آیه صدیقون
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه صدیقون از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه صدیقون از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد| آیه صدیقون | |
|---|---|
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۱۹ سورهٔ حدید قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | نزول آیه در شأن علی بن ابیطالب(ع) |
| مصادیق برای آیه | امیرالمؤمنین(ع) |
| دلالت آیه |
|
آیه صدیقون یکی از آیاتی است که متکلمان و مفسران شیعه در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین(ع) به آن استناد کردهاند. طبق نظر مفسران، "صديق"، به کسی گفته میشود که هم قولش صدق است و هم عملش، يعنی: راستگو و راست كردار است. براساس روایات فراوانی که مفسران و محدثان مشهور و مورد اعتماد شیعه و اهل سنت در منابع معتبر خود و با اسانید صحیح نقل کردهاند که رسول خدا(ص) فرمودهاند: مراد از صدیقان سه نفرند: حزقیل یا (مؤمن آل فرعون)؛ حبیب بن موسی نجار یا (مؤمن آل یاسین) و علی بن ابی طالب(ع) سومین نفر و برترین آنهاست.
از این رو امیرالمؤمنین(ع)، صدیق امّت رسول اللّه(ص) بوده و خداوند این آیۀ شریفه را در شأن آن حضرت نازل فرموده است؛ لذا این فضیلتی است که هیچ یک از صحابه غیر ایشان از آن برخوردار نیست. پس امیرالمؤمنین(ع) افضل از سایر صحابه و در نتیجه شایسته امامت و خلافت پس از رسول خدا(ص) است.
متن آیه
﴿وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ﴾[۱].
شأن نزول آیه
موفق بن احمد از علمای عامه مرفوعاً از ابن عباس نقل نماید که گفت: عدهای از رسول خدا(ص) درباره این آیه سؤال کردند که در شأن چه کسی نازل شده است؟ فرمود: هنگامی که روز قیامت برپا شود لوائی از نور سفید تعبیه شده و منادی ندا کند و گوید کسی که سید الوصیین است، برخیزد و این لواء را در دست بگیرد، در این میان علی بن ابیطالب از جای برمیخیزد و لواء مزبور بهدست او داده شود و با او جمیع سابقین از مهاجرین و انصار برخیزند تا اینکه علی بر منبری از نور جلوس میکند و جمیع مؤمنین بر او عرضه میشوند و پاداش یکایک آنها بهدست ایشان داده شود[۲].
شرح و تفسیر آیه
معناشناسی صدیقون
برخی مفسران معاصر بر این باورند که مراد از جمله ﴿أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ﴾ اين است كه مؤمنین را به صديقين و شهداء ملحق سازد و بفرمايد: اينان نيز به آنان میپيوندند، به قرينه اينكه فرمود: ﴿عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ يعنی اينان نزد پروردگارشان صديق و شهيدند و نيز فرمود: ﴿لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ﴾ يعنی اينان نيز اجر و نور آنان را دارند، پس معلوم میشود هر چند در ظاهر آيه مؤمنين را صديق و شهيد خواند، ولی به قرينه دو جمله مذكور میفهميم كه منظور اين است كه ملحق به صديقان و شهدا هستند و با ايشان معامله آنان را میكنند و نور و اجری كه به آنان میدهند به اينان نيز میدهند.
مراد از صديقين كسانی هستند كه ملكه صدق در گفتار و كردارشان سرايت كرده است، در نتيجه آنچه میگويند انجام هم میدهند، و آنچه میكنند، میگويند[۳]، به عبارت دیگر برخی دیگر نوشتهاند: "صديق"، صيغه مبالغه است و آن كسی است كه هم قولش صدق است و هم عملش، يعنی: راستگو و راست كردار[۴]. در حالی که شهدا عبارتاند از كسانی كه گواهان اعمال مردم در روز قیامتاند، نه كشته شدگان در راه خدا.
در نتيجه میفهميم كسانی كه ايمان به خدا و رسولان خدا دارند به صديقان و شهدا میپيوندند، و نزد خدا منزلتی چون منزلت آنان به ايشان میدهند و به حكم خدا (نه اينكه خودشان از نظر مقام با آنان برابر باشند، بلكه به حكم خدا) پاداش و نوری نظير پاداش و نور آنان خواهند داشت[۵].
