تحکیم همسرداری: تفاوت میان نسخهها
(صفحهای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = همسرداری | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری در سیره امامان{{عم}}== مقصود از شاخص در موضوع تحکیم روابط همسری معیارهایی است که میتوان بر پایه آنها سستی یا استحکام...» ایجاد کرد) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۲۰: | خط ۲۰: | ||
نخست شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری بررسی میشود. پیش از بیان نمونههای آن این نکته درخور توجه است که ارتباط زن و مرد در عرصه [[زندگی]] با لحاظ و [[نامحرم]] مرزهایی دارد که رعایت آنها در فرایند [[محرم]] دستیابی به [[هدف]]، مورد تأکید [[آموزههای دینی]] است و در [[سیره مسلمانان]] نخست [[تاریخ اسلام]] در حد امکان عملی بود. نمونه کوچک ولی ظریف آن جدایی سفره غذای مردان و زنان نامحرم است که چنین کاری در کاهش بسیاری از چالشهای مربوط به ارتباطهای [[نامشروع]] و آسیبهای آن نقشی اساسی دارد؛ موضوعی که با [[تأسف]] باید گفت در شرایط کنونی کمتر [[رعایت]] میشود و [[ناپاکی]] و بیاعتباری و گاهی [[فروپاشی]] نهال و [[نهاد خانواده]] را در پی دارد؛ نهادی که [[پیامبر]]{{صل}} آن را نزد [[خدا]] از هر نهادی محبوبتر دانسته است<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۸۳، ح۴۳۴۳ ({{متن حدیث|مَا بُنِيَ بِنَاءٌ فِي الْإِسْلَامِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنَ التَّزْوِيجِ}}).</ref>. در اینجا به نمونههایی از شاخصهای درونخانگی [[تحکیم]] [[روابط همسری]] که در [[سیره امامان]] عملی بود، اشاره میشود: | نخست شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری بررسی میشود. پیش از بیان نمونههای آن این نکته درخور توجه است که ارتباط زن و مرد در عرصه [[زندگی]] با لحاظ و [[نامحرم]] مرزهایی دارد که رعایت آنها در فرایند [[محرم]] دستیابی به [[هدف]]، مورد تأکید [[آموزههای دینی]] است و در [[سیره مسلمانان]] نخست [[تاریخ اسلام]] در حد امکان عملی بود. نمونه کوچک ولی ظریف آن جدایی سفره غذای مردان و زنان نامحرم است که چنین کاری در کاهش بسیاری از چالشهای مربوط به ارتباطهای [[نامشروع]] و آسیبهای آن نقشی اساسی دارد؛ موضوعی که با [[تأسف]] باید گفت در شرایط کنونی کمتر [[رعایت]] میشود و [[ناپاکی]] و بیاعتباری و گاهی [[فروپاشی]] نهال و [[نهاد خانواده]] را در پی دارد؛ نهادی که [[پیامبر]]{{صل}} آن را نزد [[خدا]] از هر نهادی محبوبتر دانسته است<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۸۳، ح۴۳۴۳ ({{متن حدیث|مَا بُنِيَ بِنَاءٌ فِي الْإِسْلَامِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنَ التَّزْوِيجِ}}).</ref>. در اینجا به نمونههایی از شاخصهای درونخانگی [[تحکیم]] [[روابط همسری]] که در [[سیره امامان]] عملی بود، اشاره میشود: | ||
==حسن روابط و رعایت آداب== | |||
حسن روابط و [[رفتار نرم]] و مهربانانه با [[همسر]] از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری است که [[قرآن]] از آن به {{متن قرآن|عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}}<ref>«با آنان شایسته رفتار کنید» سوره نساء، آیه ۱۹.</ref> تعبیر کرده و پیامبر{{صل}} نیز با تأکید بر آن گاهی رفتار نرم و مهربانانه با همسر را معیار [[برتری]] [[ایمان]] دانسته<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸ ({{متن حدیث|... أَحْسَنُ النَّاسِ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِي}}).</ref> و دیگربار آن را مایه برتری بر دیگران<ref>علی بن حسام الدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۴۳، ص۵۰ ({{متن حدیث|خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي}}).</ref> و در هر دو مورد خود را نمونه عملی آن معرفی کرده است<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸؛ علی بن حسام الدین متقی هندی، کنز العمال، ج۴۳، ص۵۰.</ref>؛ نیز در رتبهبندی [[مقامات معنوی]] جایگاه کسی را که با همسرش خوشرفتارتر و مهربانتر باشد، نزدیک جایگاه خود در [[قیامت]] دانسته است<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۷ ({{متن حدیث|... أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ}}).</ref>. | حسن روابط و [[رفتار نرم]] و مهربانانه با [[همسر]] از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری است که [[قرآن]] از آن به {{متن قرآن|عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}}<ref>«با آنان شایسته رفتار کنید» سوره نساء، آیه ۱۹.</ref> تعبیر کرده و پیامبر{{صل}} نیز با تأکید بر آن گاهی رفتار نرم و مهربانانه با همسر را معیار [[برتری]] [[ایمان]] دانسته<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸ ({{متن حدیث|... أَحْسَنُ النَّاسِ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِي}}).</ref> و دیگربار آن را مایه برتری بر دیگران<ref>علی بن حسام الدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۴۳، ص۵۰ ({{متن حدیث|خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي}}).</ref> و در هر دو مورد خود را نمونه عملی آن معرفی کرده است<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸؛ علی بن حسام الدین متقی هندی، کنز العمال، ج۴۳، ص۵۰.</ref>؛ نیز در رتبهبندی [[مقامات معنوی]] جایگاه کسی را که با همسرش خوشرفتارتر و مهربانتر باشد، نزدیک جایگاه خود در [[قیامت]] دانسته است<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۷ ({{متن حدیث|... أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ}}).</ref>. | ||
