سیره معصوم
این مدخل زیرشاخهٔ بحث سیره است. سیره معصوم از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: سیره معصوم در کلام اسلامی - پرسش مرتبط نداردسیره به معانی طریقه، روش و رفتار و اخلاق عملی به کار رفته است. وقتی سیره پیامبر یا امامان گفته میشود، نمونههایی از اخلاق و رفتار مستمر آنان مقصود است که در زندگی بر آن روش عمل میکردند. سیره میتواند سیره فردی و یا سیره اجتماعی باشد. سیره معصومان راه زندگی، راه سازندگی، راه تلاش، راه تعامل اجتماعی، راه برخورد سیاسی، راه مبارزه و جهاد و راه خُلق و خوی پسندیده را نشان میدهد. برخی از ویژگیهای سیره معصومان عبارت است از: داشتن منشأ الهی؛ محتوای عمیق؛ ارائه ارزشهای اسلامی؛ جامعیت و شمول.
معناشناسی
سیره در ادبیات و لغت به معنای رفتن، جریان داشتن و در حرکت بودن به کار رفته است[۱] و بر این اساس، بسیاری نیز واژه “سیره” را به نوع حرکت و شیوه جریان داشتن و یا به عبارتی نوع، سبک و شیوه رفتار و کردار تعریف کردهاند[۲]. نوعی دوام و استمرار در معنای سیره نهفته است[۳]
سیره در اصطلاح دینی به معانی طریقه، روش و رفتار و اخلاق عملی به کار رفته است. وقتی سیره پیامبر یا امامان گفته میشود، نمونههایی از اخلاق و رفتار مستمر آنان مقصود است که در زندگی بر آن روش عمل میکردند. گاهی هم اخلاق و سیره و سنّت به یک معنی به کار میرود[۴].
اقسام سیره معصوم
روش عملی رهبران جامعه دو گونه است: روش و سیره فردی و روش و سیره اجتماعی:
- سیره فردی: منظور از روش فردی کارهایی است که به دیگران ارتباط پیدا نمیکند؛ مانند خوراک، لباس، مسکن و.... این موارد از سنتهای زاید محسوب میشود. روشن است رهبر جامعه اسلامی در این زمینهها نیز الگوی دیگران است و چه بسا وظیفههای ویژهای برای وی باشد. به فرموده امام علی (ع): “خداوند بر رهبران عادل واجب کرده است که سطح زندگی خود را بسان پایینترین افراد جامعه قرار دهند تا نیازمندان از فقر خویش ناراحت نگردند”[۵]. ثقةالاسلام کلینی در اصول کافی بابی را در این باره گشوده با عنوان “سیره شخصی امام و سیره وی در خوراک و پوشاک وقتی که رهبری را به دست گرفت”[۶].
- سیره اجتماعی: منظور از سیره اجتماعی روش برخورد با دیگران در مسائل گوناگون آموزشی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است. سیره در سخنان امیرالمؤمنین (ع) در موارد بسیار به معنای راه و روش برخورد اجتماعی به کار رفته و بر سیره نیکو با دیگران تأکید شده است؛ از جمله در نامه به مالک اشتر حُسن سیره را از آداب والی میشمارد[۷].[۸]
اهمیت سیره معصوم
سیره پیامبر (ص) و معصومان یکی از راههای دریافت معارف اسلامی است. نقل سیره تأثیر زیادی بر رفتار انسانها میگذارد. مطالعه سیره و تاریخ معصومان جاذبهای ویژه دارد؛ برای همه قابل فهم است و پیام آن در اذهان ماندگارتر است. سیره معصومان راه زندگی، راه سازندگی، راه تلاش، راه تعامل اجتماعی، راه برخورد سیاسی، راه مبارزه و جهاد و راه خُلق و خوی پسندیده را نشان میدهد. سیره، روش و الگویی است برای شکیبایی در برابر ناگواریها، سختیها، بی مهریهای یاران، تهمتها و افتراها، مصیبتها و گرفتاریها و گاهی تحقیرها و پرسشهای نابجا و ناروا. سیره، شیوۀ مبارزه با کافران، منافقان، قدرتهای استبدادی، حاکمان ستمگر و گروههای فاسد و جنایتکاران جسور را به انسان میآموزد.
به دلیل اهمیت و نقشی که سیره دارد، لازم است دریافت آن از میان آثار، همراه با قواعدی باشد که درستی آن را تضمین کند و به دور از خرافه و تحریف، پیام خود را برساند. در بررسی مسائل فقهی و استنباط از احادیث دقتهای لازم در سند و متن آن میشود؛ امّا در نقل سیره و گزارش آن، به آنچه گفته شده و در کتابها و آثار آمده، بسنده میشود و در بررسی صحت یا نادرستی آن دقت کافی نمیگردد.
منابع مهم سیره را عموماً کتابهای تاریخی میدانند و در این زمینه کمتر به منابع روایی توجه میشود و نسبت به کتابهای تاریخی در درستی مطالب آنها دقت و توجه کامل نمیشود؛ در نتیجه گاه اندیشههای ناروا و نادرستی از طریق نقل آنها به جامعه راه مییابد که گاه با قرآن و مسائل بدیهی و مسلم فقهی ناسازگاری دارد و دستاویزی برای مخالفان اسلام و دشمنان دین میشود؛ به ویژه که سیره جاذبه دارد و برای عموم قابل دریافت و فهم است. گاهی گونهای ناسازگاری بین آنچه به عنوان سیره از معصومان نقل میشود و مسائل فقهی رخ مینماید و جامعه را دچار اندیشههای ناهماهنگ و ملتهب میکند؛ لذا باید در پی راهها و روشهایی بود که ما را به سرچشمۀ زلال سیره رهنمون گردد و از آلودگیها دور سازد. ما بر این باوریم که سیره، نمونۀ متعالی احکام اسلامی است و نباید با آن در تضاد باشد[۹].
ویژگیهای سیره معصومین(ع)
سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) به دلیل ویژگی عصمت و دیگر اوصاف منحصر به فرد آنان، با سیره و رفتار دیگران تفاوت اساسی دارد؛ زیرا عملکرد پیشوایان معصوم(ع) دارای ویژگیها و ظرافتهایی است که به هیچ وجه در رفتار دیگران یافت نمیشود.
اولاً: دارای منشأ الهی است: یعنی سیره و رفتار ذوات مقدس پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) بر اساس خواست و اراده خداوند شکل میگیرد؛ به گونهای که همه گفتار و رفتار آن بزرگواران، مستند به وحی الهی بوده و در این حوزه قابل تفسیر و تبیین میباشند. آنان به مصداق ﴿وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى﴾[۱۰]. سخنگویان وحیاند و ریز و درشت اعمال و حرکات شان، منطبق با دستورات الهی است و کوچکترین کاری بر خلاف رضایت الهی انجام نمیدهند. سیاق این فرموده قرآن عام است و اختصاص به آیات قرآن و گفتار پیامبر اکرم(ص) ندارد، بلکه همه سخنان پیامبر اکرم(ص) و آنچه به عنوان احادیث نبوی معروفاند و همه رفتار آن حضرت که به سنت و سیره تعبیر میشوند را شامل میشود و همچنین به تبع ایشان اهل بیت عصمت(ع) و اوصیای طاهرین آن حضرت را نیز در بر میگیرد؛ کسانی که به فرموده امام هادی(ع): «الْمُطِيعُونَ لِلَّهِ الْقَوَّامُونَ بِأَمْرِهِ الْعَامِلُونَ بِإِرَادَتِهِ»؛ «مطیع محض خدایند و فقط به فرمان او اقدام میکنند و بر اساس رضایت او عمل میکنند».
ثانیاً: دارای محتوای ژرف و عمیقی است: به گونهای که کلام و سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) به دلیل منشأ وحیانی و ارتباط مستقیم شان با منبع عظیم قرآنی، دارای عمق و ژرفای عمیق و جامع کلمههاست «اُعطِیتُ بِجَوَامِعَ الْکَلِم»[۱۱] به گونهای که میتواند با یک سخن و رفتار به ظاهر کوچک، یک دنیا مطلب را بیان کند.
و چون گفتار و رفتار معصومین(ع) دارای معنی و مفهوم ژرف و بلندی است، فهم محتوای عمیق آن نیازمند تأمل زیادی است. اگر سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) به خوبی فهمیده شود و تجزیه و تحلیل گردد، میتوان از کوچکترین رفتار آنان، مهمترین قوانین اسلامی را استخراج کرد؛ چراکه به مثابه چراغ و نورافکن قوی فضای فکری انسان را برای همیشه تاریخ، نورانی و روشن میکند.
سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) چون برخاسته از اراده خدا و مطابق با قرآن کریم است، آشنایی و شناخت صحیح سیره آن، سبب فهم صحیح و درک معنای واقعی آیات قرآن کریم نیز میشود؛ زیرا سیره و رفتار معصومین(ع) تفسیر و تبیین آیات قرآن کریم است و با شناخت آن میتوان به حقیقت مفاهیم قرآن بهتر پی برد و معنای واقعی کلام خداوند را درک کرد. از این رو، احادیث و روایات اسلامی در کنار قرآن کریم، دومین منبع اصیل معارف دین شمرده میشود.
ثالثاً: جامع و فراگیر است: از دیگر ویژگیهای مهم سیره معصومین(ع) جامعیت و فراگیری دامنه آن است. سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) علاوه بر عمق محتوایی آن، همه شئون زندگی فردی و اجتماعی انسان را پوشش میدهد و هیچ گوشهای از زوایای حیات آدمی، بیرون از دامنه سیره قرار نمیگیرد. این ویژگی، سبب شده است که سیره اهل بیت عصمت(ع) همه ابعاد مختلف زندگی انسان اعم از بعد دینی، اخلاقی، تربیتی، اجتماعی، اقتصادی و امثال آن را در بر گیرد. از این رو، امیرمؤمنان(ع) درباره سیره رسول خدا(ص) میفرماید: «وَ لَقَدْ كَانَ فِي رَسُولِ اللَّهِ(ص) كَافٍ لَكَ فِي الْأُسْوَةِ وَ دَلِيلٌ لَكَ عَلَى ذَمِّ الدُّنْيَا وَ عَيْبِهَا وَ كَثْرَةِ مَخَازِيهَا وَ مَسَاوِيهَا»[۱۲]؛ «برای تو کافی است که راه و رسم زندگی را از شیوه زندگی پیامبر اسلام(ص) الگوپذیری تا راهنمای خوبی در شناخت بدیها و عیبهای دنیا و رسواییها و زشتیهای آن برای تو باشد».
امیرمؤمنان(ع) در این سخن خویش، رسول خدا(ص) را به عنوان الگوی جامع زندگی معرفی کرده و تأسی به سیره آن حضرت را در شناخت بدیها و خوبیهای دنیا و همه شئونات زندگی کافی دانسته است به گونهای که شخصیت آن بزرگوار، منحصر به زمان خاصی نبوده و نیست، بلکه یک حقیقت فرا زمانی و جاودانه است که برای هر نسلی مطابق با واقعیتهای زندگی آنان، تبلور پیدا میکند و هر کس میتواند به اندازه استعداد و توان خود، از آن منبع جوشان کمالات الهی توشهای برگیرد.
سایر خاندان نبوت و ائمه معصوم(ع) نیز همانند خود پیامبر اکرم(ص) اسوه جامع هدایت و الگوهایی شایسته و نیکو برای همه بشریت میباشند. از این جهت هیچ تفاوتی میان آن انوار مقدس وجود ندارد. آن گونه که امام سجاد(ع) به نقل از جدش رسول خدا(ص) فرمود: «كُلُّنَا وَاحِدٌ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ وَ رُوحُنَا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ كُلُّنَا مُحَمَّدٌ»[۱۳]؛ «همه ما از یک نور هستیم و روح ما از امر یگانه نشأت میگیرد و اول و وسط و آخر ما محمد است، بلکه همه ما محمد هستیم».
بنابراین، سیره اهل بیت عصمت(ع) با رسول خدا(ص) یکی و تفکیک ناپذیر است و همگی در قالب گفتار و رفتار حکیمانه، مجموعه واحد و روشمندی را به نام سیره قولی و فعلی تشکیل میدهد به گونهای که با وجود این انوار مقدس، انسان نیازی به الگوهای دیگری نخواهد داشت بلکه سیره جامع و فراگیر آن بزرگواران، برای همه بشریت راهگشا بوده و مصداق کامل اسوه حسنهای است که قرآن کریم همگان را به الگوپذیری از آنان فراخوانده است ﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ﴾[۱۴].[۱۵]
حجیت سیره معصومین(ع)
از مباحث مهم و قابل توجه در باب سیره، اعتبار و حجیت آن است. آیا میتوان به سیره عملی به عنوان دلیل شرعی و مورد اعتنا نگاه کرد؟ همانگونه که پیش از این اشاره شد، سیره دارای گونههای مختلفی است که هر کدام بحث مستقل و مفصلی را میطلبد. از آنجا که بحث انواع سیره و اثبات حجیت آن، مرتبط به هستند و سیره عقلا و متشرعه در علم اصول بحث شدهاند. در زمینه اثبات حجیت سیره معصومین(ع) چند راه وجود دارد که به آنها اشاره میشود:
- قرآن کریم: نخستین دلیل بر حجیت سیره معصومین(ع) قرآن کریم است؛ زیرا خداوند در آیات متعدد قرآن، پیامبر(ص) را به عنوان اسوه حسنه معرفی نموده و تأسی به آن حضرت را لازم دانسته است ﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا﴾[۱۶]. قرآن کریم اطاعت از همه معصومین(ع) را در آیات متعدد لازم کرده است: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾[۱۷].
- ادله عصمت: راه دیگر برای اثبات اعتبار سیره معصومین(ع)، دلایل عصمت ایشان است. عصمت در واقع، برآیند طهارت ذاتی اهل بیت(ع) از اشتباه و گناه در تمام ابعاد زندگی و قوای نفسانی است. ایشان طبق آیه تطهیر، از حین ولادت تا هنگام وفات از هر گونه آلودگیهای فکری و عملی - چه عمدی و چه سهوی ـ پاک و منزه هستند. گذشته از قصد و نیت معصیت، تخیل گناه هم در ذهن و اندیشه ایشان راه ندارد[۱۸].
- ادله حجیت سنت: در علم اصول بیان شده که سیره، بخشی از سنت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) است؛ زیرا سنت، سه بخش دارد که عبارتاند از قول، فعل و تقریر معصوم(ع). حجیت سنت در علم اصول به اثبات رسیده که نیاز به ذکر آن نیست[۱۹]. وقتی سنت معتبر بود، سیره که بخشی از آن است نیز حجت خواهد بود.
