آیه ولایت در معارف و سیره رضوی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه ولایت است. آیه ولایت از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه ولایت در تفسیر و علوم قرآنی - آیه ولایت در حدیث - آیه ولایت در کلام اسلامی - آیه ولایت در معارف و سیره رضوی - آیه ولایت از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط نداردبه آیه ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾ آیه ولایت میگویند. بر اساس روایات فراوان در منابع شیعه و اهل سنت که از طرق متعدد نقل شده، آیه ولایت در شأن امام علی (ع) نازل شده است آن هنگام که انگشتری خود را در حال نماز به فردی نیازمند اعطا کرد. علمای امامیه با توجه به متن آیه و روایات شأن نزول و همچنین کاربرد واژه ولی و مولی در روایات که در معنای اولی بالتصرف به کار رفته است، بر امامت بلافصل علی (ع) استدلال میکنند.
از جمله روایاتی که در تفسیر این آیه وارد شده، روایاتی از امام علی بن موسی الرضا (ع) است. آن حضرت آیه ولایت را از فضائل و مناقب و شارح حقوق اهل بیت پیامبر (ص) شمرده است و کاربرد موضوع ولایت در سخنان امام میتواند شاهد آن باشد که امام، ولایت در این آیه را در ولایت در تصرف در امور تفسیر کرده است.
شأن نزول
بر اساس روایات فراوان در منابع شیعه و اهل سنت، آیه ولایت ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾[۱] در شأن امام علی (ع) نازل شده است.
بر پایه این روایات که برخی از آنها با اندکی تفاوت نقل شده، فقیری وارد مسجد پیامبر (ص) شد و تقاضای کمک کرد؛ ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم؛ ولی کسی به من چیزی نداد. در همین حال، امام علی (ع) که در حال رکوع بود، با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست حضرت بیرون آورد و این آیه نازل شد[۲]. ابوذر غفاری نیز همین شأن نزول را روایت کرده و در ادامه آورده است: در آن هنگام، پیامبر (ص) در حال نماز بود و این ماجرا را مشاهده کرد. هنگامی که از نماز فارغ شد، سر به سوی آسمان برداشت و گفت: خدایا! برادرم موسی از تو خواست که روح او را وسیع وکارها را بر او آسان کنی و گره از زبانش بگشایی تا مردم گفتارش را درک کنند و نیز تقاضا کرد هارون را که برادرش بود، وزیر و یاورش قرار دهی و به وسیله او، بر نیرویش بیفزایی و در کارهایش شریک سازی. خداوندا! من محمد، پیامبر و برگزیده توام. سینه مرا گشاده کن و کارها را بر من آسان ساز. از خاندانم، علی (ع) را وزیر من گردان تا به وسیلهاش پشتم قوی و محکم شود. هنوز دعای پیامبر (ص) پایان نیافته بود که جبرئیل آیه ولایت را نازل کرد[۳].[۴]
از منظر برخی مفسران، روایات شأن نزولِ این آیه درباره امام علی (ع)، موافق قرآن است[۵] چرا که بزرگان تفسیر و حدیث این احادیث را نقل کرده و با آنها مخالفت نکردهاند و برخی همچون ابنتیمیه که مخالفت کردهاند،دشمنی را به نهایت رساندهاند[۶]. از این رو «اگر اینهمه روایت درباره شأن نزول این آیه، نادیده گرفته شود، باید به طور کلی از تفسیر قرآن چشم پوشید؛ چراکه وقتی به اینهمه روایت اطمینان نکنیم، چگونه میتوانیم به یک یا دو روایتی که در تفسیر دیگر آیات قرآن نقل شده، اطمینان نماییم؟[۷].[۸]
امام رضا (ع) و آیه ولایت
معنای ولایت در آیه
امام رضا (ع) آیه ولایت را از فضائل و مناقب و شارح حقوق اهل بیت پیامبر (ص) شمرده و در شرح آن فرموده است: چنان که آیه ﴿أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾[۹]، پیروی از پیامبر (ص) را با پیروی «اولوالامر» پیوند زده است و هر دو مفید یک پیام و یک اطاعت است، در آیه ولایت نیز ولایت و رهبری خدا و پیامبر (ص) با ولایت عترت وی پیوند خورده و ولایت آن دو از یکدیگر جدایی ناپذیرند و هرآیین و وظیفه و حقوقی که برای ولایت برای رسول خدا (ص) مقرر است، برای عترت نیز ثابت و پابرجاست[۱۰].