این بدان جهت است که [[زن]] و شوهر در عرصههای جسمی و روانی با هم متفاوتاند. در نتیجه در نوع [[احساسات]] و واکنشهای احساسی نیز تفاوت دارند. علاقهمندی و [[عاطفه]] آنان [[خواستهها]] و ایدئالهای آنها، [[انتخاب]] [[الگوها]]، [[میزان]] [[پایبندی]] آنان به [[آداب و رسوم]] و اموری از این دست این دوگانگی [[احساس]] را نشان میدهد. اگر زن و مرد از تفاوت [[احساسها]] [[آگاهی]] داشته باشند و به آن توجه کنند و [[احترام]] بگذارند و در پی آسیب زدن به آن نباشند، بلکه در تعامل با هم [[رفتاری]] مهربانانه داشته باشند، میتوانند محفل [[زندگی]] خود را صمیمی سازند؛ زیرا بیشترین درگیریهای [[همسران]] از بیتوجهی به [[احساسات]] یکدیگر ریشه میگیرد و آموزه یادشده [[نبوی]] از ریشه آن را بازسازی میکند و سخن [[امام صادق]]{{ع}} که فرمود «شایسته نیست کسی غذایی را به خود اختصاص دهد و خانوادهاش را در آن سهیم نسازد»<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر، ج۱، ص۳۸۷ ({{متن حدیث|لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخُصَّ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَأْكُولِ دُونَ عِيَالِهِ}}).</ref>، در همین راستاست. | این بدان جهت است که [[زن]] و شوهر در عرصههای جسمی و روانی با هم متفاوتاند. در نتیجه در نوع [[احساسات]] و واکنشهای احساسی نیز تفاوت دارند. علاقهمندی و [[عاطفه]] آنان [[خواستهها]] و ایدئالهای آنها، [[انتخاب]] [[الگوها]]، [[میزان]] [[پایبندی]] آنان به [[آداب و رسوم]] و اموری از این دست این دوگانگی [[احساس]] را نشان میدهد. اگر زن و مرد از تفاوت [[احساسها]] [[آگاهی]] داشته باشند و به آن توجه کنند و [[احترام]] بگذارند و در پی آسیب زدن به آن نباشند، بلکه در تعامل با هم [[رفتاری]] مهربانانه داشته باشند، میتوانند محفل [[زندگی]] خود را صمیمی سازند؛ زیرا بیشترین درگیریهای [[همسران]] از بیتوجهی به [[احساسات]] یکدیگر ریشه میگیرد و آموزه یادشده [[نبوی]] از ریشه آن را بازسازی میکند و سخن [[امام صادق]]{{ع}} که فرمود «شایسته نیست کسی غذایی را به خود اختصاص دهد و خانوادهاش را در آن سهیم نسازد»<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر، ج۱، ص۳۸۷ ({{متن حدیث|لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخُصَّ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَأْكُولِ دُونَ عِيَالِهِ}}).</ref>، در همین راستاست. | ||
| خط ۲۸: | خط ۲۸: | ||
[[رعایت آداب]] گوناگون [[زندگی]] از قبیل نوع [[تغذیه]] و [[امور بهداشتی]] در این حسن روابط تأثیرگذار است. [[رعایت]] این [[آداب]] در [[رفتار]] [[امامان]] [[مشاهده]] میشود. آنان در همین زمینه به اموری توجه ویژه داشتند و به آن عمل میکردند؛ از قبیل: تهیه مواد غذایی سالم و [[حلال]] و سودمند و کمهزینه<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ ({{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ وَ يَلْتَقِطُهُ مِنَ الصَّحْفَةِ}}: تهیه مواد غذایی مانند کدو برای منزل نشانه حسن روابط ایشان با همسر است).</ref>؛ تهیه میوه نو و بهرهگیری از آن<ref>ابوالعباس مستغفری، طب النبی، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ {{متن حدیث|... قَالَ{{صل}}: عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...}}).</ref>؛ تهیه غذای فصل برای [[خانواده]] که به دیگران نیز [[مصرف]] آن را توصیه میکردند<ref>امام رضا{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ}}: «به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور». نمیتوان گفت امام{{ع}} مطلب سودمندی را به دیگران توصیه کند؛ ولی خودش از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق{{ع}} پس از توصیه افراد به شیوه مدیریت اقتصادی خانواده فرمود: {{متن حدیث|... فَإِنِّي أَقُوتُ بِهِ نَفْسِي وَ عِيَالِي...}}: «من این برنامه را در زندگی خود نیز، اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).</ref>؛ [[مسواک زدن]] پیش از [[خواب]] و در میانه و پس از آن به حدی که [[خوف]] ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳؛ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۹ ({{متن حدیث|كَانَ{{صل}} يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...}}).</ref>؛ توجه به [[بوی خوش]] و بهرهگیری فراوان از آن<ref>شیخ صدوق، کتاب الخصال، ص۱۶۵ ({{متن حدیث|حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...}}).</ref>؛ حمام رفتن و شستشوی بدن<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ ({{متن حدیث|وَ دَخَلَ الصَّادِقُ{{ع}} الْحَمَّامَ. فَقَالَ لَهُ صَاحِبُ الْحَمَّامِ: نُخْلِيهِ لَكَ؟ فَقَالَ: لَا...}}).</ref>؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۲ ({{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ}}).</ref>؛ استفاده هفتگی از داروی [[نظافت]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰، و ص۱۲۰ ({{متن حدیث|... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ{{ع}}] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ مَا يَلِيهَا، ثُمَّ يَلُفُّ إِزَارَهُ عَلَى أَطْرَافِ إِحْلِيلِهِ وَ يَدْعُونِي، فَأَطْلِي سَائِرَ جَسَدِهِ...}}).</ref>؛ تهیه وضوخانه (دستشویی) پاکیزه<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ}}).</ref>؛ تهیه دمپایی برای دستشویی و بهکارگیری آن<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۱ ({{متن حدیث|كَانَ [الْإِمَامُ الرِّضَا]{{ع}} يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ}}).</ref>؛ جارو کردن متناوب [[خانه]] و تمیز نگه داشتن آن<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ ({{متن حدیث|كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}... يَكْنِسُ}}).</ref>؛ استفاده از ابزار [[بهداشتی]] و [[آلوده]] نکردن [[محیط زندگی]]<ref>شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۱۸۴ (راوی درباره امام رضا{{ع}} میگوید: {{متن حدیث|... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...}}).</ref>. همه این کارها که در خانه و در ارتباط با [[همسر]] انجام میگرفت، از نمونههای حسن روابط با همسر و [[رعایت آداب]] آن شمرده میشود که در [[تحکیم]] [[روابط همسری]] نقشی اساسی دارد.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۲۶۲.</ref>. | [[رعایت آداب]] گوناگون [[زندگی]] از قبیل نوع [[تغذیه]] و [[امور بهداشتی]] در این حسن روابط تأثیرگذار است. [[رعایت]] این [[آداب]] در [[رفتار]] [[امامان]] [[مشاهده]] میشود. آنان در همین زمینه به اموری توجه ویژه داشتند و به آن عمل میکردند؛ از قبیل: تهیه مواد غذایی سالم و [[حلال]] و سودمند و کمهزینه<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ ({{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ وَ يَلْتَقِطُهُ مِنَ الصَّحْفَةِ}}: تهیه مواد غذایی مانند کدو برای منزل نشانه حسن روابط ایشان با همسر است).</ref>؛ تهیه میوه نو و بهرهگیری از آن<ref>ابوالعباس مستغفری، طب النبی، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ {{متن حدیث|... قَالَ{{صل}}: عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...}}).</ref>؛ تهیه غذای فصل برای [[خانواده]] که به دیگران نیز [[مصرف]] آن را توصیه میکردند<ref>امام رضا{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ}}: «به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور». نمیتوان گفت امام{{ع}} مطلب سودمندی را به دیگران توصیه کند؛ ولی خودش از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق{{ع}} پس از توصیه افراد به شیوه مدیریت اقتصادی خانواده فرمود: {{متن حدیث|... فَإِنِّي أَقُوتُ بِهِ نَفْسِي وَ عِيَالِي...}}: «من این برنامه را در زندگی خود نیز، اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).</ref>؛ [[مسواک زدن]] پیش از [[خواب]] و در میانه و پس از آن به حدی که [[خوف]] ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳؛ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۹ ({{متن حدیث|كَانَ{{صل}} يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...}}).</ref>؛ توجه به [[بوی خوش]] و بهرهگیری فراوان از آن<ref>شیخ صدوق، کتاب الخصال، ص۱۶۵ ({{متن حدیث|حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...}}).</ref>؛ حمام رفتن و شستشوی بدن<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ ({{متن حدیث|وَ دَخَلَ الصَّادِقُ{{ع}} الْحَمَّامَ. فَقَالَ لَهُ صَاحِبُ الْحَمَّامِ: نُخْلِيهِ لَكَ؟ فَقَالَ: لَا...}}).</ref>؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۲ ({{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ}}).</ref>؛ استفاده هفتگی از داروی [[نظافت]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰، و ص۱۲۰ ({{متن حدیث|... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ{{ع}}] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ مَا يَلِيهَا، ثُمَّ يَلُفُّ إِزَارَهُ عَلَى أَطْرَافِ إِحْلِيلِهِ وَ يَدْعُونِي، فَأَطْلِي سَائِرَ جَسَدِهِ...}}).</ref>؛ تهیه وضوخانه (دستشویی) پاکیزه<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ}}).</ref>؛ تهیه دمپایی برای دستشویی و بهکارگیری آن<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۱ ({{متن حدیث|كَانَ [الْإِمَامُ الرِّضَا]{{ع}} يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ}}).</ref>؛ جارو کردن متناوب [[خانه]] و تمیز نگه داشتن آن<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ ({{متن حدیث|كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}... يَكْنِسُ}}).</ref>؛ استفاده از ابزار [[بهداشتی]] و [[آلوده]] نکردن [[محیط زندگی]]<ref>شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۱۸۴ (راوی درباره امام رضا{{ع}} میگوید: {{متن حدیث|... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...}}).</ref>. همه این کارها که در خانه و در ارتباط با [[همسر]] انجام میگرفت، از نمونههای حسن روابط با همسر و [[رعایت آداب]] آن شمرده میشود که در [[تحکیم]] [[روابط همسری]] نقشی اساسی دارد.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۲۶۲.</ref>. | ||
