ام‌الکتاب

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

ام‌الکتاب در قرآن - ام‌الکتاب در حدیث - ام‌الکتاب در کلام اسلامی - ام‌الکتاب در عرفان اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

ام الکتاب، یعنی مادر کتاب (قرآن)، کتابِ مادر. در اصطلاح دینی، نوشته و سند اصلی که همه امور عالم از آغاز تا پایان، حتی قرآن آسمانی در آن ثبت شده و نزد خداوند است، "ام الکتاب" یا لوح محفوظ نام دارد. به علم الهی هم گفته می‌شود. در قرآن به بخشی از آیات قرآن که از محکمات‌اند، ام الکتاب گفته شده است. به سوره حمد هم ام الکتاب گویند، چون اصول و پایه‌های دین و توحید در آن به طور فشرده و اجمال آمده است. "اُمّ" یعنی مادر و چون مادر، اصل و ریشه فرزند است، به هر چه که اساس و ریشه چیزی باشد، امّ گفته می‌شود. پس مادر کتاب آسمانی و ریشه آن به علم خدا و لوح محفوظ برمی‌گردد. از این رو به آن ام الکتاب گویند. در مجموع، ام الکتاب یا به معناى کتابى است که اصل و اساس همه کتاب‌هاى آسمانى است و یا همان لوحى است که نزد خداوند از هرگونه تغییر و تبدیل و تحریفى محفوظ است؛ یعنی همان کتاب علم پروردگار است که همه حقایق عالم و حوادث آینده و گذشته و همه کتاب‌هاى آسمانى در آن درج شده است.

چیستی ام الکتاب

• کلمۀ "امّ" در لغت به معنی اصل و اساس هرچیزی است و "امّ الکتاب" به معنی کتابی است که اصل و اساس همه کتاب‌های‌ آسمانی است.. واژۀ "ام الکتاب" در چند آیۀ قرآن کریم به کار رفته است. "لوح محفوظ" را "ام الکتاب" نامیده‌اند، چرا که این لوح ریشۀ تمامی کتاب‌های آسمانی است و همه‌ کتاب‌های‌ آسمانی‌ از آن استنتاج می‌شوند. باید دانست دو نوع لوح وجود دارد، "لوح محفوظ" که از آن به "ام الکتاب"، "کتاب مبین" و "کتاب مکنون" هم تعبیر می‌شود و "لوح محو و اثبات". حوادث جهان هستی دو مرحله دارند، مرحله قطعیت که هیچ‌گونه دگرگونی در آن راه ندارد؛ در لسان آیات و روایات حوادث این مرحله در "ام الکتاب" یا "لوح محفوظ" ثبت شده است. این کتاب از دسترس انسان‌های عادی خارج است و بنابر برخی تفاسیر تنها برخی از اولیای خداوند به تناسب جایگاه و منزلت خود می‌توانند به آن دسترسی داشته و به علومی ویژه دست یابند که افراد عادی از آن بی‌بهره‌‌اند. و دیگر "مرحلۀ غیر قطعی" است، یا به تعبیر دیگر "مرحله مشروط"، در این مرحله شخص از علل حوادث آگاه است، اما ممکن است تمام شرائط و موانع آن نزد او روشن نباشد، و لذا نمی‌تواند به طور قطع از وقوع حوادث خبر دهد، اما به طور مشروط می‌تواند، و این همان چیزی است که در لسان آیات و روایات از آن تعبیر به "لوح محو و اثبات" شده است..
• امام صادق(ع) در رابطه با "لوح محفوظ" و "علم خداوند" می‌فرمایند: "هر امری را که خداوند اراده می‌کند، قبل از ایجاد آن در علمش موجود است. هیچ چیزی وجود پیدا نمی‌کند جز اینکه قبل از آن در علم الهی موجود بوده است". تفاوت علم خداوند با علوم انبیاء و اولیاء در اینجا ظاهر می‌شود، یعنی علاوه بر اینکه علم خداوند ذاتی و مستقل است و علم معصومین اکتسابی و غیر مستقل، یکی جنبه قطعیت دارد و دیگری ندارد از این رو اگر کسی به "لوح محفوظ"دست یابد و از آن آگاه گردد، گویا بر همه چیز عالم آگاه گشته است.

ام الکتاب منبع علم اهل بیت

• بدون شک علم پیامبر(ص) و همچنین علم ائمه(ع) علمی حقیقی و خدایی و از جانب خداوند می‏‌باشد، این معنا در روایات مختلف با بیانات مختلفی مطرح شده است، از جمله روایاتی که علم امامان(ع) و پیامبر را مستند به علم "کتاب" یا "کتاب مبین" و یا "ام الکتاب" می‏‌نمایند. لذا یکی از منابع علوم امامان(ع)، آگاهی به "لوح محفوظ" یا "ام الکتاب" است. با توجه به آیۀ ﴿إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ لّا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ﴾ و با توجه به آیۀ تطهیر که در مورد اهل بیت(ع) می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾ روشن می‌شود مصداق بارز "مطهرون" که قادر به تماس با "کتاب مکنون" الهی ـ "لوح محفوظ" و یا "ام الکتاب" ـ هستند و از آن باخبرند، پیامبر و خاندان امامت و ولایت هستند. در همین رابطه امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «وَ أَنَا صَاحِبُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَلْهَمَنِي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِيه» و امام رضا(ع) از امام صادق(ع) نقل می‌فرماید: «آن حضرت در حالی که این آیه را تلاوت می‌فرمود: "قرآن در ام الکتاب نزد ما بلندمرتبه و نفوذناپذیر است، می‌فرمود: علی بن ابی‌طالب(ع) است" یعنی حقیقت قرآن همان حقیقت علی ابن ابی‌طالب(ع) است که "ام‌ الکتاب" و "لوح محفوظ" می‌باشد، لذا قرآن کریم می‌فرماید: انسان‌های پاک شده از تمامی آلودگی‌های اعتقادی، علمی، اخلاقی و روحی که خداوند ایشان را پاک کرده است به "کتاب مکنون" که حقیقت قرآن در آن است راه پیدا می‌کنند.
• بنابراین امامان(ع) از حقیقتی برخوردارند که با آن، احاطۀ علم حضوری به مراتب علم فعلی خداوند (خزائن غيب الهی و لوح محفوظ یعنی کتاب مبین، ام‌ الکتاب، کتاب مکنون و لوح محو و اثبات) دارند.

پرسش‌های وابسته

• رابطه ام الکتاب با علم معصوم چیست؟ (پرسش)
• رابطه ام الکتاب با علم غیب معصوم چیست؟ (پرسش)

منبع‌شناسی جامع علم معصوم

• کتاب‌شناسی علم معصوم؛
• مقاله‌شناسی علم معصوم؛
• پایان‌نامه‌شناسی علم معصوم.

جستارهای وابسته

• علم معصوم
• علم غیب معصوم

منابع

1. دشتی، سید محمود، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴
2. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم
3. منصورنژاد، محمد، وحی
4. هاشمی، سید علی، جایگاه امامت از دیدگاه اصحاب ائمه
5. مطهری، مجتبی، علم لدنی
6. غرویان، محسن، میرباقری، سید محمد حسین، غلامی، محمد رضا، بحثی مبسوط در آموزش عقاید
7. شاکر، محمد تقی، منابع علم امام در قرآن و حدیث
8. تحریری، محمد باقر، جلوه‌های لاهوتی
9. محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی

پانویس