بعضی دیگر گفتهاند: "صدیقون" به معنی كسی است كه هرگز دروغ نمیگويد و يا بالاتر از آن توانايی بر دروغ گفتن ندارد، چون در تمام عمر عادت به راستگويی كرده است. بعضی نیز آن را به معنی كسی میدانند كه عملش تصديق كننده سخن و اعتقاد اوست. در قرآن مجید جمعی از پيامبران بزرگ و مانند آنان به عنوان "صدّيق" توصيف شدهاند از جمله ابراهیم(ع) ﴿إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا﴾[۶]. درباره «ادریس»، پيامبر بزرگ خدا نيز همين تعبير آمده است[۷]. در مورد«مريم» نيز میخوانيم: ﴿وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ﴾[۸]. و در بعضی از آيات قرآن "صدّيقين" همرديف پيامبران ذكر شدهاند: ﴿وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا﴾[۹].
خداوند در قرآن خطاب به پیامبر اکرم(ص)، «اسماعيل» بزرگترين فرزند «ابراهيم»(ع) را "صادق الوعد" خوانده است: ﴿وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا﴾[۱۰].
در روايتی میخوانيم: اين كه خداوند حضرت اسماعیل(ع) را، صادق الوعد شمرده به خاطر اين است كه او به قدری در وفای به عهدش اصرار داشت كه با كسی در محلی وعدهای گذاشته بود، او نيامد، اسماعيل همچنان تا يک سال در انتظار او بود! هنگامی كه بعد از اين مدت آمد، اسماعيل گفت: من همواره در انتظار تو بودم! در حقيقت تا انسان «صادق» نباشد، محال است به مقام والای رسالت برسد چرا كه اولين شرط اين مقام، آن است كه وحی الهی را بیكم و كاست به بندگانش برساند[۱۱].
احادیث مرتبط با آیه
حدیث اول
«از ابن عباس چنین نقل شده که در تفسیر این آیه: ﴿وَالَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ﴾ گفت: صدیق این امت، علی بن ابیطالب(ع) است که او همان صدیق اکبر و فاروق اعظم است و منظور از ﴿وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ علی(ع)، حمزه(ع) و جعفر(ع) هستند. آنان راستگویان و شهدای پیامبران بر امتهایشان هستند و یقینا آنان رسالت را ابلاغ کرده و به کمال رسانیدند. ﴿وَلَهُمْ أَجْرُهُمْ﴾ آنها نزد پروردگارشان به سبب تصدیق نبوت هستند و نورشان بر صراط است»[۱۲].
حدیث دوم
«پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: راستگویان سه نفرند: حزقیل یا مؤمن آل فرعون، حبیب، صاحب آل یاسین و علی بن ابیطالب(ع)»، «... و علی از همه آنها برتر است»[۱۳].[۱۴]
دلالت آیه
افضلیت امام علی(ع)
علامه حلی در بیان ادلّه قرآنی امامت امیرالمؤمنین(ع)، به آیۀ شریفه و حدیث تفسیری آن استناد و استدلال کرده است. ایشان میفرماید: «برهان بیست و ششم سخن خدای تعالی است [که میفرماید]: ﴿وَالَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾. احمد بن حنبل به اسناد خود از ابن ابی لیلی، از پدرش روایت کرد که گفت: رسول خدا(ص) فرمود: «صدیقان سه نفرند: حبیب بن موسی نجار مؤمن آل یس که گفت: ﴿یَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ﴾؛ و حزقیل مؤمن آل فرعون که گفت: ﴿أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ﴾ و علی بن ابی طالب(ع) سومین نفر و برترین آنهاست[۱۵]. این فضیلتی است که هیچ یک از صحابه غیر ایشان از آن برخوردار نیست. پس امیرالمؤمنین(ع) افضل از سایر صحابه خواهد بود[۱۶].
امامت امام علی(ع)
پس از اثبات افضلیت امیرالمومنین(ع)، به حکم قاعدۀ عقلی لزوم تقدیم شخص فاضل یا افضل بر مفضول یا قبح تقدم مفضول بر فاضل، به روشنی امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) قابل اثبات خواهد بود[۱۷].
منابع
بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن
طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان ج۱۹
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۱۳
حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶
مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی- برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۵
پانویس
- ↑ «و کسانی که به خداوند و پیامبرانش ایمان آوردهاند، نزد پروردگار خویش همان راستگویان و شهیدانند؛ آنان راست پاداش و فروغشان؛ و آن کسان که کافر شدند و آیات ما را دروغ شمردند دوزخیاند» سوره حدید، آیه ۱۹.
