صدقه در معارف و سیره نبوی

مقدمه

خداوند به پیامبرش می‌فرماید: ﴿وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا﴾^[۱].

کلمه سخاوت در قرآن مجید نیامده، ولی تعبیرهای مشابهی چون ترک بخل، ستایش انفاق و بهره‌رسانی به دیگران به کار رفته است. از جمله در وصف ﴿عِبَادُ الرَّحْمَنِ﴾ (بندگان خالص خدا) آمده است: ﴿وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا﴾^[۲].

در سوره آل عمران نیز می‌خوانیم: ﴿وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾^[۳].^[۴]

پیامبر اسلام به سخاوت و بخشش در راه خدا بسیار اهمیت می‌داد و با تعبیرهای گوناگون، پیروان خود را نیز به این ویژگی ارزشمند دعوت می‌کرد. برای نمونه، فرمود: «السَّخِيُّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ وَ قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ وَ قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ»^[۵]. آن حضرت به عدی، پسر حاتم طایی فرمود: «دُفِعَ عَنْ أَبِيكَ الْعَذَابُ الشَّدِيدُ لِسَخَاءِ نَفْسِهِ»^[۶]. علی(ع) درباره سیره پیامبر خدا می‌فرماید: هرگاه پیامبر می‌خواست غذا بخورد، به من می‌فرمود: در را باز بگذار تا هر کس می‌خواهد، بیاید و غذا بخورد^[۷].

رسول الله(ص) به علی(ع) می‌فرمود: «تا می‌توانی صدقه بده تا حدی که بگویند اسراف کردی، درحالی که این اسراف نیست»^[۸]. پیامبر اکرم(ص) خطاب به کسانی که روح سخاوت ندارند، می‌فرماید: هر که مال خود را به اختیار از نیکان دریغ کند، خداوند، مالش را به اجبار، نصیب بدان گرداند^[۹].

روزی حضرت محمد(ص) به طواف کعبه مشغول بود. مردی را دید که پرده کعبه را گرفته است و می‌گوید: خدایا! به حرمت این خانه، مرا بیامرز. حضرت پرسید: گناهت چیست؟ او گفت: من مردی ثروتمند هستم. هر وقت فقیری به سوی من می‌آید و چیزی از من می‌خواهد، گویا شعله آتشی به من رو می‌آورد. پیامبر به او فرمود: «از من دور شو و مرا به آتش خود مسوزان». سپس فرمود: «اگر تو بین رکن و مقام (کنار کعبه) دو هزار رکعت نماز بگزاری و آن قدر گریه کنی که از اشک‌هایت، نهرها جاری گردد، ولی با خصلت بخل بمیری، اهل دوزخ خواهی بود»^[۱۰]. رسول الله(ص) در سخنی زیبا می‌فرماید: «مَا نَقَصَ مَالٌ مِنْ صَدَقَةٍ قَطُّ فَأَعْطُوا وَ لَا تَجْبُنُوا»^[۱۱]. پیامبر اکرم(ص) یکی از راه‌های درمانی بیماران را در صدقه دادن دانسته است و می‌فرماید: صدقه بدهید و بیماران خود را با صدقه درمان کنید؛ زیرا صدقه از پیش‌آمدهای ناگوار و بیماری‌ها جلوگیری می‌کند و بر عمر و حسنات شما می‌افزاید^[۱۲].

پیامبر رحمت، صدقه را سایه سار مؤمن در روز قیامت می‌شمارد و می‌فرماید: «أَرْضُ الْقِيَامَةِ نَارٌ مَا خَلَا ظِلَّ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّ صَدَقَتَهُ تُظِلُّهُ»^[۱۳]. رسول خدا(ص) در جای دیگر درباره صدقه دادن فرموده است: «تَصَدَّقُوا مِنْ غَيْرِ مَخِيلَةٍ فَإِنَّ الْمَخِيلَةَ تُبْطِلُ الْأَجْرَ»^[۱۴].

نکته آخر اینکه رسول رحمت و مهربانی، صدقه دادن را عامل فرو نشاندن خشم پروردگار دانسته و فرموده است: «إِنَّ الصَّدَقَةَ لَتُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ»^[۱۵].^[۱۶]

پرسش مستقیم

سیره پیامبر خاتم در صدقه دادن چه بوده است؟ (پرسش)

منابع

پانویس

↑ «و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند و نه یکسره بگشای که نکوهیده دریغ خورده فرو مانی» سوره اسراء، آیه ۲۹.
↑ «و آنان که چون بخشش کنند نه گزافکاری می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و (بخشش آنها) میانگینی میان این دو، است» سوره فرقان، آیه ۶۷.
↑ «و آنان که در آنچه خداوند به آنان از بخشش خود داده است تنگ‌چشمی می‌ورزند گمان نبرند که این (کار) برای آنها نیک است بلکه برای آنان بد است؛ به زودی در رستخیز آنچه تنگ‌چشمی کرده‌اند چون طوقی گردنگیرشان می‌گردد و میراث آسمان و زمین از آن خداوند است و خداوند» سوره آل عمران، آیه ۱۸۰.
↑ اسحاقی، سید حسین، رسول مهربانی، ص۱۱۸.
↑ «انسان سخاوتمند، به خدا، مردم و بهشت، نزدیک است» بحارالانوار، ج۷۳، ص۳۰۸.
↑ «از پدرت (حاتم) به دلیل سخاوتمند بودنش، عذاب سخت، دفع و برطرف شد» بحارالانوار، ج۷۱، ص۳۵۴.
↑ بحارالانوار، ج۱۶، ص۷۹.
↑ فروع کافی، ج۴، ص۳.
↑ میزان الحکمه، ج۱۳، ص۶۴۵۰.
↑ علامه نراقی، جامع السادات، ج۲، ص۱۵۴.
↑ «هیچ مالی هرگز به جهت صدقه دادن کم نشد. پس عطا کنید و نترسید» میزان الحکمه، ج۱۳، ص۶۴.
↑ میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۳۸.
↑ «زمین قیامت (یک پارچه) آتش است به جز سایه مؤمن؛ زیرا صدقه‌اش بر او سایه می‌افکند» میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۳۴.
↑ «بی‌چشم‌داشت و بدون توقع، صدقه بدهید؛ زیرا چشم‌داشت، پاداش را از بین می‌برد» میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۵۶.
↑ «صدقه خشم پروردگار را فرو می‌نشاند» میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۳۴.
↑ اسحاقی، سید حسین، کانون محبت، ص۷۰؛ اسحاقی، سید حسین، رسول مهربانی، ص۱۱۸.

[1] «و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند و نه یکسره بگشای که نکوهیده دریغ خورده فرو مانی» سوره اسراء، آیه ۲۹.

[2] «و آنان که چون بخشش کنند نه گزافکاری می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و (بخشش آنها) میانگینی میان این دو، است» سوره فرقان، آیه ۶۷.

[3] «و آنان که در آنچه خداوند به آنان از بخشش خود داده است تنگ‌چشمی می‌ورزند گمان نبرند که این (کار) برای آنها نیک است بلکه برای آنان بد است؛ به زودی در رستخیز آنچه تنگ‌چشمی کرده‌اند چون طوقی گردنگیرشان می‌گردد و میراث آسمان و زمین از آن خداوند است و خداوند» سوره آل عمران، آیه ۱۸۰.

[4] اسحاقی، سید حسین، رسول مهربانی، ص۱۱۸.

[5] «انسان سخاوتمند، به خدا، مردم و بهشت، نزدیک است» بحارالانوار، ج۷۳، ص۳۰۸.

[6] «از پدرت (حاتم) به دلیل سخاوتمند بودنش، عذاب سخت، دفع و برطرف شد» بحارالانوار، ج۷۱، ص۳۵۴.

[7] بحارالانوار، ج۱۶، ص۷۹.

[8] فروع کافی، ج۴، ص۳.

[9] میزان الحکمه، ج۱۳، ص۶۴۵۰.

[10] علامه نراقی، جامع السادات، ج۲، ص۱۵۴.

[11] «هیچ مالی هرگز به جهت صدقه دادن کم نشد. پس عطا کنید و نترسید» میزان الحکمه، ج۱۳، ص۶۴.

[12] میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۳۸.

[13] «زمین قیامت (یک پارچه) آتش است به جز سایه مؤمن؛ زیرا صدقه‌اش بر او سایه می‌افکند» میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۳۴.

[14] «بی‌چشم‌داشت و بدون توقع، صدقه بدهید؛ زیرا چشم‌داشت، پاداش را از بین می‌برد» میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۵۶.

[15] «صدقه خشم پروردگار را فرو می‌نشاند» میزان الحکمه، ج۷، ص۳۰۳۴.

[16] اسحاقی، سید حسین، کانون محبت، ص۷۰؛ اسحاقی، سید حسین، رسول مهربانی، ص۱۱۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]