الف باب

این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

الف باب در تاریخ اسلامی | الف باب در حدیث | الف باب در کلام اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل الف باب (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

الف باب عنوان روایاتی است که اشاره به تعلیم پیامبر به امیرالمؤمنین(علیه السلام) در آخر حیاتشان دارد و در آن پیامبر هزار باب علم را به ایشان تعلیم دادند.

مقدمه

• روایات مشهور به الف باب از روایات پر تعدادی‌ است‌ که‌ بیان‌گر یکی از منابع و مجاری علوم ائمه(علیهم السلام) است. بر خلاف سایر مجاری علوم‌ اهل‌ بیت(علیهم السلام) که‌ طرح و تبیین آن بیشتر در زمان امام باقر(علیه السلام) و به صورت گسترده‌تر در زمان امام‌ صادق(علیه السلام) رخ نمایانده است، روایات الف باب در موارد متعددی از زبان امیرالمؤمنین(علیه السلام) و برخی از صحابه پیامبر و تعدادی از همسران ایشان بیان و یا نقل شده است، هر‌ چند‌ تبیین حقایق و جزییاتی از آن در دوره امام صادق(علیه السلام) پدیدار شده است.
• در این روایات با اشاره‌ به‌ دعوت‌ پیامبر(صلی الله علیه و آله) از امیرالمؤمنین(علیه السلام)، به انتقال دانشی از پیامبر به امیرالمومنین(علیه السلام) در ساعات‌ پایانی‌ عمر‌ حضرت اشاره شده و از تعلیم هزار باب علم که از هر یک هزار باب‌ دانش باز می شود بحث شده است. امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «قال رسول الله فی‌ مرضه الذی توفی فیه ادعوا لی خلیلی فأرسلتا إلی أبویهما فلما نظر إلیهما‌ رسول‌ الله أعرض عنهما ثم قال‌ ادعوا‌ لی خلیلی‌ فأرسل‌ إلی‌ علی فلما نظر إلیه أکبّ علیه‌ یحدثه‌ فلما خرج لقیاه فقالا له ما حدثک خلیلک فقال حدثنی ألف باب‌ یفتح‌ کل باب ألف باب».

"الف باب" منبعی برای علم معصوم

• علم امامان اهل بیت(ع) در شناخت کامل دین الهی، احکام و معارف قرآن و سنت نبوی مرهون میراث علمی است که پیامبر(ص) به شکل معجزه‌آسایی در قالب هزار باب علم در لحظات پایانی عمر شریفشان در وجود مولا علی(ع) نهادند. و این، علاوه بر علومی بود که در طی سال ها به صورت خصوصی در اختیار وی قرار داده بودند و با دعای خویش ایشان را معصوم از نسیان آن علوم نموده بودند. این علوم از آن رو که منحصر در علی(ع) می‌شد و راهی جز انتقال وحی‌ گونه آنها وجود نداشت شایسته نام علم غیب می‌باشد. این علم پس از امام علی(ع) به امامان بعدی منتقل گردید. بنابر این اگر ائمه(ع) هیچ اشتباه عمدی و سهوی و فراموشی ندارند، مرهون علم غیب به کتاب خدا و مجموعه دین است.. به عبارتی دیگر یکی از منابع علمی امامان(علیهم السلام) وراثت از پیامبر(صلی الله علیه و آله) است، به این معنی که پیامبر تمام معارف و شرایع را به امیرالمؤمنین(علیه السلام) آموخت و این معارف و آگاهی از ایشان، نسل اندر نسل به فرزندانشان رسیده است. در این زمینه روایاتی وجود دارد با عنوان روایات الف باب که به طرق متعدد نقل شده، و یکی از مجاری و راه های وراثت علوم امامان(علیهم السلام) را تبیین می کند.

