آیه انفاق در تفسیر و علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه انفاق است. آیه انفاق در تفسیر و علوم قرآنی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه انفاق از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه انفاق اموال: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾ از جمله آیاتی است که به شهادت روایات در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است. نزول این آیه در شأن حضرت امیرالمؤمنین(ع) فضیلتی است که اختصاص به آن حضرت دارد و برای احدی غیر از ایشان حاصل نشده است، در نتیجه این آیۀ شریفه به روشنی بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) از سایر صحابه دلالت داشته و به حکم قاعدۀ عقلی قبح تقدّم مفضول بر فاضل، به استناد به آن امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) ثابت می‌شود.

برخی مفسران بر این باورند که این آیه عمومیت داشته و درباره هر كسى كه مال خود را در راه خدا خرج و انفاق كند، نازل گرديده است. با این حال اگر گفته شود که این آیه درباره امام علی(ع) نازل شده، حكم آن سريان پيدا كرده و شامل هر كسى كه به اين صفت متصف گشته يا به آن عمل نمايد، خواهد شد.

همچنین گفته شده که خداوند با تقدیم شب بر روز و پنهان بر آشکار، اعلام می‌دارد که انفاق پنهانی برتر است، هر چند هر دو حالت آن نیز مورد تأیید و موجب پاداش الهی است.

برخی دیگر از مفسران منظور از آیه را عدم ترس و وحشت در قیامت دانسته‌ و این امور را از ثمرات انفاق مال در دنیا دانسته‌اند.

شأن نزول آیه

مقالهٔ اصلی: شأن نزول آیه انفاق

دیدگاه مفسران شیعه

امیرالمؤمنین(ع)

غالب مفسران شیعه و برخی مفسران اهل سنت این آیه را در شأن امیرالمؤمنین(ع) دانسته‌اند. از جمله: «شیخ طوسی» به نقل از ابن عباس می‌گوید: اين آيه در شأن امام على(ع) نازل گرديده آن هنگام كه چهار درهم داشت و آن را در شب و روز و به صورت پنهان و آشكارا انفاق و بخشش كرده بود. چنان كه از امام باقر و امام صادق(ع) نيز چنین روايت گرديده است. ابن بابويه بعد از سه واسطه از امام على بن موسى الرضا(ع) و ايشان از اجداد گرامى خود از رسول خدا(ص) نقل فرمودند: كه اين آيه درباره امام علی(ع) نازل گرديده است. چنان كه صاحب تفسير برهان متذكر شده است و نيز شيخ مفيد در كتاب اختصاص از رسول خدا نقل نمايد كه به امام على(ع)فرمود، چه عملى انجام داده‌اى كه درباره تو چهار موضوع نازل شده است؟ على گفت: پدر و مادرم فداى تو باد چهار درهم داشتم يک درهم آن را در شب و يک درهم ديگر را در روز و نيز يک درهم را در پنهانى و يک درهم ديگر را در آشكار صدقه دادم. سپس پيامبر فرمود: اين آيه درباره تو نازل گرديده است.به اتفاق علماى خاصه و اكثر علماى عامه اين آيه شريفه در شأن حضرت على بن ابیطالب(ع) نازل شده است. اما خاصه مانند: ابن بابويه، شيخ مفيد، شيخ طوسى، طبرسى، بحرينى، قمى و غير ايشان و از میان عامه می‌توان از این افراد نام برد: واحدى، ثعلبى، خوارزمى، سدى، كلبى، زمخشرى، طافى، قشيرى، ماوردى، ابن المغازلى، ابن ابى الحديد و غير ايشان که از ابن عباس روایت کرده‌اند به يک مضمون كه حضرت امير المؤمنين على(ع) از متاع دنيا بيش از چهار درهم نداشت. يک درهم را در شب انفاق نمود، يكى را در روز، يكى را پنهانى و يكى آشكارا؛ پس آيه شريفه در باره آن حضرت نازل شد..

