اویس قرنی در تاریخ اسلامی

متن این جستار آزمایشی و غیرنهایی است. برای اطلاع از اهداف و چشم انداز این دانشنامه به صفحه آشنایی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت مراجعه کنید.

أویس بن عامر بن جزء بن مالک بن عمرو بن مسعدة بن عمرو بن سعد بن عصوان
محل زندگی	کوفه، قرن، یمن
دین	اسلام
اطلاعات علمی
استادان	علی بن ابی طالب، عمر بن الخطاب العدوی
شاگردان	عبدالرحمن بن أبی لیلی الأنصاری ، یسیر بن عمرو الشیبانی، موسی بن یزید الأملوکی، حمید بن صالح، موسی بن یزید البصری

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث اویس قرنی است. "اویس قرنی" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

اویس قرنی در رجال و تراجم | اویس قرنی در تاریخ اسلامی| اویس قرنی در نهج البلاغه| اویس قرنی در حدیث

اویس بن عامر مرادی، از طایفه قرن، و از قبیله یمانی بنی مراد بود. پدر او مردی والامقام بود و خود او در زهد و تقوا و طاعت و عبادت مقام والایی داشت و سیّد التابعین بود. او از زهّاد هشتگانه، بلکه برترین آنها و از اصحاب و حواریان امیرالمؤمنین(ع) است. وی در زمان پیامبر(ص)، همراه هیئتی از یمن به مدینه آمد و پس از این سفر، کوفه را برای زندگی برگزید و در پیکار صفین، در سپاه امیرالمؤمنین(ع) حضور یافت و به شهادت رسید.

مقدمه

• اویس فرزند عامر (عمرو) مرادی یمانی، که به اویس بن عامر و اویس قرنی شهرت دارد. او پس از آن‌که اسلام آورد برای ملاقات با پیامبر خدا(ص) به مدینه رفت، اما به احترام فرمان مادرش که گفته بود در مدینه توقف نکند، فوراً از مدینه بازگشت و موفق به زیارت حضرت نشد. وی در اصل اهل یمن بود، اما در زمان خلافت عمر در کوفه سکنا گزید. و چون به ملاقات رسول خدا(ص) موفق نشد از جمله بزرگان و اعلام تابعین به شمار آمده است.
• او در زمره یاران با وفای امیرالمؤمنین(ع) بود و با حضرت بیعت کرد که تا پای جان از ولایت امام(ع) دفاع کند. وی در جنگ جمل و صفین در رکاب حضرت جنگید و در صفین به شهادت رسید.
• هنگامی که امیرالمؤمنین(ع) برای اولین بار وی را دید، از سیمای نورانیش او را شناخت و فرمود: "تو باید اویس باشی؟" عرض کرد: بلی، من أویسم. فرمود: "باید قرنی باشی؟" گفت: آری، من أویس قرنی‌ام.

منزلت اویس نزد پیامبر(ص)

• درباره مقام و منزلت معنوی اویس همین کافی است که رسول خدا(ص) آرزو می‌کرد تا وی را ملاقات کند و می‌فرمود: "از جانب "قرن" بادهای بهشت می‌وزد، چه بسیار مشتاق توام ای اویس قرنی، آگاه باشید، هر کسی که او را ملاقات می‌کند، سلام مرا به وی برساند".
• شخصی پرسید: اویس قرنی کیست؟ حضرت فرمود: "وی شخص گم‌نامی است که اگر از شما غایب باشد، در مقام یافتنش نیستید و اگر نزد شما باشد به حسابش نمی‌آورید، -یعنی به صورت ظاهر دارای شکل و قیافه‌ای نیست که به او توجه شود - اما بدانید که با شفاعت وی امت دو قبیلة ربیعه و مضر داخل بهشت می‌شوند، او مرا نمی‌بیند ولی به من ایمان دارد و عاقبت در رکاب خلیفه و جانشین شایسته من (علی بن ابی طالب) در صفین به شهادت خواهد رسید.
• در نقل دیگری آمده که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: "رسول خدا(ص) به من خبر داد که: مردی از امت آن حضرت را ملاقات خواهم کرد که به او "اویس قرنی" گفته می‌شود، او از گروه حزب الله است که مرگ او شهادت در راه خداست و به شفاعت او مثل دو قبیله "ربیعه" و "مضر" وارد بهشت می‌شوند".

زهد و پارسایی اویس

• اویس از حواریون امیرالمؤمنین(ع) و از جمله ارکان هشت‌گانه و افضل زهاد به شمار می‌آید. بلکه شأن رفیع و منقبت مثال زدنی‌اش، بسا از مناقب سایر زاهدان و اسحاب برگزیده امیرالمؤمنین(ع) بالاتر بود، و به نظر می‌رسد که کسی از اهل نظر در این مورد تردیدی ندارد.
• پیامبر خدا(ص) درباره زهد اویس چنین فرمودند: در میان امت من افرادی هستند که به خاطر نداشتن لباس نمی‌توانند، برای نماز در مسجد حاضر شوند و ایمان آنان مانع از آن است که از مردم نیز کمک بخواهند، از جمله این افراد "اویس قرنی" است؛
• همان‌طوری که اشاره شد، وی از فیض صحبت پیامبر(ص) و از برکت ملازمت آن حضرت محروم ماند. با این وجود رسول خدا(ص) او را برترین "تابعین" برای امت خود معرفی کرده است.

عبادت اویس

• ابو نعیم اصفهانی از "اصبغ بن زید" درباره عبادت اویس نقل می‌کند که: اویس در عصر (هنگام غروب) می‌گفت: امشب، شب رکوع من است. و پس از ادای واجبات به رکوع می‌رفت و تا صبح در رکوع می‌ماند. و گاهی می‌گفت: امشب، شب سجود من است. و آن شب را پس ادای واجبات، تا صبح به سجده می‌رفت. وی هر روز عصر آن‌چه در خانه از غذا، نوشیدنی و لباس داشت، همه را در راه خدا صدقه می‌داد و بعد می‌گفت: بار پروردگارا، اگر کسی از گرسنگی مرد، مرا به کوتاهی در حق وی مؤاخذه نکن و اگر کسی از برهنگی مرد، مرا به آن مورد بازخواست قرار نده.

اطاعت اویس از مادر

• اویس زمانی که در یمن به سر می‌برد، از راه شتربانی امرار معاش می‌کرد. در یکی از روزها دلش هوای پیامبر خدا(ص) را کرد، لذا تصمیم گرفت به مدینه برود و رسول خدا(ص) را زیارت کند. آن گاه از مادرش اجازه خواست تا برای دیدار با پیامبر روانه سرزمین حجاز شود، مادرش ضمن اجازه یاد آور شد که: هر گاه به مدینه رسیدی، بیشتر از نصف روز توقف نکن و بی‌درنگ به وطن خود برگرد. وی پس از طی مسافت بسیار طولانی میان یمن و حجاز سرانجام به مدینه رسید و به خانه پیامبر خدا(ص) وارد شد؛ از قضا در آن روز رسول خدا(ص) در مدینه تشریف نداشت. اویس با وجود خستگی راه و نبود پیامبر(ص) دستور مادرش را فراموش نکرد و به اهل خانه پیامبر(ص) چنین گفت: سلام مرا به رسول خدا(ص) برسانید و بگویید مردی از یمن، برای زیارت شما آمده بود؛ اما از مادرش اجازه توقف، بیش از نصف روز را نداشت لذا نتواست بماند. اویس این را گفت و رهسپار دیار خود شد.
• وقتی رسول خدا(ص) به منزل بازگشت، فرمود: "آیا کسی به خانه ما آمده بود؟" گفتند: آری، شتربانی از یمن به نام "اویس قرنی" آمده بود. بر شما سلام و درود فراوان فرستاد و به سرزمین خود بازگشت. رسول خدا(ص) فرمود: "آری، این نور اویس است که اکنون در خانه به یادگار مانده است".

خلیفه در جست و جوی اویس

• در یکی از روزها رسول گرامی اسلام(ص) به اصحاب خود فرمود: "بشارت بر شما که در میان امتم، شخصیتی به نام اویس قرنی است که در روز قیامت جمعیتی برابر با قبایل بزرگ ربیعه و مضر را شفاعت می‌کند". سپس خطاب به عمر فرمود: "ای عمر، اگر روزی موفق به دیدار او شدی، سلام مرا به او برسان".
• لذا عمر همواره مترصد بود او را بیابد و پیام رسول خدا را به او رساند، تا این که در مراسم حجی از همراهان خود سراغ او را گرفت ولی کسی نتوانست اویس را معرفی کند، بلکه برخی از یاران به عمر گفتند: از شأن شما دور است که دنبال شخصی مثل اویس بگردی؟ پرسید: مگر او چگونه است؟ گفتند: او متهم است به نادانی با بچه‌ها بازی می‌کند. اما عمر دست برنداشت گفت: باشد، این برای من دوست داشتنی‌تر است. بالاخره عمر موفق شد اویس را ملاقات کند، وقتی او را دید و گفت: رسول خدا سلام تو را رسانده و فرموده که تو مثل قبیله ربیعه و مضر را شفاعت می‌کنی، اویس به محض شنیدن پیام رسول خدا(ص) از زبان عمر بر زمین افتاد و در مقابل خداوند سجده کرد، و سجده‌اش بسیار طول کشید و در آن هنگام، لحظه‌ای اشک چشمانش بند نیامد، ناظران از دیدن این صحنه شگفت‌زده شدند و گمان کردند که وی مرده است، لذا او را تکان دادند و صدا زدند و گفتند: ای اویس، ای اویس! این خلیفه "عمر بن خطاب" است که بالای سرت ایستاده و نگران حالت است.
• اویس سر از سجده برداشت و گفت: ای خلیفه، آیا به راستی من شفیع چنین جمعیتی از امت رسول خدا(ص) خواهم بود؟ عمر گفت: آری، ای اویس، حال من هم از تو می‌خواهم که مرا نیز شفاعت کنی؟ تا آن روز کسی به شخصیت اویس آگاهی نداشت و او را به هیچ می‌گرفتند، اما این ملاقات و پیام رسول خدا(ص) باعث شد که راز اویس فاش شود، و معنویت بی‌حسابش بر همگان آشکار گردد لذا همه مردم به سراغ او رفتند و به قصد تبرک، بدن او را لمس می‌کردند. اویس از این وضعیت به شدت محزون شد و به عمر گفت: ای امیرالمؤمنین، راز مرا افشا کردی و باعث هلاکتم شدی.
• وی از آن پس بارها ملاقات خودش را با عمر نقل می‌کرد (و از این که رازش فاش شده بود، ناراحت بود) تا سرانجام بلندای معنویت او بیشتر به منصه ظهور رسید آنجا که در میان پیاده‌نظام امیرالمؤمنین علی(ع) در صفین به شهادت رسید.

