نابسامانی جامعه اسلامی

ریشۀ نابسامانی‌های جامعه اسلامی

بحث و بررسی دربارۀ خلافت پس از رسول اکرم (ص) موضوع تازه‌ای نیست، ولی ممکن است برخی از افراد گمان کنند بحث پیرامون خلافت و امامت در شرایط کنونی، بحث مفیدی نیست؛ زیرا به گذشتۀ تاریخ ارتباط دارد و مربوط به مسائل جاری جامعۀ اسلامی نیست. ولی با نگاهی گذرا به گذشتۀ نزدیک و دور جامعۀ اسلامی این حقیقت روشن می‌شود که اساس بدبختی و انحطاط مسلمین، فساد دستگاه‌های حاکم بر جوامع اسلامی در طول تاریخ گذشتۀ امت اسلامی است که خود، نتیجۀ مشکلاتی بود که در مسألۀ خلافت و امامت پس از پیامبر گرامی (ص) به وجود آمد.
به عبارت دیگر، شرایط انحطاط جامعۀ اسلامی و عقب‌ماندگی و ذلّت و تفرقۀ حاکم بر مسلمین در حال حاضر، معلول اوضاعی است که در اثر اقدامات دستگاه‌های حاکم بر جامعۀ اسلامی به وجود آمد. در طول تاریخ پس از رحلت رسول خدا (ص) به استثنای یک دورۀ کوتاه، حکّام در سراسر جامعۀ اسلامی، در فکر خوشگذرانی و عیاشی و ظلم و جنایت بودند و تودۀ مردم مسلمان نیز برخی به تقلید از حکّام، اخلاق و شیوۀ رفتار حاکمان را در پیش گرفتند و برخی دیگر از خوف حکّام، سکوت و بی‌تفاوتی را پیشۀ خود ساختند و آنان که پیرو اسلام محمدی بودند و به پیروی از علی (ع) و اولاد طاهرین او شناخته می‌شدند همواره در معرض قتل و زندان و تبعید و شکنجه بودند. این وضعیت، در جامعۀ اسلامی پس از رسول خدا، تداوم داشت.
اگرچه در نتیجۀ فتوحات اسلامی بعد از عصر رسول خدا (ص)رفاه مادی چشمگیری نصیب جامعۀ اسلامی شد و وضع زندگی مردم در بعد مادی رونق گرفت و علم و صنعت پیشرفت قابل ملاحظه‌ای کرد، ولی از آنجا که بنیاد جامعۀ اسلامی -که حکومت بود- فاسد و منحرف بود، به محض آنکه قومی به نام مغول از شرق بر جامعۀ اسلامی تاخت و قومی دیگر که اروپاییان بودند، در طی جنگ‌های صلیبی، از غرب جامعۀ اسلامی را مورد هجوم قرار دادند، شیرازۀ قدرت در جامعۀ اسلامی از هم گسست و آثار ضعف و انحلال، در بنیۀ امت اسلامی ظاهر گشت.
در همین اثنا، اروپا ترقی علمی و صنعتی خود را آغاز کرد و به تدریج، همراه با رشد علمی و صنعتی، قوت و قدرت سیاسی و وحدت و اقتدار مستحکمی یافت. رفته‌رفته از یکسو اروپاییان قدرت سیاسی و ملّی بیشتری می‌یافتند و از سوی دیگر، بر ضعف و انحلال جامعۀ اسلامی افزوده می‌شد تا به تدریج کاربه جایی رسید که امّت اسلامی، هویت خود را به عنوان یک جامعه از دست داد؛ مشخصه‌های قدرت و قوت آن از بین رفت و به مجموعه‌های پراکنده‌ای از انسان‌ها تبدیل شد که از یکسو به دلیل مسلمان بودن و عمق نفوذ باورهای اسلامی، فرهنگ الحادی و تمدن آلودۀ اروپا را نمی‌توانست کاملاً باور کند و در آن ذوب شود و روابط اعتقادی و پیوندهای عمیق فرهنگی خود را با اسلام و ارزش‌های اسلامی فراموش کند و از سوی دیگر، همۀ مقومات قدرت و اقتدار اجتماعی خود را که به وسیلۀ آن می‌توانست هویت مستقل اسلامی خویش را در برابر غول فرهنگ و تمدن الحادی اروپا پاسداری کند، از دست داد و در برابر هجوم نظامی و سیاسی و فرهنگی تمدن الحادی غرب از هماوردی و رقابت، و حتی ایستادگی و مقاومت باز ماند.
نتیجۀ این فقدان هویت و ذوب شخصیت اسلامی جامعۀ مسلمین، این شد که در حال حاضر علی‌رغم آنکه مسلمین از نظر نیروی انسانی کمّی و کیّفی، ثروت و امکانات طبیعی، و نیز از نظر موقعیت ویژه جغرافیایی و سوق‌الجیشی در عالیترین شرایط به سر می‌برند، با کمال تأسف از نظر سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و سایر مقومّات شخصیت اجتماعی در شمار ضعیف‌ترین ملّت‌ها و زیردست‌ترین اقوام به حساب می‌آیند تا جایی که امروز در نقاط مختلفی از جهان نظیر بوسنی و هرزگوین، فلسطین، کشمیر و لبنان، فجیع‌ترین جنایات ضد بشری را علیه مسلمین شاهدیم، و جامعۀ اسلامی از عمل مؤثر در راه دفاع از خویش و دفع ظلم و ستم فاحشی که توسط دشمنان در حقش صورت می‌گیرد، ناتوان است.
این ذلّت و خفّت شرم‌آور، این تفرقه و پراکندگی بنیان‌برانداز و این عقب‌ماندگی و انحطاط فراگیر و گسترده که دامن‌گیر جامعۀ اسلامی امروز ما گردیده است، عاملی جز فساد تاریخی دستگاه حکومتی جامعۀ اسلامی ندارد.
گذشتۀ تاریخ مسلمین و اوضاع فعلی جامعۀ اسلامی، بهترین گواه این حقیقت است.
جامعه‌ای که تنها پنجاه سال پس از پیامبر اکرم (ص) شاهد فجیع‌ترین جنایت‌های دستگاه حاکم در حق فرزند پیامبر گرامی و فرزندان و یارانش -که برجسته‌ترین و پاکترین انسان‌های روی زمین بودند- باشد. جامعه‌ای نیست که خدای متعال در قرآن کریم آن را جامعه اسلامی شمرده است و با جامعه‌ای که رسول اکرم (ص) آن را تأسیس نمود و پرورش داد و خدای متعال از آن به نیکی یاد نمود در تضاد کامل است این سرنوشت معکوس را قرآن کریم و رسول اکرم و امیرالمؤمنین و فاطمۀ زهرا و ائمۀ اطهار (ع) برای جامعۀ اسلامی پیش‌بینی کردند و در گفتارها و تذکرات مکررشان، جامعۀ اسلامی را از خطر انحراف دستگاه حاکم بر حذر داشتند. قرآن کریم می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ﴾^[۱].
در این آیه خدای متعال، فرمانروایی را به ذات مقدسش و نیز رسول گرامی و اوصیای پاکش و به ویژه امیرالمؤمنین علی (ع) منحصر ساخته^[۲] و اعلام فرموده است که پیروی از این حاکمیت و فرمانروایی، پیروزی همیشگی و عزت و سربلندی دائم به همراه دارد.
و در جای دیگر می‌فرماید: ﴿أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾^[۳].
این آیه ضمن اشاره به مضمون آیۀ قبل و تأکید بر لزوم پیروی از راه خدا و رسول و امیرالمؤمنین علی (ع)^[۴] و سایر اوصیای رسول خدا که با کنایه و عبارت ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾ در آیۀ قبل و ﴿الْمُؤْمِنِينَ﴾ در این آیه به ایشان اشاره شده، از این مطلب خبر داده است که امتحان بزرگی در انتظار مسلمین است که در آن استواران در ایمان که همان پیروان صادق خدا و رسول و امامند معلوم خواهند شد. در قرآن کریم مراحل تاریخی آیندۀ جامعۀ اسلامی و علت پیشامدهای آینده نیز ذکر شده است. خدای متعال در این زمینه فرموده است: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾^[۵].
در آیۀ اول، به دوران رسول خدا و در آیۀ دوم، به دوران‌های بعد که ابتدا رفاه و آسایش مادی نسبی نصیب جامعۀ مسلمین شد و پس از آن، دچار نابسامانی و از هم گسیختگی و انحطاط شدند، اشاره رفته است. در آیۀ سوم، به علت این نابسامانی و از هم گسیختگی و انحطاط اشاره شده که عبارت است از تکذیب پیامبر اکرم در تعیین جانشین بر حقش و در نتیجه، سلطه یافتن اشرار و فجّار بر مقدّرات جامعۀ اسلامی و سپس آلودگی این جامعه به بیماریهای گوناگون معنوی و اخلاقی و پس از آن، انحطاط و فساد و ازهم گسیختگی و تفرقه و ذلت و نابسامانی‌های عصر کنونی.
از آنچه اشاره شد نتیجه گرفته می‌شود که علت اصلی نابسامانی‌های جامعۀ اسلامی، انحراف و فساد دستگاههای حاکم در طول تاریخ جامعۀ اسلامی، به استثنای زمان کوتاهی در صدر اسلام، است. این نابسامانی‌ها در صورتی به سامان و آسایش و سربلندی مبدل خواهند شد که مسلمین، راه خدا و اولیای معصومش را در پیش گیرند و دستور خدا و رسول را در مورد حاکمیت و فرمانروایی جامعۀ مسلمین به اجرا درآورند و زمام امر حکومت و رهبری را به دست باکفایت کسانی بسپارند که خدای متعال آنان را برای رهبری و امامت جامعۀ مکرم اسلامی برگزیده است.
آنان کسانی جز علی و یازده فرزند معصومش نیستند که آخرینشان مهدی آل محمد است و فرد فرد آنان به دستور خدا و به وسیلۀ رسول اکرم (ص) برای رهبری و امامت جامعۀ اسلامی تعیین شده‌اند^[۶]^[۷].

منابع

اراکی، محسن، نگاهی به رسالت و امامت

پانویس

↑ «سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند، همان کسان که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند و هر کس سروری خداوند و پیامبرش و آنان را که ایمان دارند بپذیرد (از حزب خداوند است) بی‌گمان حزب خداوند پیروز است» سوره مائده، آیه ۵۵-۵۶.
↑ در صحيح نسائی و سایر منابع معتبرۀ اهل سنت، این آیه، دربارۀ امیرالمؤمنین علی (ع)، روایت شده است؛ برای تفصیل به کتاب المراجعات رجوع شود.
↑ «آیا پنداشته‌اید که به خود واگذاشته می‌شوید در حالی که هنوز خداوند کسانی از شما را که جهاد کرده‌اند و جز خداوند و پیامبرش و مؤمنان همرازی نگزیده‌اند معلوم نداشته است؟! و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره توبه، آیه ۱۶.
↑ برای اطلاع بر مدارک مربوط به تعیین امیرالمؤمنین علی (ع)، و یازده فرزندش برای امامت از سوی خدای متعال، به وسیلۀ رسول اکرم (ص)، به منابع مربوط نظیر المراجعات و الغدير رجوع کنید.
↑ «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند سپس به جای خشکسالی، فراوانی آوردیم تا بسیار شدند و گفتند: به پدران ما (نیز) رنج و شادی رسیده است؛ ناگاه آنان را در حالی که خود آگاه نبودند فرو گرفتیم و اگر مردم آن شهرها ایمان می‌آوردند و پرهیزگاری می‌ورزیدند بر آنان از آسمان و زمین برکت‌هایی می‌گشودیم اما (پیام ما را) دروغ شمردند بنابراین برای آنچه می‌کردند آنان را فرو گرفتیم» سوره اعراف، آیه ۹۴-۹۶.
↑ در حال حاضر به عقیدۀ ما که مستند به آیات و روایات بسیاری است که از رسول خدا روایت شده است، امامت، از آن دوازدهمین امام معصوم و یازدهمین فرزند امیرالمؤمنین - علی (ع) - یعنی امام زمان، مهدی منتظر (ع) است. امام (ع) به دستور خدای متعال از دیدگان پنهان است و برای ادارۀ امور جامعۀ اسلامی در عصر غیبت، فقهای عادل را به جانشینی خود منصوب کرده است. رهبری نیابتی به وسیلۀ فقهای عادل در عصر غیبت صورت می‌گیرد، تا ظهور امام (ع) ادامه خواهد داشت. دانشمندان، کتاب‌های فراوانی دربارۀ دلیل امامت امامان دوازده‌گانه، غیبت امام دوازدهم و نیز فقیهان جانشین نگاشته‌اند که علاقه‌مندان برای اطلاع بیشتر می‌توانند به منابع مربوط رجوع کنند. برای نمونه، دربارۀ امام زمان (ع) می‌توانید به کتاب منتخب الأثر تألیف آیت الله العظمی صافی و دربارۀ رهبری فقیهان در عصر غیبت به کتاب ولايت فقيه تألیف حضرت امام خمینی و اساس الحکومة الاسلامية آیت‌الله العظمی سید کاظم حائری رجوع فرمایید.
↑ اراکی، محسن، نگاهی به رسالت و امامت، ص ۶۰-۶۸.

[1] «سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند، همان کسان که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند و هر کس سروری خداوند و پیامبرش و آنان را که ایمان دارند بپذیرد (از حزب خداوند است) بی‌گمان حزب خداوند پیروز است» سوره مائده، آیه ۵۵-۵۶.

[2] در صحيح نسائی و سایر منابع معتبرۀ اهل سنت، این آیه، دربارۀ امیرالمؤمنین علی (ع)، روایت شده است؛ برای تفصیل به کتاب المراجعات رجوع شود.

[3] «آیا پنداشته‌اید که به خود واگذاشته می‌شوید در حالی که هنوز خداوند کسانی از شما را که جهاد کرده‌اند و جز خداوند و پیامبرش و مؤمنان همرازی نگزیده‌اند معلوم نداشته است؟! و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره توبه، آیه ۱۶.

[4] برای اطلاع بر مدارک مربوط به تعیین امیرالمؤمنین علی (ع)، و یازده فرزندش برای امامت از سوی خدای متعال، به وسیلۀ رسول اکرم (ص)، به منابع مربوط نظیر المراجعات و الغدير رجوع کنید.

[5] «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند سپس به جای خشکسالی، فراوانی آوردیم تا بسیار شدند و گفتند: به پدران ما (نیز) رنج و شادی رسیده است؛ ناگاه آنان را در حالی که خود آگاه نبودند فرو گرفتیم و اگر مردم آن شهرها ایمان می‌آوردند و پرهیزگاری می‌ورزیدند بر آنان از آسمان و زمین برکت‌هایی می‌گشودیم اما (پیام ما را) دروغ شمردند بنابراین برای آنچه می‌کردند آنان را فرو گرفتیم» سوره اعراف، آیه ۹۴-۹۶.

[6] در حال حاضر به عقیدۀ ما که مستند به آیات و روایات بسیاری است که از رسول خدا روایت شده است، امامت، از آن دوازدهمین امام معصوم و یازدهمین فرزند امیرالمؤمنین - علی (ع) - یعنی امام زمان، مهدی منتظر (ع) است. امام (ع) به دستور خدای متعال از دیدگان پنهان است و برای ادارۀ امور جامعۀ اسلامی در عصر غیبت، فقهای عادل را به جانشینی خود منصوب کرده است. رهبری نیابتی به وسیلۀ فقهای عادل در عصر غیبت صورت می‌گیرد، تا ظهور امام (ع) ادامه خواهد داشت. دانشمندان، کتاب‌های فراوانی دربارۀ دلیل امامت امامان دوازده‌گانه، غیبت امام دوازدهم و نیز فقیهان جانشین نگاشته‌اند که علاقه‌مندان برای اطلاع بیشتر می‌توانند به منابع مربوط رجوع کنند. برای نمونه، دربارۀ امام زمان (ع) می‌توانید به کتاب منتخب الأثر تألیف آیت الله العظمی صافی و دربارۀ رهبری فقیهان در عصر غیبت به کتاب ولايت فقيه تألیف حضرت امام خمینی و اساس الحکومة الاسلامية آیت‌الله العظمی سید کاظم حائری رجوع فرمایید.

[7] اراکی، محسن، نگاهی به رسالت و امامت، ص ۶۰-۶۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]