انفاق کنندگان مال در راه خدا

برخی از مفسران معتقدند: بر اساس روایتی که از ابوذر و اوزاعى نقل شده اين آيه درباره نفقه و بخشش براى كسانى كه در راه خداجهاد مى‌كنند نازل شده است. برخی دیگر نيز بر این باورند که این آیه درباره هر كسى كه مال خود را در راه خدا خرج و انفاق كند، نازل گرديده است. با این حال اگر گفته شود که این آیه درباره امام علی(ع) نازل شده، حكم آن سريان پيدا كرده و شامل هر كسى كه به اين صفت متصف گشته يا به آن عمل نمايد، خواهد شد.؛ چراکه آن حضرت واجد فضائل و صفات ویژه‌ای است كه هیچ کس بر ایشان در اتصاف به آن صفات، پيشى نگرفته است.

مفسران اهل سنت

مفسران اهل سنت درباره شأن نزول آیه دیدگاه‌های مختلفی بیان کرده‌اند:

عده‌ای از آنان شأن نزول آیه را تنها در مورد امام علی(ع) دانسته‌اند. .

دسته دیگر در کنار اشاره به شأن‌نزول آیه در مورد امام علی(ع)، از احتمالات دیگری همچون: عبدالرحمن بن عوف . و ابوبکرسخن گفته‌اند؛ چنانکه به عبدالرحمن بن عوف به‌ عنوان فردی که در روز، و علی(ع) به عنوان فردی که در شب انفاق می‌کرد، اشاره کرده‌اند. و یا هر کسی که در راه خدا بدون اسراف و تبذیر انفاق می‌کند و حتی کسانی که به اسب‌های جهادی در راه خدا آذوقه می‌دهند. برای نمونه نگاه کنید به:. برخی نیز بعد از ذکر احتمالات مختلف، در شأن نزول آیه توقف کرده و از ندانستن شأن نزول خاص برای آن سخن گفته‌اند. .

با وجود این احتمالات، می‌توان گفت: هرچند این آیه در مورد شخص خاص نازل شده است؛ اما حکم آن اختصاص به مورد خاصی ندارد و شامل همه کسانی می‌شود که در انفاق این‌گونه عمل کنند؛ . هرچند انفاق امام علی(ع) به علت سبقت در این مسئله دارای فضیلت بیشتری است. .

محل نزول

این آیه در مدینه بر پیامبر اسلام(ص) نازل گردیده است. .

بیان مفردات

﴿يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ﴾

در قرآن کریم، درباره دو نوع انفاق سخن گفته شده است: واجب و مستحب. به لحاظ آنکه امر واجب، یک تکلیف الهی و واجب است، پس آنچه که اعمال بندگان را خالص‌تر و برجسته‌تر می‌سازد، انجام امور مستحب به ویژه انفاق و صدقه در راه خداست. چنانچه در میان آیاتی که صدقه مستحب را گزارش می‌کنند، تنها آیه‌ای که به همراه قید کیفیت ﴿سِرًّا وَعَلَانِيَةً﴾ و قید زمان ﴿بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ﴾ را در خود دارد، آیه ﴿الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ﴾ است. این ویژگی باعث شده تا این آیه، "آیه انفاق" نامیده شود. ویژگی دیگر آن است که برخی کتب تفسیری و نیز کتب اسباب نزول گزارش داده‌اند که این آیه درباره امام علی (ع) نازل گردیده است.

ریشه لغوی انفاق

این واژه از ریشه "ن ف ق" و به معنای کم شدن، نابود شدن، هزینه کردن، مخفی کردن و پوشاندن است. در کاربرد رایج قرآن کریم و متون دینی، انفاق اصطلاحاً به اعطای مال یا چیزی دیگر در راه خدا به فقیران و دیگر راه‌های مورد نیاز گفته می‌شود. به نوشته راغب انفاق از آن رو به بخشیدن مال اطلاق می‌شود که با بخشش، (به ظاهر) مال فنا و زوال می‌یابد.

معناشناسی انفاق

انفاق به معنای بخشیدن مال و برطرف کردن کمبودهای مالی است.....

به نظر برخی لغت‌شناسان، انفاق با "اعطا" از آن جهت متفاوت است که در انفاق، همواره مالکیت شیء انفاق شده منتقل می‌شود، ولی در اعطا لزوماً چنین نیست، از این‌رو، نسبت دادن انفاق به خداوند را مجازی و آن را در آیه ﴿يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ﴾ به معنای رساندن روزی به بندگان دانسته‌اند.