بیعت اویس با امیرالمؤمنین(ع) در مسیر جنگ جمل

• اویس با امیرالمؤمنین علی(ع) بیعت کرد و پیمان بست تا پای جان از ولایت آن حضرت دفاع کند. و روی شناختی که از آن حضرت داشت به خوبی دریافته بود که اکنون زمان جهاد در راه خدا و دفاع از ست به یغما رفته پیامبر اسلام(ص) است و باید در رکاب جانشین شایسته آن حضرت مجاهدت کرده و علیه غارتگران و بدعت گذاران وارد پیکار شود و راه و روش پیامبر خدا(ص) را احیا نماید؛ لذا وقتی شنید امیرالمؤمنین(ع) از مدینه عازم بصره برای مقابله با سپاه جمل شده است از کوفه خارج شد و در ذی قار به حضور آن حضرت رسید و با ایشان بیعت مجدد کرد و ملتزم شد که تا پای جان در رکاب آن حضرت بجنگد.
• علی(ع) قبل از رسیدن اویس، زمانی که در ذی قار برای اخذ بیعت از سربازانش نشسته، و منتظر پیوستن قبایل و عشایر مناطق مججاور بودند فرمودند: به زودی از جانب کوفه یک هزار نفر به ما ملحق خواهد شد، نه یک نفر کمتر و نه بیشتر و با من بر سر جان بیعت خواهند کرد
• ابن عباس می‌گوید من از قاطع بودن امیرالمؤمنین(ع) در تصریح به این رقم، پریشان شدم که نکند از گفته امام(ع)، عدد افراد کمتر و یا بیشتر شود تا در این شرایط حساس ما را با مشکل مواجه کند اما نتیجه خوفناک شمارش نهصد و نود و نه نفر تازه وارد بود و دیگر امیدی به تکمیل عدد نبود، زیرا همه گروه‌ها رسیده بودند و کسی هم از کاروان‌ها عقب نمانده بود، به همین دلیل اضطراب شدت یافت و با خود گفتم: ﴿إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَيْهِ رٰاجِعُونَ﴾ ناگهان متوجه شدم شخصی از آن طرف اردوگاه به سمت ما درحرکت است، وقتی نزدیک شد، دیدم مردی است پیاده که قبای پشمی بر تن دارد و شمشیر و سپر و دیگر ادوات جنگی را با خود حمل می‌کند. وی به محض ورود به ارودگاه، خدمت حضرت شرفیاب شد و عرض کرد: یا علی، دستت را بازکن، تا با تو بیعت کنم.
• امام(ع) پریسد: "بر سر چه امری با من بیعت می‌کنی؟" عرض کرد: با تو بیعت می‌کنم که کلامت را گوش کنم و فرمانت را گردن نهم و در رکاب تو آن قدر بجنگم که با شما به پیروزی برسید و با من به شهادت.
• ابن عباس می‌گوید: سپس حضرت علی(ع) از اسم و نشان او سؤال کرد، گفت: من اویسم. امام پرسید: "آیا تو اویس قرنی هستی؟ گفت: آری. امام(ع) فرمود: الله اکبر! حبیبم رسول خدا(ص) به من خبر داد که مردی از امتش به نام اویس قرنی را ملاقات خواهم کرد و این مرد جزو حزب خدا و رسول اوست و مرگ او شهادت در راه خدا خواهد بود، و در شفاعت او در روز قیامت مثل قبایل ربیعه و مضر داخل خواهند شد ابن عباس می‌گوید: با آمدن اویس مسرور و خوشحال شدم و از پریشانی - کسری تعداد یک ‌هزار نفر - بیرون آمدم.
• آری، وی همان‌گونه که با امام و پیشوای خود بیعت کرده بود، در رکاب آن حضرت در جنگ جمل شمشیر زد و تا پیروزی آن حضرت دست از نبرد بر نداشت.

شهادت اویس در جنگ صفین

• مؤرخین روایت کرده‌اند که در یکی از روزهای نبرد صفین، مردی از میان سپاهیان شام پیش آمد و خطاب به لشکریان امام علی(ع) فریاد زد: آیا اویس قرنی در میان شماست؟ گفتیم: آری، وی در میان ماست، با او چه کار داری؟ گفت: من از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: "اویس قرنی بهترین و برترین تابعین امت من است". آن‌گاه مرد شامی پس از نقل این حدیث، مرکب خود را به سوی ارتش امام(ع) سوق داد و به جمع آنان پیوست و از سپاه معاویه خارج شد.
• ابن شهر آشوب در این باره چنین می‌نویسد: اویس قرنی در جنگ صفین در میان پیاده نظام سپاه امام(ع) شمشیر می‌زد، وی در حالی به فیض شهادت نایل شد که ضربات کشنده‌ای بر بدن لاغرش وارد شده بود. امیرالمؤمنین(ع) پس از شهادت وی، خود بر پیکر مطهر و به خون خفته‌اش نماز خواند و او را با دست مبارک خود دفن کرد، و پس از شهادت اویس قرنی، عمار یاسر به میدان کارزار صفین قدم گذاشت و با سپاهیان شام جنگ سختی کرد و سرانجام او نیز به سال ۳۷ هجری در همین نبرد به شهادت رسید.

جستارهای وابسته

منابع

• ناظم‌زاده، سید اصغر، اصحاب امام علی
• علی‌زاده، فرهاد، مقاله «اویس قرنی»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۳
• علی‌زاده، فرهاد، مقاله «اویس قرنی»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۲

پانویس

پیوند به بیرون

• موسوعة رواة الحدیث