==تکریم رفتاری== | |||
تکریم در برابر [[توهین]] است<ref>{{متن قرآن|وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ}} «و کسی را که خداوند خوار دارد هیچ کس گرامی نخواهد داشت» سوره حج، آیه ۱۸.</ref>. تکریم رفتاری به معنای حرمتگذاری، [[گرامیداشتن]]، رفتاری محترمانه داشتن با شخص و [[ارزشمند]] دانستن اوست<ref>آذرتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، واژه «کرم».</ref>. اینگونه [[رفتار با همسر]] از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری و به تعبیر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} مایه [[آبادانی]] محیط زندگی است<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۵۳، ح۸۹ ({{متن حدیث|وَ أَكْرِمُوا الْجَلِيسَ تُعْمَرْ نَادِيكُمْ...}}).</ref>. [[تکریم]] [[رفتاری]] با [[همسر]] ناشی از کششهای جنسی، [[منفعتطلبی]] و [[قرارداد]] [[حقوقی]] نیست، بلکه ناشی از [[کرامت انسانی]]<ref>علی بن حسامالدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۲۳، ص۵۰. پیامبر اکرم{{صل}} میفرماید: {{متن حدیث|مَا أَكْرَمَ النِّسَاءَ إِلَّا كَرِيمٌ، وَ لَا أَهَانَهُنَّ إِلَّا لَئِيمٌ}}.</ref> و [[محبت]] درونی است که در پرتو آن کششهای جنسی و [[منافع]] [[آدمی]] نیز تأمین میشود؛ زیرا از محبت درونی و ریشهدار بودن آن، حرمتگذاری، [[فداکاری]]، [[تحمل]] و [[ایثار]] برمیخیزد<ref>{{متن حدیث|قَالَ الصَّادِقُ{{ع}}:... الْحُبُّ فَرْعُ الْمَعْرِفَةِ... وَ دَلِيلُ الْحُبِّ إِيْثَارُ الْمَحْبُوبِ عَلَى مَا سِوَاهُ}} (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۲).</ref> که نقشی بنیادین در [[تحکیم]] [[روابط همسری]] دارند، نه صرفا از کششهای جنسی و منفعتطلبی. | تکریم در برابر [[توهین]] است<ref>{{متن قرآن|وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ}} «و کسی را که خداوند خوار دارد هیچ کس گرامی نخواهد داشت» سوره حج، آیه ۱۸.</ref>. تکریم رفتاری به معنای حرمتگذاری، [[گرامیداشتن]]، رفتاری محترمانه داشتن با شخص و [[ارزشمند]] دانستن اوست<ref>آذرتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، واژه «کرم».</ref>. اینگونه [[رفتار با همسر]] از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری و به تعبیر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} مایه [[آبادانی]] محیط زندگی است<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۵۳، ح۸۹ ({{متن حدیث|وَ أَكْرِمُوا الْجَلِيسَ تُعْمَرْ نَادِيكُمْ...}}).</ref>. [[تکریم]] [[رفتاری]] با [[همسر]] ناشی از کششهای جنسی، [[منفعتطلبی]] و [[قرارداد]] [[حقوقی]] نیست، بلکه ناشی از [[کرامت انسانی]]<ref>علی بن حسامالدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۲۳، ص۵۰. پیامبر اکرم{{صل}} میفرماید: {{متن حدیث|مَا أَكْرَمَ النِّسَاءَ إِلَّا كَرِيمٌ، وَ لَا أَهَانَهُنَّ إِلَّا لَئِيمٌ}}.</ref> و [[محبت]] درونی است که در پرتو آن کششهای جنسی و [[منافع]] [[آدمی]] نیز تأمین میشود؛ زیرا از محبت درونی و ریشهدار بودن آن، حرمتگذاری، [[فداکاری]]، [[تحمل]] و [[ایثار]] برمیخیزد<ref>{{متن حدیث|قَالَ الصَّادِقُ{{ع}}:... الْحُبُّ فَرْعُ الْمَعْرِفَةِ... وَ دَلِيلُ الْحُبِّ إِيْثَارُ الْمَحْبُوبِ عَلَى مَا سِوَاهُ}} (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۲).</ref> که نقشی بنیادین در [[تحکیم]] [[روابط همسری]] دارند، نه صرفا از کششهای جنسی و منفعتطلبی. | ||
نسخهٔ ۲۷ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۸
شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری در سیره امامان(ع)
مقصود از شاخص در موضوع تحکیم روابط همسری معیارهایی است که میتوان بر پایه آنها سستی یا استحکام روابط همسری را سنجید. اکنون سخن از چیستی آنها در سیره همسرداری امامان(ع) است. به دیگر سخن خواسته درونی همه افراد سالم این است که در فضایی با طراوت، آرام، صمیمی، اخلاقی و انسانی زندگی کنند. همه آنان یکپارچه علاقه دارند در محیط خانوادگی روابط همسریشان محکم باشد و با همسری مهربان، فهمیده، باادب، وظیفهشناس، هوشمند و فروتن مواجه باشند. همگان از محیطهای بیمهر و بیروح گریزاناند و دوست ندارند در چنین فضاهایی حضور یابند. با اینهمه چهبسا بیشتر یا همه آنان با شاخصها و زمینههای ایجاد این شرایط بیگانه یا ناآشنا باشند؛ درحالیکه آشنایی با این شاخصها محبوب همگان است و دوست دارند آنها را در زندگی به کار بندند و به رضایت بیشتری دست یابند. این شاخصها را - که در اینجا از آنها به «شاخصهای تحکیم روابط همسری» نام میبریم - باید در سیره امامان(ع) جستجو کرد و البته باید مبتنی بر اصول همسرداری دانست که در سیره آنان عملی بود. بر پایه اصل نخست همسرداری یعنی تعهد ایدئولوژیک، باید برای دستیابی به منشأ شاخصها به آیات قرآن کریم رجوع کرد. در قرآن هم در این باره چند آیه بیان شده که به موضوعات کلیدی پرداخته است؛ مانند:
- ﴿وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾[۱].
- ﴿هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ﴾[۲].
- ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا﴾[۳].
- ﴿وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ﴾[۴].
- ﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾[۵].
آیه نخست بر آرامش و دلدادگی در روابط همسری تأکید میورزد. آیه دوم به صیانت همسران از یکدیگر توجه میدهد. آیه سوم بر هدایت و تحمل آنان در رابطه با یکدیگر اشاره میکند. آیه چهارم همسران را به رعایت حقوق متقابل فرامیخواند و آیه پنجم آنان را به معاشرت نیکو و رفتار پسندیده با یکدیگر وامیدارد. بر پایه این آیات محیط خانوادگی، مرکز آرامش روحی، مودت و پیوستگی درونی، صیانت بیرونی، هدایت و حمایت همهجانبه، رعایت حقوق متقابل و معاشرت نیکوی رفتاری اعضای خانواده به ویژه همسران با یکدیگر است. البته زن و شوهر باید با هم تلاش کنند از این عوامل پیوند و یکپارچگی پاسداری کنند و به همدیگر کمک کنند تا این کار صورت پذیرد و نمیتوان گفت سهم شوهر یا سهم زن بیشتر است، بلکه هر یک به نوبه خود در حفظ این نهاد و حفظ این اجتماع دو نفره که بعدها به تدریج افزایش مییابد، نقش دارند. با توجه به این موضوعات کلیدی میتوان به شاخصهای تحکیم روابط همسری در سیره امامان(ع) نزدیک شد و نمونههایی از آنها را در سیره آنان مشاهده کرد که در اینجا در دو فصل شاخصهای درونخانگی و برونخانگی قابل بررسی هستند. نخست شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری بررسی میشود. پیش از بیان نمونههای آن این نکته درخور توجه است که ارتباط زن و مرد در عرصه زندگی با لحاظ و نامحرم مرزهایی دارد که رعایت آنها در فرایند محرم دستیابی به هدف، مورد تأکید آموزههای دینی است و در سیره مسلمانان نخست تاریخ اسلام در حد امکان عملی بود. نمونه کوچک ولی ظریف آن جدایی سفره غذای مردان و زنان نامحرم است که چنین کاری در کاهش بسیاری از چالشهای مربوط به ارتباطهای نامشروع و آسیبهای آن نقشی اساسی دارد؛ موضوعی که با تأسف باید گفت در شرایط کنونی کمتر رعایت میشود و ناپاکی و بیاعتباری و گاهی فروپاشی نهال و نهاد خانواده را در پی دارد؛ نهادی که پیامبر(ص) آن را نزد خدا از هر نهادی محبوبتر دانسته است[۶]. در اینجا به نمونههایی از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری که در سیره امامان عملی بود، اشاره میشود:
حسن روابط و رعایت آداب
حسن روابط و رفتار نرم و مهربانانه با همسر از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری است که قرآن از آن به ﴿عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾[۷] تعبیر کرده و پیامبر(ص) نیز با تأکید بر آن گاهی رفتار نرم و مهربانانه با همسر را معیار برتری ایمان دانسته[۸] و دیگربار آن را مایه برتری بر دیگران[۹] و در هر دو مورد خود را نمونه عملی آن معرفی کرده است[۱۰]؛ نیز در رتبهبندی مقامات معنوی جایگاه کسی را که با همسرش خوشرفتارتر و مهربانتر باشد، نزدیک جایگاه خود در قیامت دانسته است[۱۱]. این بدان جهت است که زن و شوهر در عرصههای جسمی و روانی با هم متفاوتاند. در نتیجه در نوع احساسات و واکنشهای احساسی نیز تفاوت دارند. علاقهمندی و عاطفه آنان خواستهها و ایدئالهای آنها، انتخاب الگوها، میزان پایبندی آنان به آداب و رسوم و اموری از این دست این دوگانگی احساس را نشان میدهد. اگر زن و مرد از تفاوت احساسها آگاهی داشته باشند و به آن توجه کنند و احترام بگذارند و در پی آسیب زدن به آن نباشند، بلکه در تعامل با هم رفتاری مهربانانه داشته باشند، میتوانند محفل زندگی خود را صمیمی سازند؛ زیرا بیشترین درگیریهای همسران از بیتوجهی به احساسات یکدیگر ریشه میگیرد و آموزه یادشده نبوی از ریشه آن را بازسازی میکند و سخن امام صادق(ع) که فرمود «شایسته نیست کسی غذایی را به خود اختصاص دهد و خانوادهاش را در آن سهیم نسازد»[۱۲]، در همین راستاست.
به دیگر سخن میتوان گفت آموزههای دین رابطه مرد با همسر را همانند رابطه باغبان با گل میداند[۱۳]؛ همانگونه که باغبان وظیفه نگهداری از آن را دارد، مرد نیز نگهبان زیبایی و لطافت همسرش است و با رسیدگی به موقع و مناسب به او میتواند مانع پژمردگی روان او شود. در حقیقت پیام تعبیر لطیف «الْمَرْأَةُ رَيْحَانَةٌ» این است که قلمرو خدمت زن و مرد کاملاً تفاوت دارد. این تعبیر کارهای زبر و سنگین را که به بازوان قوی و استخوانبندی توانا نیاز دارد، از آن مردان دانسته و کارهای ظریف را - که با آفرینش زن هماهنگ است و او را یارای تحمل کارهای خشن نیست - بر عهده زنان نهاده است. تعبیر «وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ» در سخن امیرمؤمنان(ع) نیز بر این نکته تأکید میکند و به شوهر میآموزد که با همسر همانند گل خود چگونه رفتار کند؛ نیز به وی میآموزد که با شناخت هویت و جایگاه زن نباید کار سنگینی بر او عرضه کند و او را در عرصه تماس با نامحرم جای دهد؛ چراکه این گل در این شرایط پژمرده میشود. او باید در بوستانی به دور از این شرایط به سر برد تا بتواند انسانهای تأثیرگذاری همانند پیامبر بپروراند[۱۴].
رعایت آداب گوناگون زندگی از قبیل نوع تغذیه و امور بهداشتی در این حسن روابط تأثیرگذار است. رعایت این آداب در رفتار امامان مشاهده میشود. آنان در همین زمینه به اموری توجه ویژه داشتند و به آن عمل میکردند؛ از قبیل: تهیه مواد غذایی سالم و حلال و سودمند و کمهزینه[۱۵]؛ تهیه میوه نو و بهرهگیری از آن[۱۶]؛ تهیه غذای فصل برای خانواده که به دیگران نیز مصرف آن را توصیه میکردند[۱۷]؛ مسواک زدن پیش از خواب و در میانه و پس از آن به حدی که خوف ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید[۱۸]؛ توجه به بوی خوش و بهرهگیری فراوان از آن[۱۹]؛ حمام رفتن و شستشوی بدن[۲۰]؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر[۲۱]؛ استفاده هفتگی از داروی نظافت[۲۲]؛ تهیه وضوخانه (دستشویی) پاکیزه[۲۳]؛ تهیه دمپایی برای دستشویی و بهکارگیری آن[۲۴]؛ جارو کردن متناوب خانه و تمیز نگه داشتن آن[۲۵]؛ استفاده از ابزار بهداشتی و آلوده نکردن محیط زندگی[۲۶]. همه این کارها که در خانه و در ارتباط با همسر انجام میگرفت، از نمونههای حسن روابط با همسر و رعایت آداب آن شمرده میشود که در تحکیم روابط همسری نقشی اساسی دارد.[۲۷].
تکریم رفتاری
تکریم در برابر توهین است[۲۸]. تکریم رفتاری به معنای حرمتگذاری، گرامیداشتن، رفتاری محترمانه داشتن با شخص و ارزشمند دانستن اوست[۲۹]. اینگونه رفتار با همسر از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری و به تعبیر امیرمؤمنان(ع) مایه آبادانی محیط زندگی است[۳۰]. تکریم رفتاری با همسر ناشی از کششهای جنسی، منفعتطلبی و قرارداد حقوقی نیست، بلکه ناشی از کرامت انسانی[۳۱] و محبت درونی است که در پرتو آن کششهای جنسی و منافع آدمی نیز تأمین میشود؛ زیرا از محبت درونی و ریشهدار بودن آن، حرمتگذاری، فداکاری، تحمل و ایثار برمیخیزد[۳۲] که نقشی بنیادین در تحکیم روابط همسری دارند، نه صرفا از کششهای جنسی و منفعتطلبی.
نمونهها: تکریم رفتاری با همسر نمونههایی دارد؛ از قبیل نام بردن به بزرگی، تصدیق به درستکرداری، توجه به توصیهها، وفا به پیمانها، به پیشواز رفتن، اعتماد به او در امور مالی که در ادامه میآید:
- نامبردن به بزرگی: امیرمؤمنان(ع) به حضرت زهرا فرمود: «ای دختر رسول خدا، هرچه دوست داری، توصیه کن»[۳۳]. امام کاظم(ع) نیز از همسرش حمیده پس از تولد امام رضا(ع) «طاهره» تعبیر میکرد[۳۴]. امام رضا(ع) نیز مادر امام جواد(ع) را پس از تولد پسرش طاهره و مطهره خواند[۳۵] و این تعبیرها، نشانه نهایت بزرگ داشتن آنان است.
- تصدیق به درستکرداری: امیرمؤمنان(ع) در پاسخ سخنان حضرت زهرا مبنی بر اینکه هیچگاه به تو دروغ نگفتم، خیانت نکردم و با تو مخالفت نکردم، فرمود: «تو داناتر، نیکوکارتر، باتقواتر، گرامیتر و خداترستر از این حرفها هستی. هرگز چنین نیست»[۳۶].
- خوشداشتن دستپخت: امیرمؤمنان(ع) در یکی از نوبتهای همسرش اُمامه دختر ابوالعاص که برای آن حضرت خرما و قارچ جهت افطار آورده بود، از آن استفاده کرد و دستپخت او را خوش میداشت[۳۷].
- وفا به پیمانهای او: از امیرمؤمنان(ع) نقل شده که میفرمود: «اگر کسی با همسرش شرط کرده که کاری انجام دهد (چه در ضمن عقد نکاح چه به صورت ابتدایی) باید به آن وفا کند، مگر شرطی که موجب حلال شدن حرام ی یا حرام شدن حلالی شود»[۳۸]. امام بنا به فرموده خود به سخنی که میگفت، عمل میکرد[۳۹].
- توجه به توصیهها: به گفته عبدالله بن عمر، وی مدتی به دیدن حسن بن علی(ع) نرفته بود و روزی با گروهی به دیدن ایشان رفتند و خوله دختر منظور همسر امام به وی توصیه کرد مهمانان را نگه دار تا برای آنان غذایی آماده کنم. امام(ع) آنان را به سخنی خوش به گونهای سرگرم کرد و آنها بدون آنکه متوجه شوند، دیدند سفره غذا آماده شد و غذا آوردند[۴۰]؛ چنانکه به نقل طبرانی، آن حضرت در برخی امور منزل از قبیل بهداشت از پیشنهاد کنیز خود استفاده میکرد و او را به کمک میگرفت[۴۱].
- اعتماد به همسر در امور مالی و سپردن برخی اموال به او: همسر با این اقدام احساس میکند آنچه مایه قوام زندگی و پشتوانه ابزاری آن است، در اختیار اوست و این برای او شخصیتساز است؛ چراکه مال مایه استواری فرد و جامعه و به منزله ستون فقرات آنان و سبب قوام و پویایی و پایایی آنهاست و نداشتن آن مایه شکستگی ستون فقرات اقتصادی است[۴۲]. قرآن کریم نیز، بر قوام بودن و پایایی مال تأکید میکند و میفرماید: «مالتان را که مایه قوام و ایستایی شماست، در اختیار بیخردان قرار ندهید»[۴۳]. این تعبیر نقش محوری مال در پایندگی زندگی افراد و تأمین نیازهای آنان را نشان میدهد. وقتی این بنیه و قوام اقتصادی در اختیار همسر قرار گیرد، او احساس میکند نزد شوهر اعتباری ویژه دارد و مورد تکریم اوست. این احساس وی اعتمادش را به شوهر جلب میکند و در نتیجه روابط همسری تحکیم مییابد. بر پایه روایت مسعدة بن صدقه، امام حسین(ع) بخشی از درآمدش را به همسرش رباب میسپرد و در موارد نیاز از آن بهره میگرفت. او در یکی از برخوردهایش با گروهی از نیازمندان آنان را به منزلش فراخواند و مقدار مالی را که نزد همسرش رباب نهاده بودطلبید و به آنان پرداخت[۴۴]. این مال بر پایه گزارش ابنشهرآشوب لباس و دراهمی بود که در دست داشت[۴۵]؛ چنانکه اماحمد همسر امام کاظم(ع) علاوه بر نقل روایت از امام بسیار مورد توجه و اعتماد آن حضرت بود و رازی از رازها و مبلغی از داراییهای امام تا شهادت ایشان نزد وی ودیعه بود که به امام رضا(ع) تحویل داد[۴۶]. آنچه در این روایتها درخور توجه است، اعتماد امام به همسرش در امور مالی و سپردن بخشی از درآمد زندگی به اوست. این کار سیره آنان بود و این سیره و روش احساس شخصیت همسر را به اوج میرساند و چه تکریمی بالاتر از آن. البته این نکته نیز درخور توجه است که این واگذاری بخشی از درآمد به همسران با رعایت امانتداری و پرهیز از مصرفگرایی آنان بوده که به آن اشاره میشود[۴۷].