"الف باب" در حدیث

• روایات "الف باب" از چنان گستردگی برخوردار می باشد که برخی از علما ادعای متواتر بودن آن را کرده اند و برخی دیگر اشاره به فراوانی این روایات دارند.
• برخی از این احادیث عبارتند از:

1. در حدیثی ابوبصیر می گوید: «دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) فَقُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي أَسْأَلُكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ هَاهُنَا أَحَدٌ يَسْمَعُ كَلَامِي‏ قَالَ: فَرَفَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) سِتْراً بَيْنَهُ‏ وَ بَيْنَ‏ بَيْتٍ‏ آخَرَ فَاطَّلَعَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ شِيعَتَكَ يَتَحَدَّثُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَلَّمَ عَلِيّاً(علیه السلام) بَاباً يُفْتَحُ لَهُ مِنْهُ أَلْفُ بَابٍ قَالَ: فَقَالَ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَلِيّاً(علیه السلام) أَلْفَ بَابٍ يُفْتَحُ مِنْ كُلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ قَالَ: قُلْتُ هَذَا وَ اللَّهِ الْعِلْم... .»
2. امیرالمؤمنین(علیه السلام) هم فرمودند: «اِنَّ رَسُولَ اللهِ(صلی الله علیه و آله) عَلَّمَنى اَلْفَ بَاب مِنَ الْحَلاَلِ وَ الْحَرَامِ وَ مِمَّا کَانَ وَ مِمَّا یَکُونُ اِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ، کُلُّ بَاب مِنْهَا یَفْتَحُ اَلْفَ باب فَذلِکَ اَلْفَ اَلْفَ باب حتّی عَلِمْتُ ما کانَ وَ ما یکونُ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ عَلِمْتُ عِلْمَ الْمَنایا وَ الْبَلایا وَ فَصْلَ الْخِطابِ» و روایات دیگری که در این زمینه وارد شده است.

• روایات الف باب مشتمل بر نکات متعددی است مانند:

1. از این روایات روشن می شود، تعلیم به صورت دفعی بوده و پیامبر(صلی الله علیه و آله) همۀ علوم را به علی(علیه السلام) به خاطر وراثت آموزش داده است. ایشان در بیماری پایان عمرشان، علی(علیه السلام) را فراخواند و در مدت کوتاه هزار حدیث و یا هزار باب و در از دانش را به آن بزرگوار آموخت که هر کدام از آن‌ها خود هزار در را می‌گشاید: «يَفْتَحُ كُلُّ حَدِيثٍ أَلْفَ بَاب»
2. عدد هزار در این احادیث خواه عدد تعداد باشد یا تکثیر، دلیل بر گسترش فوق‌العاده ابواب علمی است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به آن حضرت آموخت، و نیز اشاره به آن است که این ابواب مشتمل بر یک سلسله اصول کلی بود که از آنها صدها یا هزاران باب دیگر گشوده می‌شد. این منبع دانش در کنار کتاب جامعه دو منبع اصلی آگاهی کامل امام از حلال و حرام الهی است. هرچند باید ادعا نمود طبق روایات، تعلیمات پیامبر(صلی الله علیه و آله) به امام علی(علیه السلام) منحصر به این امور نبوده بلکه علومی گسترده را شامل می شود.

نتیجه‌

• الف‌ باب، موضوع روایات‌ فراوانی‌ است که ماهیت، گستره‌ و منشأ‌ بخشی از علم امام را بیان می‌کند. کثرت این روایات به گونه‌ای است که از محتوای آنها برداشت تواتر‌ معنوی در زمینۀ دریافت دانش بسیار برداشت می شود. تحقق این تحدیث در مدت زمان کوتاه و قراین دیگر می‌فهماند که هر باب از هزار باب اول، اصل یا مطلب جامع و کاملی را در بر می‌گیرد‌؛ به‌ گونه‌ای که از آن هزار باب دیگر از علم می‌جوشد. روایات الف باب بیان می‌کنند، یکی از پایه‌های معرفتی دانش الف باب، آگاهی یافتن امام به احکام و حلال و حرام الهی با دانش انتقال یافته از پیامبر به‌ امام‌ علی(علیه السلام) است.

پرسش‌های وابسته

• رابطه الف باب با علم معصوم چیست؟ (پرسش)
• رابطه الف باب با علم غیب معصوم چیست؟ (پرسش)

جستارهای وابسته

• علم معصوم
• علم غیب معصوم

منبع‌شناسی جامع الف باب

• کتاب‌شناسی الف باب؛
• مقاله‌شناسی الف باب؛
• پایان‌نامه‌شناسی الف باب.

منابع

• محدثی، جواد، فرهنگ غدیر.

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: