مقتل نگاری قرن دوم تا هفتم
مقدمه
در این مبحث به شناسایی و معرفی اجمالی مقتلها و نگاشتههای مربوط به عاشورا پرداخته شده است، در این دوره (قرن دوم تا هفتم)، نگاشتههای مربوط به عاشورا که از قرن دوم آغاز شده، از نظر کمیت، ابتدا سیر صعودی و سپس سیر نزولی داشته است. اوج این نگاشتهها در این مقطع در قرنهای سوم و چهارم بوده و پس از قرن چهارم، رو به کاهش گذاشته است.
مقاتل قرن دوم
- مقتل الحسین(ع)؛ نگاشته جابر بن یزید جعفی، جابر از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بود که در سال ۱۲۸ قمری وفات کرد[۱]. طبری، گزارشی را به نقل از وی آورده است[۲].
- تسمیة من قتل مع الحسین(ع) من ولده واخوته اهل بیته و شیعته: نگاشته فضیل بن زبیر اسدی رستان کوفی (از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع))[۳].
- مقتل الحسین(ع)؛ نگاشته قاسم بن اصبغ بن نباته مجاشعی. مشهور است که کهنترین مقتل مکتوب، منسوب به اصبغ بن نباته است؛ چنانکه شیخ طوسی در میان آثار اصبغ بن نباته، کتاب مقتل الحسین بن علی را ذکر کرده است[۴].
شخصیت اصبغ بن نباته: بنا بر خبری که شیخ صدوق نقل کرده، اصبغ بن نباته، در زمان شهادت امام حسین(ع) حیات داشته، (شیخ صدوق در جریان آویختن سر یکی از شهدای کربلا توسط یکی از سپاهیان عمر سعد، از قول قاسم بن اصبغ اینگونه بیان کرده است که: «من به پدرم گفتم: ای کاش این مرد حامل سر، اندکی سر را بالاتر آویزان میکرد. مگر نمیبینی که دستان اسب با سر چه میکند؟. …» این گفته قاسم حاکی از آن است که اصبغ در زمان حادثه کربلا، زنده بوده است)[۵] و حتی بنا بر خبری در شرح الاحبار، وی در عصر حکومت حجاج در کوفه، یعنی در میان سالهای ۷۵ تا ۹۵ قمری زنده بوده است[۶]. پس میتوان گفت که او در زمان حادثه عاشورا زنده بوده و بنابراین امکان نگارش کتابی در این باره وجود دارد. اما در اخبار و گزارشهای تاریخی، هیچ خبری درباره واقعه عاشورا از او نقل نشده است. از طرف دیگر فرزند وی، قاسم، راوی برخی از اخبار واقعه عاشوراست؛ چنان که طبری، قال هشام عن ابیه محمد بن السائب عن القاسم بن الاصبغ بن نباتة قال… ابن حمزه طوسی نیز این خبر را با حذف اسناد، مستقیما از قاسم بن اصبغ نقل کرده است)[۷] ابوالفرج اصفهانی (قال المدائنی ابو غسان، عن هارون بن سعد عن القاسم بن الاصبغ بن نباته قال…)[۸] و شیخ صدوق[۹] اخباری را با یک یا چند واسطه از او نقل کردهاند. در مجموع، گرچه این احتمال هست که مقتل، متعلق به پسر بوده و در کتابت، نام او افتاده و به اشتباه به پدر نسبت داده شده باشد، اما بعید نیست هر کدام مقتل مستقلی نوشته باشند.[۱۰]
ادامه مقاتل قرن دوم
- روایات منقول از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در مقتل حضرت سیدالشهدا، به جز روایات کوتاه درباره حادثه کربلا که از امامان شیعه(ع) در مجامع حدیثی نقل شده است، گاه به روایات بلندی برمیخوریم که در نوع خود میتواند یک مقتل قلمداد شود؛ از جمله میتوان به یک حدیث طولانی اشاره کرد که شیخ صدوق در امالی خود به صورت مسند از امام صادق(ع) نقل کرده است. این حدیث، بخشهای مختلف حادثه کربلا را از بدو شکلگیری آن در مدینه پس از مرگ معاویه و تلاش والی مدینه برای اخذ بیعت از امام حسین(ع) برای یزید، تا شهادت حضرت و سپس گوشهای از جریان اسارت اهل بیت(ع) و مجلس ابن زیاد شرح میدهد[۱۱]. همچنین روایت عمار دهنی از امام باقر(ع) درباره سیر قیام امام حسین(ع) از آغاز تا پایان و جریان اسارت اهل بیت(ع) و در شام و بازگشت آنان به مدینه و نیز جریان قیام مسلم در کوفه نیز از این دست روایات به شمار میروند[۱۲].
- مقتل الحسین(ع)؛ نگاشته عمار بن ابی معاویة بجلی دهنی، مشهور به عمار دهنی (۱۳۳ق)[۱۳] البته هیچ یک از مورخان و رجالشناسان متقدم، برای عمار دهنی، نگاشتهای به نام مقتل الحسین یا رسالهای درباره واقعه عاشورا ثبت نکردهاند؛ اما چنان که اشاره شد، با توجه به آنکه طبری چند صفحه از تاریخ خود را به خبری نسبتا طولانی از عمار دهنی درباره کل واقعه عاشورا اختصاص داده، و همچنین برخی از اخبار وی دراین باره در بعضی از منابع دیگر آمده است[۱۴]، به نظر میرسد که وی نیز در این باره نگاشته مستقلی، هرچند مختصر همانند بسیاری از نگاشتههای دیگر متقدمان، داشته و مطالب آن محدود به روایات یادشده نبوده است. برخی از محققان معاصر نیز چنین مقتلی را به او نسبت دادهاند[۱۵].
- مقتل الحسین(ع)؛ ابومخنف لوط بن یحیی ازدی[۱۶] (۱۵۷ق)، درباره این مقتل بعدا توضیح خواهیم داد. از مقتلهای این قرن، مقتل جابر بن یزید و مقتل قاسم بن اصبغ موجود نیست.[۱۷]
مقاتل قرن سوم
از لحاظ تعداد مقتلها و نگاشتههای مربوط به واقعه کربلا، قرن سوم اوج دوره مقتلنگاری و نگاشتههای عاشورایی به حساب میآید. البته نگارش مقتل هم مانند دیگر شاخههای علوم، تحت تاثیر فضای پدید آمده در این قرن برای نگارش آثار مختلف، از جمله مجامع حدیثی بود. در این قرن، هم شیعیان و هم سنیان، تلاشهای ارزندهای در مقتلنگاری صورت دادند و آثاری پدید آوردند که برخی از آنها دستمایه آثار بعدی قرار گرفت؛ اما از میان آن آثار، بخش بسیار اندکی به دست ما رسیده و بیشتر آنها از بین رفتهاند. در منابع فهرستنگار و رجالی متقدم، کتابهایی با عنوان «مقتل الحسین(ع)» یا نزدیک به آن، به محدثان و مورخان شیعه و سنی قرن سوم نسبت داده شده، که از میان آنها میتوان به این مقتلها اشاره کرد:
- مقتل الحسین(ع)؛ هشام بن محمد کلبی[۱۸] (۲۰۴[۱۹] یا ۲۰۶ق)[۲۰]
- مقتل الحسین(ع)؛ محمد بن عمر واقدی (۲۰۷ق)[۲۱]
- مقتل الحسین(ع): ابوعبیده معمر بن مثنی (۲۰۹ق)[۲۲]. سید بن طاووس در یکجا بنابر آنچه در یکی از نسخههای ملهوف آمده گزارشی را از این مقتل نقل کرده است[۲۳].
- مقتل الحسین(ع)؛ نصر بن مزاحم منقری[۲۴] (۲۱۲ق)؛
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوعبید قاسم بن سلام هروی[۲۵] (۲۲۴ق)[۲۶]. چنان که خواهد آمد، ابن عبد ربه (علی بن عبدالعزیز قال: قرا علی ابوعبید القاسم بن سلام وانا اسمع…)[۲۷] و محمد بن احمد بن تمیم[۲۸] بخشی از گزارشهای مقتل وی را آوردهاند؛
- السیرة فی مقتل الحسین(ع)؛ ابوالحسن علی بن محمد مدائنی بغدادی[۲۹] (۲۲۵ق)[۳۰]. ابوالفرج اصفهانی[۳۱]، سبط بن جوزی[۳۲] و جمال الدین یوسف مزی[۳۳] از مقتل او نقل کردهاند؛
- ترجمه الحسین و مقتله من الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد (۲۳۰ق)؛
- کتاب المقتل احمد بن حنبل (۲۴۱ق). ابن شهرآشوب از این مقتل، گزارشی را نقل کرده است[۳۴]؛
- مقتل الحسین(ع)؛ ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی (زنده در سال ۲۶۹ق)[۳۵]؛
- کتاب المقتل عبدالله بن عمرو وراق (۲۷۴ق). (سمعانی، از او با عنوان ابومحمد عبدالله بن ابی سعد یاد کرده و گفته است مقصود از او، عبدالله بن عمرو عبدالرحمن بن بشر بن هلال انصاری وراق بلخی اخباری است که متولد سال ۱۹۷ و متوفای ۲۷۴ است)[۳۶] سبط بن جوزی در یک جا از این مقتل، خبری را نقل کرده است[۳۷].
- مقتل الحسین بن علی[۳۸]، ابن قتیبه دینوری (۲۷۶ق). وی همچنین حدود هشت صفحه از کتاب الامامة والسیاسة را (که منسوب به او است) به گزارش قیام امام حسین(ع) اختصاص داده است که گزارشهای وی، با گزارشهای ابن عبد ربه در العقد الفرید در این باره، شباهت بسیاری دارد[۳۹]؛
- ترجمه و مقتل امام حسین (جلد سوم از مجموعه سیزده جلدی انساب الاشراف)؛ احمد بن یحیی بن جابر بلاذری (۲۷۹ق)؛
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوبکر عبدالله بن محمد بن عبید بن سفیان بن قیس قرشی آموی، معروف به «ابن ابی الدنیا»[۴۰] (۲۸۱ق)؛ عبدالرحمن بن جوزی (۵۹۷ق)[۴۱] و ابن عساکر[۴۲] از گزارشهای وی، بهره بردهاند. این مقتل نزد سبط بن جوزی[۴۳] (قرن هفتم) نیز بوده و او در چند جا از کتاب خود، اخباری را از آن نقل کرده است.
- گزارش فاجعه کربلا در الاخبار الطوال؛ ابوحنیفه دینوری (۲۸۲ق)[۴۴]؛
- مقتل الحسین(ع): ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید ثقفی کوفی، صاحب کتاب الغارات (۲۸۳ق)
- مقتل الحسین(ع)؛ حسن بن سهل مجوز بصری[۴۵] (۲۹۰ق)
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوعبدالله محمد بن زکریا غلابی بصری بغدادی[۴۶] (۲۹۸ق). ابن عساکر خبری را درباره قبر امام حسین(ع) از وی نقل کرده است[۴۷].
تا آنجا که اطلاع داریم، از مقتلهای این قرن، تنها مقتلهای شماره ۱۲ و ۱۴ موجود است.[۴۸]
مقاتل قرن چهارم
- مقتل الحسین(ع)؛ محمد بن سلیمان کوفی[۴۹] (زنده تا سال ۳۰۰ق).
- مقتل الحسین(ع)[۵۰] یا مولد الحسین بن علی و مقتله[۵۱]؛ ابوالفضل سلمة بن خطاب براوستانی آزدورقانی (۳۰۱ق).
- گزارش قیام عاشورا در کتاب تاریخ الامم و الملوک؛ محمد بن جریر طبری (۳۱۰ق).
- گزارش واقعه عاشورا در کتاب الفتوح؛ احمد محمد بن علی بن اعثم کوفی (۳۱۴ق).
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوالقاسم عبدالله بن محمد بغوی[۵۲] (۳۱۷ق). ابن عساکر، برخی از اخبار وی را درباره امام حسین(ع)، نقل کرده است[۵۳].
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوجعفر محمد بن یحیی عطارقمی[۵۴] (۳۲۸ق).
- قیام عاشورا در کتاب العقد الفرید: احمد بن محمد بن عبدربه اندلسی (۳۲۸ق).
- مقتل الحسین و ذکر الحسین(ع)؛ ابواحمد عبدالعزیز بن یحیی بن احمد عیسی جلودی آزدی بصری[۵۵] (۳۳۲ق).
- قیام عاشورا در کتاب المحن؛ ابوالعرب محمد بن احمد بن تمیم تمیمی (۳۳۳ق)
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوالحسین عمر بن حسن شیبانی قاضی، معروف به «ابن آشنانی بغداد»[۵۶] (۳۳۹ق)
- گزارش قیام کربلا در مروج الذهب و معادن الجوهر؛ ابوالحسن علی بن حسین بن علی مسعودی (۳۴۶ق).
- گزارش واقعه کربلا از کتاب البدع والتاریخ؛ مطهر بن طاهر مقدسی (متوفای پس از ۳۵۵ق).