کاربرد غالب بلکه نزدیک به تمام موضوع ولایت در سخنان امام رضا (ع) به معنای پشتیبان، مالک[۱۱]، رهبر و خلیفه و صاحب اختیار و وصی است. از اینرو، امام رضا (ع) از امیرمؤمنان (ع) به عنوان خلیفه پیامبر (ص) و ولی الله نام میبرد[۱۲].
امام هشتم در مواردی ولی را مرادف با امام معصوم[۱۳] و گاه به معنای خلیفه پیامبر (ص) و گاه به معنای ولی امر و یا مانند ولی میت به مفهوم صاحب اختیار و متولی[۱۴] و در مواردی ولی را در معنای اولوالامر به کار برده است. این کاربرد[۱۵] میتواند شاهد آن باشد که امام ولایت در آیه، ﴿إِنَّمَا﴾ را نیز در ولایت در تصرف تفسیر کرده است. تلقی شیعیان و پیروان امام نیز از واژه ولی الله در آن دوره، همان وصی و امام مسلمانان بوده است[۱۶].
مصداق «الذین ءامنوا»
گواه دیگر آنکه امام رضا (ع)، علی (ع) را نخستین امام معصوم و از وی به عنوان ولی الله یاد کرده و حضرت را خلیفه و وصی پیامبر (ص) شمرده است[۱۷]. امام کلمه طیب و پاک در کریمه ﴿إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ﴾[۱۸] را ذکر «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ» شمرده است[۱۹]. نیز امام به نقل از پدر از جدش از امام باقر (ع)، ﴿فِطْرَتَ اللَّهِ﴾ در کریمه ﴿فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا﴾[۲۰] را «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيُّ اللَّهِ» شمرده و آن را توحید ناب و خالص خوانده است[۲۱].
گواه پیوند وثیق توحید و نبوت و ولایت امیرمؤمنان (ع) و شاهدی است بر اینکه مراد از ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾ در کریمه ولایت به نظر امام رضا (ع)، اهل بیت پیامبر (ص) است. امام باقر[۲۲] و امام صادق (ع) همه ائمه را از مصادیق بارز ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾ شمرده و تأکید کردهاند آنان در مال و جان مردم حق ولایت دارند[۲۳].
امام رضا (ع) نیز بر آن است دایره ولایت در ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾ در آیه ولایت، افزون بر علی بن ابی طالب (ع)، دیگر ائمه اهل بیت عصمت (ع) را نیز در برمیگیرد[۲۴] و همه آنان افزون بر ولایت در تصرف و تکوین نفوس، ولایت در تصرف در امور دین و دنیای مردم دارند و وظیفه رهبری جامعه و هدایت مردم بر دوش آنان است[۲۵].
ولایت امام رضا (ع) در روایات اهل بیت (ع) و از منظر اصحاب
امام رضا (ع) مصداق اصلی ولیالله روزگار خود بود. آن حضرت از خود به ولیالله یاد میکرد[۲۶]. بر انگشتر امام نیز ولیالله نقش بسته بود[۲۷] و با آن نامهها را مهر و امضا میکرد.
پیروان امام با امام رضا (ع) به عنوان ولی مسلمین و ولیعهد خلیفه بیعت کردند.
به عنوان نمونه: احمد بن موسی (ع) پس از مرگ پدر، علی بن موسی الرضا(ع) را خلیفه پدرش امام کاظم (ع) و ولیالله خواند و به مردم اعلان کرد در بیعت وی است[۲۸].
احمد بن ابی نصر بزنطی و دیگر بزرگان شیعه از امام رضا (ع) به ولیالله تعبیر کردهاند[۲۹] و مقصود آنان همان امامت کبری و وصایت از پیامبر(ص) بوده است[۳۰]. یعنی امام حاکم و فرمانروای جامعه اسلامی باشد و امور را اداره کند.
در زیارت مأثوره امام رضا (ع) از حضرت به عنوان ولی دین و بر پا دارنده عدل و داد و دعوتگر به دین یاد شده[۳۱] که تفسیری بر آیه ولایت است[۳۲].[۳۳]
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ «سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آوردهاند، همان کسان که نماز برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند» سوره مائده، آیه ۵۵.
- ↑ احقاق الحق، ج۲، ص۳۹۹؛ شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۰۹-۲۳۹.