- دلیل عقلی: علاوه بر دلایل یاد شده، پشتوانه عقلی قوی نیز در باب حجیت سیره معصومین(ع) وجود دارد. وقتی عصمت پیامبر و اهل بیت(ع) به اثبات رسید و ثابت شد که افراد معینی از خطا و اشتباه معصوم هستند، از دانش بیپایان برخوردارند، تابع هوای نفس نیستند، هر کاری انجام دهند فقط برای خدا و کسب رضایت اوست، به چیزی جز خیر و صلاح مردم نمیاندیشند، راههای هدایت و سعادت بشر را بیش از خود مردم میدانند، هر دستوری از ناحیه آنها صادر شود بدون در نظر گرفتن منافع شخصی و در جهت تأمین مصالح جامعه است، در این صورت عقل هر انسانی به لزوم تأسی و پیروی از آنان فرمان میدهد که اگر خلاف این باشد، ارسال رسل و بعثت انبیا لغو و بیهوده خواهد بود[۲۰]. اگر رفتار آنان فاقد حجیت و اعتبار باشد، خلاف حکمت و فلسفه نبوت و امامت است[۲۱].
ساحتهای سیره معصوم
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: محمدمرتضی زبیدی، تاجالعروس من جواهر القاموس، ج۲، ص۵۴؛ جمالالدین محمد بن مکرم، لسانالعرب، ج۲، ص۲۵۲.
- ↑ ر.ک: ابوالحسین احمد بن فارس، معجم مقاییساللغة، ج۳، ص۱۲۰-۱۲۱؛ ابو القاسم حسن بن محمد راغب اصفهانی، مفردات، ص۷۲۴؛ جمالالدین محمد بن مکرم، لسانالعرب، ج۶، ص۴۵۴؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۳، ص۳۴۰.
- ↑ ملکزاده، محمد، سیره سیاسی معصومان در عصر حاکمیت جور ص ۲۷؛ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۵۹.
- ↑ ملکزاده، محمد، سیره سیاسی معصومان در عصر حاکمیت جور ص ۲۷؛ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی؛ ذاکری، علی اکبر، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۷۰.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۱۱؛ نهج البلاغه، ص۳۲۵، خ۲۰۹.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۱۰: "سيرة الامام في نفسه و في المطعم و الملبس إذا ولي الأمر".
- ↑ قاضی نعمان، دعائم الإسلام، ج۱، ص۳۶۷: «مِمَّا يَنْبَغِي أَنْ يَأْخُذَ الْوَالِي بِهِ نَفْسُهُ مِنَ الْأَدَبِ وَ حُسْنِ السِّيرَةِ».
- ↑ ذاکری، علی اکبر، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۶۲.
- ↑ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۵۶.
- ↑ «و از سر هوا و هوس سخن نمیگوید * آن (قرآن) جز وحیی نیست که بر او وحی میشود» سوره نجم، آیه ۳-۴.
- ↑ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۲۷۴.
- ↑ بحارالانوار، ج۱۶، ص۲۸۴.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۶، ص۱۶.
- ↑ «بیگمان فرستاده خداوند برای شما نمونهای نیکوست، برای آن کس (از شما) که به خداوند و به روز بازپسین امید دارد و خداوند را بسیار یاد میکند» سوره احزاب، آیه ۲۱.
- ↑ احسانی، محمد، سیره اخلاقی و تربیتی معصومین، ص ۳۵؛ صمدی، قنبرعلی، سیره امام مهدی در عصر ظهور، ص۲۳.
- ↑ «بیگمان فرستاده خداوند برای شما نمونهای نیکوست، برای آن کس (از شما) که به خداوند و به روز بازپسین امید دارد و خداوند را بسیار یاد میکند» سوره احزاب، آیه ۲۱.
- ↑ «ای مؤمنان، از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید» سوره نساء، آیه ۵۹.
- ↑ اوایل المقالات ص۷۴؛ معارف امامیه، ج۲، ص۶۵۶.
- ↑ دروس فی علم الاصول، ج۱، ص۲۷۵ به بعد.
- ↑ دلایل الصدق، ص۳۳ و نیز ترجمه المیزان، ج۴، ذیل آیه ۵۹ سوره نساء، ص۶۱۹.
- ↑ احسانی، محمد، سیره اخلاقی و تربیتی معصومین، ص۵۲ ـ ۵۷.