- گزارش قیام عاشورا در مقاتل الطالبیین (کتاب)مقاتل الطالبیین؛ ابوالفرج اصفهانی[۵۷] (۳۵۶ق).
- مقتل الحسین(ع)؛ سلیمان بن احمد حافظ طبرانی (۳۶۰ق). طبرانی از محدثان بزرگ قرن چهارم است که دارای دو اثر بزرگ روایی به نام المعجم الکبیر و المعجم الاوسط است. ابن منده (۴۷۵ق) در شرح حال طبرانی در میان تالیفات او از کتابی به نام مقتل الحسین، یاد کرده است[۵۸]. این کتاب در بستر زمان، از بین رفته است و اثری از آن نیست؛ اما آنچه وجود دارد و منتشر شده است، متن استخراج شده از جلد سوم کتاب المعجم الکبیر طبرانی است[۵۹] که ابتدا با تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی در ضمن کتابی با عنوان الحسین و السنة چاپ شده است. این کتاب دارای ۱۴۸ روایت است که هریک به بخشی از زندگی و فضایل امام حسین(ع)، حادثه کربلا و حوادث خارقالعاده پس از شهادت حضرت، پرداخته است. همچنین محمد شجاع ضیف الله این بخش را تحقیق و به صورت جدا، با عنوان مقتل الحسین بن علی بن ابی طالب چاپ کرده است. امتیاز کار محمد شجاع نسبت به کار طباطبایی، آن است که وی سی روایت مربوط به امام حسین(ع) را افزوده است. طبیعی است که نمیتوان به متن استخراج شده، مقتل به معنای معمول و مصطلح، اطلاق کرد؛ اما چون گزارشهای یادشده از قدمت خاصی برخوردار است و طبرانی آنها را به صورت مسند نقل کرده، شایان توجه، و درخور مطالعه و بررسی است.
- مقتل الحسین(ع)؛ شیخ صدوق[۶۰] (۳۸۱ق). با توجه به غلبه جریان حدیثگرا در میان محدثان قم، مقتل شیخ صدوق نیز همچون آثار دیگر او، اثری حدیثی بوده و اکثر قریب به اتفاق احادیث آن، از معصومان(ع)، به ویژه امام سجاد(ع)، امام صادق(ع) و امام رضا(ع) و به صورت مسند، نقل شده بود. چنان که به لحاظ حساسیت محدثان حوزه قم در دو قرن سوم و چهارم در پرهیز از نقل احادیث ضعیف، و نیز برخوردهای تند ایشان با محدثانی که ناقل احادیث ضعیف بودند، بایستی این مقتل تا میزان بسیار کمتری نسبت به دیگر مقاتل، مشتمل بر احادیث و روایات ضعیف بوده باشد[۶۱]. این مقتل تا قرن ششم موجود بوده و ابن شهرآشوب از آن نقل کرده است[۶۲].
- مقتل الحسین(ع)؛ محمد بن علی بن فضل بن تمام بن شهریار اصغر، ملقب به سکین[۶۳]، (زنده در ۳۸۱ق).
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوجعفر محمد بن احمد بن یحیی اشعری قمی[۶۴] (قرن ۴ هجری).
- کتاب المقتل؛ محمد بن ابراهیم بن یوسف احمد بن یوسف کاتب شافعی (تولد ۲۸۱، در گذشته قرن چهارم)[۶۵].
- «قیام سیدالشهدا حسین بن علی و خونخواهی مختار» به روایت طبری و انشای ابوعلی محمد بن محمد بلعمی (قرن ۴ هجری). (برگرفته از تاریخ نامه طبری، به کوشش محمد سرور مولایی.)
- مقتل الحسین(ع)؛ نویسنده نامعلوم[۶۶].
از مقتلهای این قرن، نیمی از آنها (شمارههای ۳، ۴، ۷، ۹، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۹، ۲۰) در زمان ما، موجود است.[۶۷]
مقاتل قرن پنجم
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوعبدالله حاکم نیشابوری[۶۸] (۴۰۵ق).
- تاریخ و قیام امام حسین(ع) در کتاب الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ شیخ مفید (۴۱۳ق)
- بخش تاریخ عاشورا از کتاب تجارب الامم و تعاقب الهمم؛ ابوعلی مسکویه رازی (۴۲۱ق).
- مقتل الحسین بن علی، ابوزید عمارة بن زید خیوانی همدانی[۶۹] (متوفای پیش از ۴۵۰ق).