شرح و تفسیر آیه

انفاق در قرآن

انفاق در قرآن کریم به عنوان یکی از پایه‌های اصلی عمل صالح و یکی از خصوصیات مؤمنان، مورد تأکید قرار گرفته است. اغلب مفسران متأخر به این عمل بیشتر از نگاه توزیع ثروت و کاستن محرومیت‌های اقتصادی نگریسته‌اند.

در قرآن کریم، بُعد تربیتی اتفاق بیش از هر چیز مورد توجه قرار گرفته و از این لحاظ، مکمل ایمان دانسته شده است. بخش مهمی از آموزش‌های قرآنی در باب انفاق، مربوط به آیاتی است که در آنها چهره‌ای از انسان هدایت شده ارائه گردیده است. برای نمونه می‌توان به آغاز سوره بقره اشاره کرد که ایمان به غیب، اقامه نماز و انفاق از آنچه خداوند روزی داده است، پایه‌های اصلی تقوا معرفی شده‌اند ﴿ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ﴾، ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ﴾.

در آیات دیگری نیز انفاق در ردیف ایمان به خدا و روز رستاخیز - که دو بنیاد اساسی دین به شمار می‌آیند – یا اعمالی چون نماز جای گرفته است ﴿وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا﴾؛ ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ﴾.

برخی آیات نیز چنین گزارش می‌کنند که انفاق، وسیله‌ای است برای نیل به کمال انسانی و تقرب به حضرت حق تعالی؛ به گونه‌ای که هرکس به قصد جلب رضای الهی (وجه الله) انفاق نماید از نتیجه و سود مضاعف آن برخوردار خواهد شد ﴿وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ﴾، ﴿لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ﴾. در تأکید بر همین جنبه از انفاق در آیه ﴿لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ﴾ آمده است که انسان هرگز به خیر و نیکی (بِرّ) دست نمی‌یابد مگر از آنچه که مورد علاقه و دوست داشتن خود اوست، انفاق کند. لذا از آنجا که در فرهنگ قرآنی، هدف نهایی انفاق، ارتقای درجه معنوی انسان معرفی شده است، آنچه به این عمل معنا و ارزش می‌بخشد، نیت مخالصانه است و از این‌رو، هرگونه انفاقی که رنگی از ریا و خودنمایی داشته باشد، باطل و بی‌ارزش دانسته شده است ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾. بر همین اساس حتی افرادی که توان اقتصادی محدودی دارند از انفاق، اگرچه ناچیز باشد، مستثنی نشده و وعده پاداش به آنان داده شده است ﴿وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾.

مشتقات انفاق در قرآن

افزون بر واژه "نفق" و مشتقات آنکه بیش از ۷۰ بار و غالباً به معنای اصطلاحی آن در قرآن آمده، قرآن با الفاظ و تعابیری دیگر نیز به این موضوع اشاره کرده است؛ مانند:

1. صدقه یا صدقات: ﴿قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ﴾، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾، ﴿إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ﴾؛ ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾،
2. زکات با مشتقات آن: ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾،
3. اعطاء: ﴿فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى﴾،
4. ایتاء: ﴿لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾؛ ﴿وَلا يَأْتَلِ أُوْلُوا الْفَضْلِ مِنكُمْ وَالسَّعَةِ أَن يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ﴾،
5. جهاد کردن با مال: ﴿انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾،
6. قرض الحسنه دادن به خداوند: ﴿مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾؛ ﴿مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ﴾، ﴿إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ﴾،
7. اطعام: ﴿أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ﴾؛ ﴿وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا﴾،
8. رزق: ﴿ وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُوْلُواْ الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَقُولُواْ لَهُمْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا ﴾.

همچنین آیات مربوط به پاره‌ای تکالیف مالی، مانند: پرداختن زکات ﴿وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ﴾ و ﴿وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ﴾ یا کفاره ﴿لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ﴾ و ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ﴾ را می‌توان از مصادیق انفاق (به معنای عام آن) دانست.

راه‌های انفاق

در آیه انفاق، به راه‌های مختلف انفاق اشاره شده است؛ بدین گونه که اگر نیازی به اظهار نباشد، به صورت مخفیانه انفاق شود تا کرامت دریافت‌کننده خدشه‌دار نگردد. البته در صورتی که مصلحت‌هایی همچون ترغیب دیگران و تعظیم شعائر در میان باشد، می‌توان به صورت آشکارا انفاق کرد؛ هرچند مقدم داشتن شب بر روز و انفاق پنهان بر انفاق آشکار بهتر است.

برخی مفسران گفته‌اند: اینکه فرموده در شب و روز و نهان و آشکار انفاق می‌کنند، نشان از حریص بودن ایشان بر انفاق است، یعنی در همه حال و همه وقت حاضرند که در کوتاه‌ترین زمان و بدون تأخیر، نیاز نیازمندان را برآورده سازند.

محمد عبده معتقد است که خداوند با تقدیم شب بر روز و پنهان بر آشکار، اعلام می‌دارد که انفاق پنهانی برتر است، اما هر دو حالت آن مورد تأیید و موجب پاداش الهی است، چنان که در آیه ۲۷۱ اعلام شده است.

سید محمود طالقانی با نگاهی متفاوت به آیه مذکور می‌نویسد: ﴿بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ﴾ اشاره به همه اوقات و ﴿سِرًّا وَعَلَانِيَةً﴾ به همه حالات است. تکرار ضمایر جمع ﴿أَمْوَالَهُمْ﴾ پیوستگی و وابستگی و اختصاص را می‌رساند: ﴿أَمْوَالَهُمْ﴾، ﴿فَلَهُمْ﴾، ﴿أَجْرُهُمْ﴾، ﴿رَبِّهِمْ﴾، ﴿عَلَيْهِمْ﴾، ﴿وَلَا هُمْ﴾؛ ایشان در پایان، شرایط و جهات و ابعاد کامل و همه‌جانبه انفاق را که در آیات پیشین آمده، بیان و می‌فرمایند: این آیه کوتاه، تصویری است از کسانی که از پیچیدن به خود بیرون آمده، تحول و گرایش و گسترش یافته‌اند و پیوسته و در هرحال و به هر صورت در حال رشد انفاقی و گذشت از خود و از علاقه‌ها می‌باشند. اینان پاداش خاصی در پیشگاه رب مضاف ﴿رَبِّهِمْ﴾ دارند که تابش ربوبیت، آن را مانند هر پدیده زنده‌ای رشد و نمو می‌دهد. چون خود و کار خود را در حال گسترش و رو به بقاء می‌نگرند از نگرانی و ترس و اندوهی که وابستگان به خود و پیوستگان به دنیا و متّکیان به مال دارند، رسته‌اند: ﴿وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ﴾.

پاداش انفاق

در آین آیه، همچنین، به پاداش انفاق از جمله بخشش گناهان و دوری از عذاب اشاره شده است. برخی از مفسران معتقدند خداوند با این کار، زمینه را برای آرامش وجدان و رفع اندوه فراهم می‌کند چرا که ممکن است برخی به سبب واهمه از آینده و یا ترس از دست دادن ثروت، از انفاق خودداری کنند؛ لذا انفاق‌ کنندگان را کسانی می‌داند که وحشتی از آینده نداشته و با از دست دادن بخشی از دارایی خود اندوهگین نخواهند شد. و برخی دیگر از مفسران منظور از آیه را عدم ترس و وحشت در قیامت دانسته‌اند.

دوری از اندوه، داشتن روحیه انفاق،آرامش و امنیت از پیام‌های این آیه دانسته شده است.

احادیث مرتبط با آیه

حدیث اول

«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) لعَلِیّ(ع): مَا عَمِلْتَ فِی لَیْلَتِکَ قَالَ: وَ لِمَ یَا رَسُولَ اللَّهِ(ص)؟ قَالَ: نَزَلَتْ فِیکَ أَرْبَعَهًُْ مَعَالِیَ. قَالَ: بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی کَانَتْ مَعِی أَرْبَعَهًُْ دَرَاهِمَ فَتَصَدَّقْتُ بِدِرْهَمٍ لَیْلًا وَ بِدِرْهَمٍ نَهَاراً وَ بِدِرْهَمٍ سِرّاً وَ بِدِرْهَمٍ عَلَانِیَهًًْ. قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِیکَ ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾»

«پیامبراکرم(ص) خطاب به امام علی(ع) فرمود: «ای علی! در شب گذشته چه کردی»؟ فرمود: «ای رسول‌خدا(ص) چرا می‌پرسید»؟ پیامبر(ص) فرمود: «[چون] چهار جایگاه رفیع درباره‌ی تو نازل شد». [علی(ع)] گفت: «پدر و مادرم فدایت! چهار درهم با خود داشتم که یکی را در شب و یکی را در روز و یکی را مخفیانه و یکی را آشکارا بخشیدم. [پیامبر(ص)] فرمود: خداوند درباره‌ تو نازل فرمود: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾.

حدیث دوم

«قَالَ النَّبِیُّ(ص): نَزَلَتْ: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً﴾ فِی عَلِیٍّ(ع)».

«پیامبراکرم(ص) فرمودند: آیه‌: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً﴾ در شأن علی(ع) نازل شده است.» .

حدیث سوم

«عن ابی جعفر(ع) انه قال: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهًُْ فِی عَلِیٍّ(ع) کَانَتْ مَعَهُ أَرْبَعَهًُْ دَرَاهِمَ فَتَصَدَّقَ بِوَاحِدٍ لَیْلًا وَ بِوَاحِدٍ نَهَاراً وَ بِوَاحِدٍ سِرّاً وَ بِوَاحِدٍ عَلَانِیَهًْ.»

«امام باقر(ع) می‌فرمایند: این آیه در مورد علیّ‌بن‌ابی‌طالب(ع) نازل شد. او چهار درهم با خود داشت که یک درهمشب، یک درهم روز، یک درهم پنهانی و درهمی از آن را هم آشکارا صدقه‌ دادند.» .

حدیث چهارم

«قال ابن‌عبّاس: نَزَلَتْ فِی عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ(ع) وَ ذَلِکَ أَنَّهُ أَنْفَقَ أَرْبَعَ دَرَاهِمَ أَنْفَقَ فِی سَوَادِ اللَّیْلِ دِرْهَماً وَ فِی وُضُوحِ النَّهَارِ دِرْهَماً وَ سِرّاً دِرْهَماً وَ عَلَانِیَهًًْ دِرْهَماً فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهًُْ قَالَ النَّبِیُّ (ص): أَیُّکُمْ صَاحِبُ هَذِهِ النَّفَقَهًِْ فَأَمْسَکَ الْقَوْمُ فَعَادَهَا النَّبِیُّ(ص) فَقَامَ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبٍ(ع) وَ قَالَ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَتَلَا النَّبِیُّ(ص) فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ.» .

«ابن‌عباس می‌گوید: این آیه در مورد علیّ‌بن‌ابی‌طالب(ع) نازل شد. زیرا ایشان چهار درهم انفاق کرد؛ در تاریکی شب یک درهم، در روشنایی روز یک درهم، یک درهم پنهانی و درهمی هم آشکارا انفاق فرمود. [و از این رو] این آیه نازل شد، پیامبر(ص) فرمود: «کدام یک از شما این‌گونه انفاق کرده است»؟ قوم [از پاسخ‌دادن] خودداری کردند. پس حضرت سؤال را تکرار نمود و این‌بار علیّ‌بن‌ابی‌طالب(ع) برخاست و فرمود: «من، ای رسول‌خدا(ص)! پس پیامبر(ص) آیه‌: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ را تلاوت فرمود». .

احادیث عامه

نصوص احادیث

برخی از روات مشهور حدیث

سیوطی در کتاب الدرّالمنثور و در تفسیر این آیۀ شریف می‌نویسد: «عبدالرزاق، عبد بن حمید، ابن جریر، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، طبرانی و ابن عساکر از طریق عبدالوهاب بن مجاهد از پدرش از ابن عباس آورده‌اند که دربارۀ سخن خداوند که فرمود: «اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ اَلنَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً‌» گفت: دربارۀ علی بن ابیطالب(ع) نازل شده است. او چهار درهم داشت، یک درهم را در شب انفاق کرد و یک درهم را در روز و درهمی را در نهان و درهمی نیز در آشکارا انفاق کرد».