- ↑ بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه ۱۹ حدید.
- ↑ نک: طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان ج۱۹، ص۱۶۲؛ موسوی، محمدباقر موسوی، ترجمه تفسیر المیزان، ج۱۹، ص۲۸۶.
- ↑ تفسير احسن الحديث، سید علی اکبر قرشی، ج۱۱، ص۲۶.
- ↑ نک: طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان ج۱۹، ص۱۶۲؛ موسوی، محمدباقر موسوی، ترجمه تفسیر المیزان، ج۱۹، ص۲۸۶.
- ↑ سوره مریم، آیه۴۱.
- ↑ سوره مریم، آیه۵۶.
- ↑ سوره مائده، آیه۷۵.
- ↑ «كسی كه خدا و پيامبر را اطاعت كند (در قيامت) همنشين كسانی خواهد بود كه خدا نعمتش را بر آنها تمام كرده، از پيامبران و «صديقين» و شهدا و صالحين و آنها رفيقهاى خوبى هستند» سوره نساء، آیه ۶۹.
- ↑ «در كتاب آسمانی خود از اسماعيل ياد كن كه او در وعدههايش «صادق» و رسول و پيامبر بزرگی بود» سوره مریم، آیه۵۴.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۱۳، ص۷۶ و ج۲۳، ص۳۴۹، ۳۵۴ و ۳۵۵.
- ↑ «عَنِ اِبْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:﴿وَالَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ﴾ قَالَ: صِدِّيقُ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ، عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، هُوَ اَلصِّدِّيقُ اَلْأَكْبَرُ وَ اَلْفَارُوقُ اَلْأَعْظَمُ ثُمَّ قَالَ: ﴿وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ قَالَ اِبْنُ عَبَّاسٍ: وَ هُمْ عَلِيٌّ وَ حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ، فَهُمْ صِدِّيقُونَ وَ هُمْ شُهَدَاءُ اَلرُّسُلِ عَلَى أُمَمِهِمْ قَدْ بَلَّغُوا اَلرِّسَالَةَ ثُمَّ قَالَ: ﴿وَلَهُمْ أَجْرُهُمْ﴾ عَلَى اَلتَّصْدِيقِ بِالنُّبُوَّةِ وَ نُورُهُمْ عَلَى اَلصِّرَاطِ»؛ ابن شهر آشوب، المناقب، ج۳، ص۸۹.
- ↑ «قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ(ص): اَلصِّدِّيقُونَ ثَلاَثَةَ: حَبِيبٌ اَلنَّجَّارُ وَ هُوَ مُؤْمِنُ آلِ يس وَ حِزْقِيلُ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ(ع)»؛ سید شرف الدین استرآبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ج1، ص۶۳۸. و يؤيّده: ما رواه - أيضا-، «عن الحسن بن عليّ المقريّ ، بإسناده، عن رجاله، مرفوعا إلى أبي أيّوب الأنصاريّ قال: قال رسول اللّه(ص): الصّديقون ثلاثة: حزقيل، مؤمن آل فرعون و حبيب، مؤمن آل يس و عليّ بن أبي طالب(ع) و هو أفضل الثلاثة»؛ تفسير کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج۱۳، ص۹۷.
- ↑ برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۵، ص575- 582.
- ↑ البرهان السادس والعشرون: قوله تعالی: ﴿وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ﴾ روی أحمد بن حنبل، بإسناده إلی ابن أبیلیلی، عن أبیه قال: قال رسول اللّه (ص): «الصدّیقون ثلاثة: حبیب بن موسی النجار مؤمن آل یس الذی قال: یا قَوْمِ اِتَّبِعُوا اَلْمُرْسَلِینَ، وحزقیل مؤمن آل فرعون الذی قال: أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اَللّهُ، وعلیّ بن أبیطالب(ع) الثالث وهو أفضلهم». ونحوه رواه الفقیه ابن المغازلی الشافعی، وصاحب کتاب الفردوس. وهذه فضیلة تدلّ علی إمامته؛ منهاج الکرامة، ۱۳۶-۱۳۷.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶، ص۱۲۳-۱۲۷.
- ↑ مکاتبه دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.