- مقتل الحسین(ع)؛ شیخ طوسی[۷۰] (۴۶۰ یا ۴۵۸ق).
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوالحسن احمد بن عبدالله بکری (قرن پنجم)[۷۱].[۷۲]
مقاتل قرن ششم
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوالمؤید موفق بن احمد خوارزمی (۵۶۸ق).
- مقتل نور الائمه (فارسی)؛ ابوالمؤید موفق بن احمد خوارزمی (۵۶۸ق). کمال الدین حسین بن علی واعظ کاشفی (۹۱۰ق) در کتابش (رواضة الشهداء) در گزارش قیام عاشورا، بارها از کتابی به نام نور الائمه که مؤلفش خوارزمی است، یاد کرده و از آن مطالبی نقل نموده است[۷۳]. پرسشی که در این باره مطرح است، این است که آیا کتاب یادشده، همان ترجمه مقتل خوارزمی است یا خوارزمی، مقتل دیگری برای پارسی زبانان نوشته است؟ با بررسی و مقایسهای که به طور اجمالی صورت گرفت، پاسخ این پرسش را نمیتوان به آسانی و روشنی داد؛ چراکه برخی از نقلهای کاشفی از کتاب یادشده، تا اندازهای به مطالب مقتل خوارزمی شباهت دارد[۷۴]؛ اما برخی مطالب نقل شده دیگر، یا اصلا در مقتل خوارزمی یافت نشد، یا هیچ شباهتی با متن عربی اشعار و رجزهای مقتل ندارد؛ مانند ترجمه فارسی اشعار و رجزها[۷۵]
- مقتل الحسین(ع)؛ سید نجمالدین محمد بن امیرکابن ابی الفضل جعفری قوسینی[۷۶] (متوفای پیش از ۵۸۵ق).
- گزارش زندگی، مناقب و فضایل امام حسین(ع) و قیام عاشورا در کتاب مناقب آل ابیطالب(ع)؛ ابن شهرآشوب (۵۸۸ق).
- ترجمة ریحانة رسول الله الامام الحسین، از تاریخ مدینة دمشق؛ ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله، مشهور به ابن عساکر دمشقی (۵۷۱ق).
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوالقاسم مجیرالدین محمود بن مبارک بن علی بن مبارک واسطی بغدادی[۷۷] (۵۹۲ق).
- قیام امام حسین(ع) (برگزیده از کتاب الفتوح ابن اعثم)؛ ترجمه محمد بن احمد مستوفی هروی (ترجمه شده در سال ۵۹۶ق)؛ تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد.
- مقتل الشهداء (فارسی)؛ ابوالمفاخر رازی[۷۸] (قرن ششم). وی از شعرای پارسیگوی قرن ششم است که مهمترین اثر او، مقتل الشهداء بوده است. به نظر میرسد رازی، گزارش واقعه کربلا را بیشتر در قالب شعر آورده است. وی با ترجمه رجزهای اصحاب امام حسین(ع) به فارسی، سهم مهمی در مقتلنویسی به زبان فارسی داشته است[۷۹]. این نگاشته در اختیار کاشفی، مؤلف روضة الشهداء بوده و بسیاری از اشعار[۸۰] و در مواردی متن منثور آن را آورده است[۸۱].[۸۲]
مقاتل قرن هفتم
- گزارش قیام عاشورا در الکامل فی التاریخ: عزالدین ابوالحسن علی بن ابی الکرم، مشهور به ابن اثیر (۶۳۰ق).
- مثیر الاحزان؛ نجم الدین محمد بن جعفر، مشهور به ابن نمای حلی (۶۴۵ق).
- قیام عاشورا در کتاب الحدائق الوردیه فی مناقب الائمة الازیدیه؛ حمید بن احمد بن محمد محلی (۶۵۲ق)
- باب مربوط به امام حسین(ع) از تذکرة الخواص من الامه بذکر خصائص الائمه؛ سبط بن جوزی (۶۵۴ق).
- درر السمط فی خبرالسبط؛ محمد بن عبدالله بن ابی بکر قضاعی، معروف به ابن ابار بلنسی (۶۵۸ق).
- ترجمة الامام الحسین(ع)، از کتاب بغیة الطلب فی تاریخ حلب؛ احمد بن ابی جرادة حلبی، مشهور به «ابن عدیم» (۶۶۰ق).
- مقتل الحسین(ع)؛ عزالدین ابومحمد عبدالرزاق بن رزق الله بن ابی بکر بن خلف جزری، مشهور به «رسعنی»[۸۳] (۶۶۱ق).
- الملهوف علی قتلی الطفوف؛ سید رضیالدین ابوالقاسم علی بن موسی بن جعفر بن طاووس (۶۶۴ق)
- زندگی، مناقب و گزارش حادثه عاشورا بر اساس کتاب کشف الغمه فی معرفت الائمة: علی بن عیسی آربلی (۶۹۲ق).
- گزارشی واقعه عاشورا بر اساس کتاب الکامل البهائی فی السقیفه؛ عمادالدین طبری (زنده تا ۷۰۱ق).[۸۴]
کتابهای مراثی
در مطالعه و بررسی آثار مربوط به واقعه کربلا در این مقطع، گاه به آثاری هم برمیخوریم که در آنها به تاریخ عاشورا پرداخته نشده است؛ اما چون مشتمل بر اشعاری در رثا و عزای امام حسین(ع) است و افزون بر قدمت بسیار، مؤلفانی داشتهاند که ائمه(ع) از آنها تمجید کردهاند، به نام آنها اشاره میکنیم:
- المراثی؛ ابوالرمیح عمیر بن مالک خزاعی (حدود ۱۰۰ق).
- کتاب المراثی؛ جعفر بن عفان طائی (۱۵۰ق). این کتاب بنابر گزارشهای فهرستنگاران، اثری نسبتاً مفصل و در حدود دویست برگ بوده است.
- مراثی الحسین(ع)؛ ابوعبدالله محمد بن زیاد اعرابی (۲۳۰ق). از این اثر نسخهای مخطوط در کتابخانه خدیویه گزارش شده است.
- مراثی الحسین(ع)؛ ابن حماد بن عمر بن کلیب. وی در عصر اموی و عباسی میزیسته و از جمله کسانی است که در رثای امام حسین(ع) شعر سروده است.
- کتاب المراثی؛ محمد بن عمران مرزبانی خراسانی (۳۸۴ق). این اثر بنابر گزارشها، کتابی گسترده و در حدود پانصد برگ بوده است.[۸۵]
منابع
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ص۱۲۸-۱۲۹، ش ۳۳۲.
- ↑ طبری، ابوجعفر، تاریخ الامم و الملوک، ج۵، ص۴۴۹، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم.
- ↑ خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۱۴، ص٣۴۶.
- ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۸۵-۸۶، تحقیق جواد قیومی، ش۱۱۹.
- ↑ شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمالو عقاب الاعمال، ص۲۱۸-۲۱۹، تصحیح علی اکبر غفاری.
- ↑ تمیمی مغربی، قاضی نعمان، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، ج۲، ص۲۹۰، تحقیق سید محمد حسینی جلالی.
- ↑ طبری، ابوجعفر، تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۴۴۹، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ طوسی، ابی حمزه، الثاقب فی المناقب، ص۳۴۱.
- ↑ اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص۱۱۷، تحقیق احمد صقر.
- ↑ شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال وعقاب الاعمال، ص۲۱۸-۲۱۹، تصحیح علی اکبر غفاری.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۴۵.
- ↑ شیخ صدوق، محمد بنعلی، الامالی، ص۲۱۵-۲۳۲، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة مؤسسة البعثه، مجلس۳۰ و ۳۱.
- ↑ طبری، ابوجعفر، تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۳۴۷-۳۵۱، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ طبری، ابوجعفر، تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۳۸۹-۳۹۰؛ مزی، جمال الدین یوسف، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۶، ص۴۲۲-۴۳۰، تحقیق بشار عواد معروف؛ عسقلانی، ابن حجر، الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۲، ص۶۹-۷۱، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۶، ص۲۸۴، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا.
- ↑ ابن سعد، «ترجمة الحسین و مقتله»، تراثنا، ۱۴۰۸ق، ش۱۰، ص۱۵۹؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق الکبیر، ج۱۴، ص۱۹۹، تحقیق علی عاشور الجنوبی.
- ↑ محمودی، محمدباقر، عبرات المصطفین، ج۱، ص۶، پاورقی دوم.
- ↑ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۱۰۵، تحقیق رضا تجدد؛ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۲۰۴، تحقیق جواد قیومی، ش ۲۰۴.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۴۶.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی (فهرست مصنفی الشیعة)، ص۴۳۴-۴۳۵، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، ش۱۱۶۶.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ج۴، ص۳۰۴-۳۰۵، تحقیق علی محمد البجاوی؛ ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، ج۳، ص۲۷.