براساس آنچه سیوطی در تفسیر خود نقل کرده است، اعلام و مفسّران نامداری این روایت را در تفسیر آیه نقل کرده‌اند. عالمانی همچون:

1. عبدالرزاق بن همام صنعانی که شیخ و استاد بخاری است؛
2. عبد بن حمید که از اندیشمندان مشهور سنّی و صاحب مسند معروف است؛
3. ابن منذر. وی نیز از مفسّران بزرگ سنّی به شمار می‌رود؛
4. ابن أبی حاتم. او نیز صاحب تفسیر و کتب مورد اعتماد و معتبری نزد سنیان است؛
5. طبرانی صاحب معجم‌های سه گانه؛
6. ابن عساکر حافظ و مورّخ معروف شامی، صاحب کتاب مشهور تاریخ مدینة دمشق.

سیوطی در ذیل آیۀ شریف،حدیث تفسیری ابن عباس را به این عالمان مشهور نسبت داده که تمامی آنها حدیث را از طریق عبدالوهاب بن مجاهد، از مجاهد، از ابن عباس روایت کرده‌اند.

روایت در تفاسیر مشهور اهل سنت

علاوه بر کسانی که سیوطی در تفسیرش از آنان نام برده است، این حدیث در تفاسیر معروف، مشهور و متعدد دیگری نیز آمده که از میان آنها می‌توان به تفاسیر زیر اشاره کرد:

تفسیر قرطبی

در این تفسیر آمده است: «از عبدالرزاق [روایت شده است که]: عبدالوهاب بن مجاهد، از پدرش، از ابن عباس به ما خبر داد که او گفت: [[[آیه]]] در شأن علی(ع) نازل شده است.

تفسیر بغوی

بغوی می‌نویسد: «حدیث از مجاهد، از ابن عباس روایت شده است که گفت: این آیه دربارۀ علی بن ابی‌طالب(ع) نازل شده است».

تفسیر ابن کثیر

او در تفسیر خود چنین می‌نویسد: «ابن ابی‌حاتم به سند خود از ابن جبیر، از پدرش برای ما روایت کرد که گفت: علی(ع) چهار درهم داشت.... و ابن جریر نیز از طریق عبدالوهاب بن مجاهد این چنین روایت کرد، در حالی که او ضعیف است؛ لیکن ابن مردویه به صورت دیگری از ابن عباسحدیث را روایت کرده که آیه در شان علی بن ابی طالب(ع) نازل شده است».

تفسیر شوکانی

وی نیز در تفسیر آیۀ می‌نویسد: «عبدالرزاق، عبد بن حمید، ابن جریر، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، طبرانی و ابن عساکر از طریق عبدالوهاب بن مجاهد، از پدرش، از ابن عباس آورده‌اند که دربارۀ آیه گفت: این آیه دربارۀ علی بن ابی‌طالب(ع) نازل شده است... عبدالوهاب ضعیف است، لکن ابن مردویه حدیث را به طریق دیگری از ابن عباس روایت کرده است».

تفسیر آلوسی

آلوسی در تفسیرش می‌نویسد: «اختلاف شده که آیۀ دربارۀ چه کسی نازل شده است. عبدالرزاق و ابن منذر از ابن عباس آورده‌اند که دربارۀ علی(ع) نازل شده است. در روایت کلبی نیز آمده است که رسول خدا(ص) به او [یعنی امیرالمؤمنین(ع)] فرمود: «چه انگیزه‌ای تو را بر این کار واداشت»؟ عرض کرد: انگیزه‌ام این بود که مستوجب پاداشی شوم که خداوند به من وعده داده است. پیامبر خدا(ص) فرمود: «بدان که آن برای توست»».

بنابر این، چنان که مرحوم سید شرف الدین فرموده است، نزول آیۀ در شأن امیرالمؤمنین(ع) را محدثان، مفسران و صاحبان کتب اسباب نزول روایت کرده‌اند.

دلالت آیه

افضلیت و امامت امیرالمؤمنین(ع)

علّامه حلّی، این آیه را به عنوان یکی از آیات دلالت کننده بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) ذکر کرده است. ایشان در کتاب منهاج الکرامة می‌فرماید: «برهان بیست و هفتم سخن خدای تعالی است [که فرمود]: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً﴾. از طریق حافظ ابونعیم به اسناد خود از ابن عباس روایت شده است که] گفت: [این آیه] دربارۀ علی(ع) نازل شده است. او چهار درهم داشت که شب یک درهم، روز نیز یک درهم انفاق کرد و به صورت پنهانی درهمی و در آشکارا درهمی دیگر انفاق کرد». ثعلبی نیز در تفسیر خود این چنین روایت کرده است. این برای غیر علی(ع) حاصل نشده است، با توجه به این احادیث آن حضرت افضل از دیگران بوده و در نتیجه امام خواهد بود..