- ابراز خرسندی به هنگام دفع خطر: این نمونه رفتار دیگری است که همسر از آن دلگرم میشود و امید به زندگیاش افزایش مییابد و آن را مایه فخر خود میداند و چه بسا آن را نزد دیگران اظهار کند. در این باره از امام باقر(ع) نقل شده که روزی مادرش با خطری مواجه شده بود و پس از رفع خطر، پدرش امام سجاد(ع) به شکرانه رفع خطر از همسرش خرسندی خود را با پرداختن یکصد دینار صدقه ابراز کرد[۴۸].
- خرسند کردن مادر در حضور فرزند: پیامبر(ص) فرمود: «از حقوق فرزند بر پدر این است که مادرش را خرسند و سرزنده و گرامی بدارد»[۴۹]. امام کاظم(ع) اماحمد را نزد پسرش احمد سرزنده و گرامی میداشت. و این نتیجه را در پی داشت که پس از شهادت پدر، مردم مدینه نخست با احمد به عنوان امام بیعت کرده بودند، او بیعتکنندگان را به در خانه امام رضا(ع) برد و همگی با امام رضا(ع) به عنوان امام و جانشین پدر بیعت کردند[۵۰].
- مسئولیتسپاری در امور حقوقی: امام صادق(ع) به همسر و دخترش نمایندگی دادند تا با بررسی مسائل حقوقی مردم به ویژه بانوان به آنان سرکشی کرده، حقوق مرتبط و مورد نظر را ادا کنند[۵۱].[۵۲].
منابع
پانویس
- ↑ «و از نشانههای او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد» سوره روم، آیه ۲۱.
- ↑ «آنها جامه شما و شما جامه آنهایید» سوره بقره، آیه ۱۸۷.
- ↑ «ای مؤمنان! خود و خانواده خویش را از آتش بازدارید» سوره تحریم، آیه ۶.
- ↑ «و زنان را بر مردان، حقّ شایستهای است چنان که مردان را بر زنان؛ و مردان را بر آنان، به پایهای برتری است» سوره بقره، آیه ۲۲۸.
- ↑ «و با آنان شایسته رفتار کنید» سوره نساء، آیه ۱۹.
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۸۳، ح۴۳۴۳ («مَا بُنِيَ بِنَاءٌ فِي الْإِسْلَامِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنَ التَّزْوِيجِ»).
- ↑ «با آنان شایسته رفتار کنید» سوره نساء، آیه ۱۹.
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸ («... أَحْسَنُ النَّاسِ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِي»).
- ↑ علی بن حسام الدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۴۳، ص۵۰ («خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي»).
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸؛ علی بن حسام الدین متقی هندی، کنز العمال، ج۴۳، ص۵۰.
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۷ («... أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ»).
- ↑ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر، ج۱، ص۳۸۷ («لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخُصَّ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَأْكُولِ دُونَ عِيَالِهِ»).
- ↑ نهجالبلاغه، نامه ۳۱ («فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ»: زن گل بهاری است، لطیف و آسیبپذیر، نه پهلوانی است کارفرما و در هر کار دلیر).
- ↑ ر.ک: عبدالله جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، ص۴۱۷.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ («كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ وَ يَلْتَقِطُهُ مِنَ الصَّحْفَةِ»: تهیه مواد غذایی مانند کدو برای منزل نشانه حسن روابط ایشان با همسر است).
- ↑ ابوالعباس مستغفری، طب النبی، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ «... قَالَ(ص): عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...»).
- ↑ امام رضا(ع) فرمود: «كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ»: «به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور». نمیتوان گفت امام(ع) مطلب سودمندی را به دیگران توصیه کند؛ ولی خودش از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق(ع) پس از توصیه افراد به شیوه مدیریت اقتصادی خانواده فرمود: «... فَإِنِّي أَقُوتُ بِهِ نَفْسِي وَ عِيَالِي...»: «من این برنامه را در زندگی خود نیز، اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳؛ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۹ («كَانَ(ص) يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...»).
- ↑ شیخ صدوق، کتاب الخصال، ص۱۶۵ («حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ («وَ دَخَلَ الصَّادِقُ(ع) الْحَمَّامَ. فَقَالَ لَهُ صَاحِبُ الْحَمَّامِ: نُخْلِيهِ لَكَ؟ فَقَالَ: لَا...»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۲ («وَ كَانَ(ص) إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰، و ص۱۲۰ («... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ(ع)] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ مَا يَلِيهَا، ثُمَّ يَلُفُّ إِزَارَهُ عَلَى أَطْرَافِ إِحْلِيلِهِ وَ يَدْعُونِي، فَأَطْلِي سَائِرَ جَسَدِهِ...»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ («مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۱ («كَانَ [الْإِمَامُ الرِّضَا](ع) يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ»).