- ↑ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۱۰۸؛ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۳۴۳.
- ↑ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۱۱۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۲۲، ص۲۸؛ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی الامکتبة العربیه، ص۵۳۳؛ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۵۹؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۲۵۷.
- ↑ سید بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف، ص۱۲۷؛ طبری، ابوجعفر، تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۳۹۹.
- ↑ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۱۰۶؛ نجاشی، رجال نجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۰۱؛ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی المکتب العربیة، ص۵۳۵؛ سمعانی، التحبیر، ج۱، ص۱۸۵؛ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۷۸.
- ↑ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۷۸.
- ↑ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۵، ص۱۲۵؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۴، ص۳۵۲.
- ↑ محمد بن احمد، کتاب المحن، ص۱۴۸-۱۴۹.
- ↑ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص۱۰۷، ش ۴۸۶؛ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۱۱۳.
- ↑ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۱۱۳.
- ↑ اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص۱۱۸؛ ص۱۱۷؛ ص۱۱۴؛ ص۱۰۹؛ ص۹۹؛ ص۹۵؛ ص۹۴؛ ص۹۰؛ ص۸۹؛ ص۸۷؛ ص۸۶؛ ص۷۹.
- ↑ سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ج۲، ص۱۷۹؛ ص۱۸۶؛ ص۲۲۵.
- ↑ مزی، جمال الدین یوسف، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۶، ص۴۰۷؛ ص۴۳۲.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب ال ابی طالب، ج۳، ص۲۸۴.
- ↑ ابن شهرآشوب، معالم العلما، ص۴۳؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۹؛ شیخ طوسی، الفهرست، ص۳۹.
- ↑ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ سبط بن جوزی، تذکرة الخواصی، ج۲، ص۱۹۱.
- ↑ رفاعی، عبدالجبار، معجم ما کتب عن الرسول واهل البیت(ع)، ج۸، ص۷۲.
- ↑ ابن قتیبه، الامامة والسیاسة، ج۲، ص۵-۱۲؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۴، ص۳۵۲-۳۵۶.
- ↑ شیخ طوسی، الفهرست، ص۱۷۰؛ ابن شهرآشوب، معالم العلما، ص۱۱۱.
- ↑ عبدالرحمن بن جوزی، کتاب الرد علی المتعصب العنید، ص۳۵؛ ص۴۲؛ ص۵۱؛ ص۵۰؛ ص۴۷؛ ص۴۶؛ ص۴۴.
- ↑ ابن سعد، ترجمة الامام الحسین من تاریخ مدینة دمشق، ص۲۳۶؛ ص۲۶۲؛ ص۲۷۷؛ ص۲۹۲.
- ↑ سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ج۲، ص۱۸۴؛ ص۱۸۸؛ ص۱۹۹.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ص۱۷؛ شیخ طوسی، الفهرست، ص۳۷؛ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص۳۹.
- ↑ ابن ماکولا، اکمال الکمال، ج۷، ص۲۱۵-۲۱۶؛ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۶۳۹.
- ↑ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۱۲۱؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۴۶-۳۴۷.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق الکبیر، ج۱۴، ص۲۳۳-۲۳۴.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۴۷.
- ↑ محمد بن سلیمان کوفی، مناقب الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، ج۱، ص۱۲، تحقیق محمد باقر محمودی، مقدمه.
- ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۱۴۰، تحقیق جواد قیومی، ش۳۳۴؛ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص۹۲، ش ۳۷۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۷، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، ش ۴۹۸.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون، ج۲، ص۱۷۹۴، تصحیح محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیگله الکلیسی.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشتق الکبیر، ج۱۴، ص۱۸۷، تحقیق علی عاشور الجنوبی؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشتق الکبیر، ج۱۴، ص۱۹۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشتق الکبیر، ج۱۴، ص۲۱۵؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشتق الکبیر، ج۱۴، ص۲۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۵۳، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، ش ۹۴۶.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۲۴۲، ش۶۴۰؛ علامه حلی، ایضاح الاشتباه، ص۲۴۵، تحقیق شیخ محمد حسون.
- ↑ اسماعیل پاشا بغدادی، هدیة العارفین، ج۱، ص۷۸۰.
- ↑ رفاعی، عبدالجبار، معجم ما کتب عن الرسول واهل البیت، ج۸ ص۷۴.
