومی]] نظیر [[زکات]]، فقرای [[خاندان پیامبر]]{{صل}} از این درآمد تأمین می‌شدند<ref>وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶؛ کتاب الخمس، ص۳۰؛ وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶، باب ۲ من ابواب الانفال، حدیث ۶؛ المستدرک، ج۱، باب ۵ من ابواب الانفال، حدیث ۲؛ الکافی، ج۱، ص۴۰۹؛ راجع به موارد وجوب خمس و چگونگی توزیع آن، ر.ک: کتاب الخمس، ص۱۵؛ شرح لمعه، ج۲، ص۶۴.</ref><ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۹۲.</ref>.


==منابع==
==منابع==
* [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]
* [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]
* [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]


==پانویس==
==پانویس==

نسخهٔ ‏۵ نوامبر ۲۰۲۰، ساعت ۰۹:۳۴

متن این جستار آزمایشی و غیرنهایی است. برای اطلاع از اهداف و چشم انداز این دانشنامه به صفحه آشنایی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت مراجعه کنید.
اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث خمس است. "خمس" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل خمس (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

خمس در واژه‌نامه فقه سیاسی

خمس در لغت، پنج یک و جمع آن اخماس است و در اصطلاح فقهی، نوعی مالیات و یک پنجم مالی است که به بنی هاشم (اعمّ از امام معصوم(ع) و سادات)، در عوض زکات (که از آن محروم شده‌اند) اختصاص یافته[۹] و بر هفت چیز تعلق می‌گیرد: غنائم جنگی، معدن، گنج، اموال به دست آمده از راه غوّاصی در دریا، سود کسب - پس از کسر هزینه‌های عرفی زندگی - مال حلال آمیخته به حرام و زمینی که کافر ذمّی از مسلمان بخرد[۱۰]. خمس، در سال دوم هجرت با نزول آیه ﴿وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِن كُنتُمْ آمَنتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[۱۱]، بر مسلمانان واجب گشت. در شأن نزول آیۀ مربوط به خمس می‌گویند: "عبدالله بن جحش" - صحابی پیامبر(ص) - در نبرد با مشرکان در جنگ بدر، غنائمی به‌دست آورد و این امر باعث رنجش دیگر جنگ‌جویان گردید. از این‌رو، عبدالله بن جحش، در نزدیکی مدینه، یک پنجم از آن غنایم را به رسول الله تحویل داد و پیامبر(ص) نیز تمامی آن را میان رزمندگان اسلام تقسیم کرد که آیه خمس در همین زمینه نازل شده بود[۱۲]. با دقت در آیات و روایات مربوط به خمس، می‌توان علت تشریع آن را دو امر دانست:

  1. تأمین بودجه برای حکومت اسلامی؛
  2. خمس از آنِ حکومت بوده ولیکن به منظور جلوگیری از هر گونه سوء ظن نسبت به حیف و میل اموال عمومی نظیر زکات، فقرای خاندان پیامبر(ص) از این درآمد تأمین می‌شدند[۱۳][۱۴].

منابع

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید:  

  1. ↑ ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۲، ص۲۱۷.
  2. ↑ «آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است» سوره انفال، آیه ۴۱.
  3. ↑ وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۷.
  4. ↑ سید محمد حسین طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۸۹.
  5. ↑ وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۷.
  6. ↑ وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۷.
  7. ↑ بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۸۲.
  8. ↑ نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص: ۲۶۲-۲۶۳.
  9. ↑ شرح لمعه، ج۲، ص۶۶؛ کتاب الخمس، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶؛ کتاب الخمس، ص۱۱.
  10. ↑ جواهر الکلام، ج۱۶، ص۵؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۱۷۹؛ حدائق الناضرة، ج۱۲، ص۳۶۹.
  11. ↑ «و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.
  12. ↑ سیره حلبی، ج۳، ص۱۵۷.
  13. ↑ وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶؛ کتاب الخمس، ص۳۰؛ وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶، باب ۲ من ابواب الانفال، حدیث ۶؛ المستدرک، ج۱، باب ۵ من ابواب الانفال، حدیث ۲؛ الکافی، ج۱، ص۴۰۹؛ راجع به موارد وجوب خمس و چگونگی توزیع آن، ر.ک: کتاب الخمس، ص۱۵؛ شرح لمعه، ج۲، ص۶۴.
  14. ↑ فروتن، اباصلت، مرادی، علی اصغر، واژه‌نامه فقه سیاسی، ص ۹۲.

[[رده: خُمُس

برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=خمس_در_فقه_سیاسی&oldid=388332»