جواز انفاق مال در پنهان و آشکار

عبارت: ﴿الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً﴾ نه تنها بر جواز انفاق مال در دو وقت شب و روز و در دو حالت پنهانی و آشکار دلالت دارد بلکه بیان این اوقات و حالات می‌تواند بیانگر این نکته باشد که مؤمن باید بر اساس شرایط و زمان‌های مختلف انفاق انجام دهد؛ گاه به صورت آشکار، گاه نهان. همچنین بعید نیست که مقدم داشتن شب بر روز، و پنهان بر آشکار در آیه مورد بحث اشاره به این باشد که مخفى بودن انفاق بهتر است، مگر موجبى براى اظهار باشد، هر چند باید در همه حال و به هر شکل،انفاق فراموش نشود. .

انفاق اموال سبب رفع خوف و حزن در آخرت

جمله: ﴿وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾ به وضوح بر عدم وجود حالت خوف و حزن در قیامت در انفاق کنندگان اموال در دنیا دلالت دارد بدین معنا که خوف‌ها و وحشت‌هاى قیامت بر آنها نیست و آنان در قیامت محزون و غمناک نخواهند بود.

اخبار زيادي‌ ‌از‌ طرق‌ خاصه‌ و عامه‌ ‌در‌ تفاسیر برهان‌ و ‌غير‌ ‌آن‌ نقل‌ شده ‌که‌ ‌این آيه‌ شريفه‌ ‌در‌ مدح‌ امير المؤمنين‌ ‌علي‌(ع) نازل‌ شد. چه اینکه آن‌ حضرت‌ چهار درهم‌ نقره‌ داشت‌، يكي‌ ‌را‌ شب‌ انفاق‌ فرمود و يكي‌ روز، يكي‌ را آشکارا و یکی را در پنهانی. آيه‌ شريفه‌ ‌در‌ مقام‌ ترغيب‌ و تحريص‌ ‌بر‌ انفاق‌ ‌است‌ ‌که‌ ‌به هر‌ نحوي‌ که ‌باشد‌ چه شب‌ ‌باشد‌ ‌يا ‌روز، سرّي‌ ‌باشد‌ ‌يا ‌آشکارا، اجر ‌آن‌ نزد خداوند محفوظ ‌است‌ و فرداي‌ قيامت‌ انسان انفاق کننده، نه‌ خوف‌ ‌از‌ عذاب‌ دارد نه‌ حزن‌ ‌از‌ نرسيدن‌ به ثواب‌. خداوند ‌آنها‌ ‌را‌ بمثوبات‌ ‌خود‌ نائل‌ مي‌فرمايد و ‌از‌ عذاب‌ ‌خود‌ نجات‌ مي‌دهد.

مفسران تفسیر دیگری را نیز از تتمه آیه بیان کرده‌اند و آن اینکه انسان براى ادامه و اداره زندگى خود بى‏‌نیاز از مال و ثروت نیست و معمولاً هنگامى که آن را از دست مى‌‏دهد اندوهناک مى ‌گردد؛ زیرا نمى ‌داند در آینده وضع او چگونه خواهد بود. خداوند در این عبارت می‌‌‌فهماند که چنین افرادى از انفاق در راه خدا،خوف و وحشتى از آینده ندارند و به خاطر از دست دادن قسمتى از ثروت خود اندوهگین نمى‌‏شوند؛ زیرا مى‏‌دانند در مقابل چیزى که از دست داده‏‌اند، از فضل پروردگار و از برکات فردى و اجتماعى و اخلاقى آن در این جهان و آن جهان بهره‏ مند خواهند شد. .

منابع

1. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان ج2
2. قرائتی، محسن، تفسیر نور ج1
3. رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر ج2
4. جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر ج2
5. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه
6. طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن
7. سرمدی، محمود، مقاله «آیه انفاق»، دانشنامه معاصر قرآن کریم
8. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