- ↑ اصفهانی، ابوعبدالله بن منده، جزء ترجمة الطبرانی، ص۲۰، ش ۳۹.
- ↑ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۳، ص۹۴-۱۳۶، تحقیق حمدی عبدالمجید سلفی، ش ۲۷۶۶-۲۹۱۳.
- ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۲۳۷، تحقیق جواد قیومی، ش۷۱۰؛ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص۱۴۷، ش ۷۶۴؛ شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۹۸؛ شیخ صدوق، کتاب الخصال، ص۶۸.
- ↑ شیخ صدوق، محمد بن علی، امام حسین(ع) و عاشورا از زبان معصومان(ع)، ص۲۵، تحقیق و ترجمه محمد صحتی سردرودی.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۶۴، تحقیق یوسف البقاعی؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۹۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۸۵، تحقیقسید موسی شبیری زنجانی، ش ۱۰۴۶.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۴۹، ش ۹۳۹؛ ابن ندیم، کتاب الفهرست، ص۲۷۷، تحقیق رضا تجدد.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۷۲، ش ۱۰۱۵؛ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۲۰۸-۲۰۹، تحقیق جواد قیومی، ش ۶۰۰.
- ↑ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص۵۴۸، ش ۷۰۸.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۵۱.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۹۴، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۰۳، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، ش۸۲۷.
- ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۲۴۲، تحقیق جواد قیومی، ش ۷۱۴؛ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص۱۵۰، ش ۷۶۶.
- ↑ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی المکتبة العربیه، ص۵۴۸؛ رفاعی، عبدالجبار، معجم ما کتب عن الرسول و اهل البیت، ج۸، ص۷۴.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۵۴.
- ↑ کاشفی، روضة الشهداء، ص۸۸، تصحیح محمد رمضانی؛ کاشفی، روضة الشهداء، ص۱۰۰؛ کاشفی، روضة الشهداء، ص۲۰۵؛ کاشفی، روضة الشهداء، ص۲۳۰؛ کاشفی، روضة الشهداء، ص۲۶۹؛ کاشفی، روضة الشهداء، ص۳۳۷.
- ↑ کاشفی، روضة الشهدا، ص۲۰۵؛ کاشفی، روضة الشهدا، ص۲۶۰؛ کاشفی، روضة الشهدا، ص۲۶۹؛ کاشفی، روضة الشهدا، ص۲۸۸-۲۹۴؛ کاشفی، روضة الشهدا، ص۲۸۹-۲۹۵؛ کاشفی، روضة الشهدا، ص۳۸۱؛ کاشفی، روضة الشهدا، ص۳۹۱؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۱۹۴؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۳۴؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۴۶-۲۴۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۱۱-۱۳؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۱۴؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۴۰-۴۲؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۵۸؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۷۴-۷۵.
- ↑ کاشفی، روضة الشهداء، ص۳۱۵-۳۱۶؛ کاشفی، روضة الشهداء، ص۳۳۷؛ کاشفی، روضة الشهداء، ص۳۴۴-۳۴۶؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۱۷-۱۸؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۲۶-۲۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۳۰؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۳۲-۳۳.
- ↑ رازی، منتجب الدین علی بن بابویه، فهرست منتجب الدین، ص۱۱۹، ش۴۵۷.
- ↑ بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیه العارفین، ج۲، ص۴۰۴؛ بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح المکنون فی ذیل علی کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون، ج۲، ص۵۴۰؛ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت(ع) فی المکتبة العربیة، ص۵۴۶، ش۷۰۴.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۲۲، ص۳۲.
- ↑ جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ج۲، ص۵۳۸-۵۳۹.
- ↑ کاشفی، روضه الشهداء، ص۲۰۵، تصحیح محمد رمضانی؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۲۶۳؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۲۷۸؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۲۸۱؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۲۸۸؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۲۹۴؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۰۴-۳۰۵؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۰۹؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۱۵؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۱۶؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۲۲؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۲۹؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۳۸؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۴۳.
- ↑ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۵۳؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۶۵؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۸۷؛ کاشفی، روضه الشهداء، ص۳۹۵.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۵۵.
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۴، ص۱۴۵۲؛ ابن رجب حنبلی، کتاب طبقات الحنابله، ج۲، ص۲۷۵؛ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۵، ص۲۱۷؛ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی المکتبة العربیه، ص۵۴۸، ش ۷۰۵؛ سمعانی، الانساب، ج۳، ص۶۴.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۵۷.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۵۸.