- ↑ مجمع البیان، ج۳، ص۳۲۴ و ۳۲۵.
- ↑ خراسانی، علی، آیه ولایت، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱، ص۴۳۰ - ۴۳۶؛ ناظمزاده، سید اصغر، تجلی امامت، ص ۴۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، سید محمد حسین، ج۶، ص۲۰.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج۶، ص۲۵.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج۶، ص۸.
- ↑ صادقی فدکی، سید عباس، مقاله «آیه ولایت»، دانشنامه امام رضا ج۱، ص ۲۶۵.
- ↑ «ای مؤمنان، از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید» سوره نساء، آیه ۵۹.
- ↑ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۶.
- ↑ تهذیب الأحکام، ج۳، ص۹۵.
- ↑ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۳۵۸.
- ↑ بحار الأنوار، ج۴۵، ص۱۶۹.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج۲، ص۲۹۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۷، ص۳۲۴.
- ↑ بحار الأنوار، ج۴۸، ص۳۰۸.
- ↑ بحار الأنوار، ج۶۷، ص۱۹۸.
- ↑ «سخن پاک به سوی او بالا میرود» سوره فاطر، آیه ۱۰.
- ↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۱۵۴؛ تفسیر نور الثقلین، ج۴، ص۳۵۳.
- ↑ «بر همان سرشتی که خداوند مردم را بر آن آفریده است» سوره روم، آیه ۳۰.
- ↑ البرهان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۳۴۱.
- ↑ تفسیر نور الثقلین، ج۱، ص۶۴۶.
- ↑ تفسیر نور الثقلین، ج۱، ص۶۴۳.
- ↑ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۶.
- ↑ تفسیر إثنی عشری، ج۳، ص۱۱۵.
- ↑ بحار الأنوار، ج۴۹، ص۷۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج۴۹، ص۷.
- ↑ بحار الأنوار، ج۴۸، ص۳۰۸.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۵۳.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج۲۲، ص۹۰.
- ↑ بحار الأنوار، ج۱۹، ص۴۶.
- ↑ منابع: اختیار معرفة الرجال، محمد بن حسن معروف به شیخ طوسی (۴۶۰ق)، تصحیح و تعلیق: میرداماد استرآبادی، تحقیق: سید مهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت له لإحیاء التراث، اول، ۱۳۶۳ش؛ أساس البلاغة، محمود بن عمر معروف به زمخشری (۵۳۸ق)، بیروت، دار صادر، اول، ۱۴۱۲ق؛ بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمد باقر بن محمدتقی معروف به علامه مجلسی (۱۱۱۰ق)، تحقیق: جمعی از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، البرهان فی تفسیر القرآن، سیدهاشم بن سلیمان حسینی بحرانی (۱۱۰۷ق)، تحقیق و نشر: مؤسسة البعثة، قم، اول، ۱۴۱۶ق؛ تاج العروس من جواهر القاموس، سید محمد مرتضی بن محمد حسینی زبیدی (۱۲۰۵ق)، تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الفکر، اول، ۱۴۱۴ق؛ تفسیر البیضاوی (أنوار التنزیل و أسرار التأویل)، عبدالله بن عمر معروف به بیضاوی (قرن ۷ق)، تحقیق: محمد عبدالرحمن مرعشلی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، اول، ۱۴۱۸ق؛ کتاب العین، خلیل بن أحمد فراهیدی (۱۷۵ق)، تحقیق: مهدی مخزومی - ابراهیم سامرایی، قم، دار الهجرة، دوم، ۱۴۰۹ق؛ تسنیم (تفسیر قرآن کریم)، عبدالله بن ابوالحسن جوادی آملی (معاصر)، قم، اسراء، اول، ۱۳۹۰ش؛ تفسیر إثنی عشری، حسین بن احمد حسینی شاه عبدالعظیمی، تهران، میقات، اول، ۱۳۶۳ش؛ تفسیر المنار (تفسیر القرآن الحکیم)، محمد بن عبده (۱۳۲۳ق) - محمد رشید بن علی رضا (۱۳۵۴ق)، قاهره، دار المنار، دوم، ۱۳۶۷ق؛ تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی (۳۲۹ق)، تحقیق و تصحیح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب الإسلامی، اول، ۱۳۶۷ش؛ تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، سلطان محمد بن حیدر گنابادی (۱۳۲۷ق)، بیروت، مؤسسة الأعلمی، دوم، ۱۴۰۸ق؛ تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محمد بن محمدرضا قمی مشهدی (قرن ۱۲ق)، تحقیق: حسین درگاهی، تهران، وزارة الثقافة و الارشاد الإسلامی، اول، ۱۳۶۸ش؛ تفسیر کوثر، یعقوب جعفری، قم، دار الهجرة، اول، ۱۳۷۶ش؛ تفسیر نمونه، زیر نظر: ناصر بن علی محمد مکارم شیرازی معاصر)، تهران، دار الکتب الإسلامیة، اول، ۱۳۷۴ش؛ تفسیر نور الثقلین، عبدعلی بن جمعه عروسی حویزی (۱۱۱۲ق)، تحقیق: سیدهاشم رسولی محلاتی، قم، اسماعیلیان، چهارم، ۱۴۱۵ق؛ تهذیب الأحکام، محمد بن حسن معروف به شیخ طوسی (۴۶۰ق)، تحقیق: سید حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چهارم، ۱۴۰۷ق، جامع البیان فی تفسیر القرآن، محمد بن جریر طبری (۳۱۰ق)، بیروت، دار المعرفة، اول، ۱۴۱۲ق؛ تفسیر القاسمی (محاسن التأویل)، جمال الدین قاسمی (۱۳۳۲ق)، بیروت، دار الکتب العلمیة، اول، ۱۴۱۸ق، الجامع لأحکام القرآن، محمد بن احمد معروف به قرطبی (۶۷۱ق)، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش، المناقب، موفق بن احمد خوارزمی (۵۶۸ق)، تحقیق: مالک محمودی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، دوم، ۱۴۱۱ق، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، عبدالرحمن بن ابی بکر معروف به جلال الدین سیوطی (۹۱۱ق)، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، اول، ۱۴۰۴ق؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، محمود بن عبدالله معروف به آلوسی (۱۲۷۰ق)، تحقیق: علی عبدالباری عطیه، بیروت، دار الکتب العلمیة، اول، ۱۴۱۵ق؛ روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، حسین بن علی معروف به ابوالفتوح رازی (قرن ۶)، تصحیح: محمدجعفر یاحقی - محمد مهدی ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی، اول، ۱۴۰۸ق؛ سبیل النجاة فی تتمة المراجعات، حسین راضی (معاصر)، بیروت، الجمعیة الإسلامیة، اول، ۱۴۰۲ق؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، عبیدالله بن عبدالله معروف به حاکم حسکانی (۴۹۰ق)، تحقیق: محمدباقر محمودی، تهران، وزارة الثقافة و الارشاد الإسلامی، اول، ۱۴۱۱ق، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، عبدالحسین بن احمد معروف به علامه امینی (۱۳۹۰ق)، قم، مرکز مطالعات اسلامی غدیر، اول، ۱۴۱۶ق؛ الکافی، محمد بن یعقوب معروف به کلینی (۳۲۹ق)، تهران، دار الکتب الإسلامیة، سوم، ۱۳۶۵ش؛ کامل الزیارات، جعفر بن محمد معروف به ابن قولویه (۳۶۸ق)، تحقیق: عبدالحسین امینی، نجف، الدار المرتضویة، اول، ۱۳۵۶ش، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، محمود بن عمر معروف به زمخشری (۵۳۸ق)، بیروت، دار الکتاب العربی، سوم، ۱۴۰۷ق؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن معروف به طبرسی (۵۴۸ق)، تهران، انتشارات ناصر خسرو، سوم، ۱۳۷۲ش؛ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، حسین بن محمدتقی معروف به محدث نوری (۱۳۲۰ق)، تحقیق و نشر: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث، بیروت، دوم، ۱۴۰۸ق، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، احمد بن محمد مقری فیومی (۷۷۰ق)، قم، دار الهجرة، اول، ۱۴۰۵ق؛ مفردات ألفاظ القرآن، حسین بن محمد معروف به راغب اصفهانی (۵۰۲ق)، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دمشق - بیروت، دار القلم - الدار الشامیة، اول، ۱۴۱۲ق؛ المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمد حسین بن محمد طباطبایی (۱۴۰۲ق)، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، پنجم، ۱۴۱۷ق.
- ↑ صادقی فدکی، سید عباس، مقاله «آیه ولایت»، دانشنامه امام رضا ج۱، ص ۲۶۵.