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ («كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع)... يَكْنِسُ»).
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۸۴ (راوی درباره امام رضا(ع) میگوید: «... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۲۶۲.
- ↑ ﴿وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ﴾ «و کسی را که خداوند خوار دارد هیچ کس گرامی نخواهد داشت» سوره حج، آیه ۱۸.
- ↑ آذرتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، واژه «کرم».
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۵۳، ح۸۹ («وَ أَكْرِمُوا الْجَلِيسَ تُعْمَرْ نَادِيكُمْ...»).
- ↑ علی بن حسامالدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۲۳، ص۵۰. پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «مَا أَكْرَمَ النِّسَاءَ إِلَّا كَرِيمٌ، وَ لَا أَهَانَهُنَّ إِلَّا لَئِيمٌ».
- ↑ «قَالَ الصَّادِقُ(ع):... الْحُبُّ فَرْعُ الْمَعْرِفَةِ... وَ دَلِيلُ الْحُبِّ إِيْثَارُ الْمَحْبُوبِ عَلَى مَا سِوَاهُ» (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۲).
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۱۹۱، ح۲۰ («قَالَ لَهَا عَلِيٌّ(ع): أَوْصِينِي بِمَا أَحْبَبْتِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ...»).
- ↑ حسن بن موسی نوبختی، فرق الشیعه، ص۸۷؛ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ج۱، ص۱۴-۱۶.
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۰، ص۱۵ («... قُدِّسَتْ أُمٌّ وَلَدَتْهُ، فَلَقَدْ خُلِقَتْ طَاهِرَةً مُطَهَّرَةً»).
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۱۹۱، ح۲۰ («... ثُمَّ قَالَتْ: يَا ابْنَ عَمِّ مَا عَهِدْتَنِي كَاذِبَةً وَ لَا خَائِنَةً وَ لَا خَالَفْتُكَ مُنْذُ عَاشَرْتَنِي، فَقَالَ(ع): مَعَاذَ اللَّهِ أَنْتِ أَعْلَمُ بِاللَّهِ وَ أَبَرُّ وَ أَتْقَى وَ أَكْرَمُ وَ أَشَدُّ خَوْفاً مِنْ اللَّهِ مِنْ أَنْ أُوَبِّخَكِ بِمُخَالَفَتِي...»).
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۱۹۸، ح۵۴۵۵؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۸، ص۲۵۸، ح۱۶۹.
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۱۷، ح۲۳۰۴۴-۲۳۰۴۵ («... كَانَ يَقُولُ: مَنْ شَرَطَ لِامْرَأَتِهِ شَرْطاً فَلْيَفِ لَهَا بِهِ، فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ إِلَّا شَرْطاً حَرَّمَ حَلَالًا أَوْ أَحَلَّ حَرَاماً»).
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۷۵ («أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلَّا وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا»).
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷ («فَقَالَتْ لَهُ خَوْلَةُ: احْتَبِسْهُمْ حَتَّى نُهَيِّئَ لَهُمْ غَدَاءً. قَالَ ابْنُ [عُمَرَ]: فَابْتَدَأَ الْحَسَنُ حَدِيثًا أَلْهَانَا بِالِاسْتِمَاعِ إِعْجَابًا بِهِ حَتَّى جَاءَنَا الطَّعَامُ»).
- ↑ سلیمان بن احمد طبرانی، معجم الکبیر، ج۳، ص۷۰ («... خَرَجْتُ مَعَ الْحَسَنِ(ع) و جَارِيَةٌ تَحُتُّ شَيْئًا مِنَ الْحِنَّاءِ عَنْ أَظْفَارِهِ...»).
- ↑ ابنفارس، معجم مقائیس اللغه، ج۴، ص۴۴۳، ماده «فقر» (الْفَقِيرُ: هُوَ الْمَكْسُورُ فَقَارِ الظَّهْرِ. وَ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: مِنْهُ اشْتُقَّ اسْمُ الْفَقِيرِ، وَ كَأَنَّهُ مَكْسُورُ فَقَارِ الظَّهْرِ، مِنْ ذِلَّتِهِ وَ مَسْكَنَتِهِ). ر.ک: عبدالله جوادی آملی، اسلام و محیط زیست، ص۴۹.
- ↑ ﴿وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا﴾ «و داراییهایتان را که خداوند (مایه) پایداری (زندگی) شما گردانیده است به کمخردان نسپارید» سوره نساء، آیه ۵.
- ↑ محمد بن مسعود عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۵۷ («... فَقَالَ لِلرَّبَابِ: أَخْرِجِي مَا كُنْتِ تَدَّخِرِينَ»).
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۶۶ («... فَأَطْعَمَهُمُ وَ كَسَاهُمْ وَ أَمَرَ لَهُمْ بِدَرَاهِمَ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۸۱-۳۸۲، ح۶ (سند روایت حسن است. ر.ک: محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۴، ص۲۴۱).
- ↑ ر.ک: عنوان «آموزش آموزههای دینی».
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۹، ح۱ («عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(ع)، قَالَ:... فَتَصَدَّقَ أَبِي عَنْهَا بِمِائَةِ دِينَارٍ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۹، ح۶ («حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى وَالِدِهِ إِذَا كَانَ ذَكَراً أَنْ يَسْتَفْرِهَ أُمَّهُ... وَ إِذَا كَانَتْ أُنْثَى أَنْ يَسْتَفْرِهَ أُمَّهَا»).
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۸، ص۳۰۸ («أَيُّهَا النَّاسُ! كَمَا أَنَّكُمْ جَمِيعًا فِي بَيْعَتِي، فَإِنِّي فِي بَيْعَةِ أَخِي»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۱۷، ح۵ («... كَانَ أَبِي(ع) يَبْعَثُ أُمِّي وَ أُمَّ فَرْوَةَ تَقْضِيَانِ حُقُوقَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۲۶۵.