آیه والذی جاء بالصدق

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه والذی جاء بالصدق از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه والذی جاء بالصدق در تفسیر و علوم قرآنی - آیه والذی جاء بالصدق در حدیث - آیه والذی جاء بالصدق از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه والذی جاء بالصدق
﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ﴾
ترجمه آیه
«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند»
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۳۳ سورهٔ زمر قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	امیرالمؤمنین (ع)
مصادیق برای آیه	امیرالمؤمنین (ع)
دلالت آیه	دلالت بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین (ع) دلالت بر انتصابی بودن مقام امامت

مقدمه

یکی از آیاتی که بر افضلیت حضرت امیرالمؤمنین(ع) و در نتیجه بر امامت و خلافت بلافصل آن حضرت دلالت دارد، آیۀ سی و سوم از سوره زمر است. خداوند در این آیه، از رسول خویش(ص) و امیرالمؤمنین(ع) یاد می‌کند و می‌فرماید: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾.

بر اساس روایات اهل بیت(ع)، مراد خداوند از ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ حضرت رسول اکرم(ص) است که پیام ولایت امیرالمؤمنین(ع) را از سوی خداوند برای مردم آورد و مراد از ﴿ وَصَدَّقَ بِهِ﴾، تصدیق و پذیرش ولایت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است.

در میان احادیث تفسیری اهل سنت نیز حدیثی است که ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾‌ را به رسول خدا(ص) و﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ را به حضرت امیر المؤمنین(ع) تفسیر کرده است. این تفسیر برای آیه، در منابع روایی و تفسیری معتبر عامه از حضرت امیرالمؤمنین(ع)، عبداللّه بن عباس و ابوهریره روایت شده است. در طبقه تابعان نیز مجاهد این تفسیر را برای آیه ذکر کرده است. جمعی از حافظان بزرگ، مشهور و مورد اعتماد اهل سنّت این تفسیر را از مجاهد روایت کرده‌اند که از میان آنها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: ابونعیم اصفهانی؛ ابن عساکر دمشقی؛ ابن طلحه شافعی؛ ابوحیان آندلسی؛ قرطبی؛ شوکانی و برخی دیگر.

أبوالأسود، مجاهد و گروهی دیگر گفته‌اند: الذی صدّق به همان علی بن ابی‌طالب(ع) است.

بنابر این روشن است که این تفسیر از آیه در میان مفسران نامدار سنی در طبقات مختلف ـ اعم از صحابه تابعان و طبقات بعدی ـ مشهور و معروف بوده است. بر همین اساس علمای بزرگوار شیعه، در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین(ع) به این آیۀ و حدیث تفسیری آن استناد و استدلال کرده‌اند که در اینجا به ذکر استدلال علّامه حلّی و سید شرف الدین می‌پردازیم.

احادیث مرتبط با آیه

دلالت آیه

دلالت بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین

متکلمان امامیه با استناد به این آیه و احادیث ذیل آن، بر امامت امیرالمؤمنین(ع)، استدلال می‌کنند. به عنوان نمونه: علّامه حلّی در کتاب منهاج الکرامه، این آیۀ شریفه را به عنوان برهان بیست و دوم از ادلۀ قرآنی امامت امیرالمؤمنین(ع) مطرح ساخته و می‌فرماید: از طریق ابونعیم از مجاهد دربارۀ این سخن خدای تعالی ﴿وَالَّذِي جَاء﴾ [آمده است که گفت]: [مراد خداوند] محمّد(ص) است و ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ [مراد] علی بن ابی طالب(ع) است. از طریق فقیه شافعی ابن مغازلی، از مجاهد نیز دربارۀ قول خدای تعالی: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِه﴾ [آمده است که] گفت: محمّد(ص) صدق را آورده و علی(ع) او را تصدیق کرده است و این فضیلتی است که تنها به امیرالمؤمنین(ع) اختصاص دارد، در نتیجه او امام خواهد بود

سید شرف الدین نیز با استناد به این آیۀ شریفه در المراجعات می‌نویسد: «و به تحقیق صدق را تصدیق کردند، پس خدایی که اسمش مبارک است برای ایشان شهادت داد و فرمود: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾‌؛ وقد صدّقوا بالصدق. فشهد لهم الحقّ تبارک اسمه فقال: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾.

ایشان در حاشیۀ این سخن می‌فرماید: بنابر نص امام باقر، امام صادق، امام کاظم، امام رضا(ع)، ابن عباس، ابن حنفیه، عبداللّه بن حسن،شهید زید بن علی بن حسین و علی بن جعفر صادق، ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ رسول خدا(ص) ﴿وَ صَدَّقَ بِهِ﴾ امیرالمؤمنین(ع) است و امیرالمؤمنین(ع) نیز به این آیه برای حقانیت خویش احتجاج می‌کرده‌اند. ابن مغازلی در کتاب مناقب خود از مجاهد آورده است که گفت: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ ‌ محمّد و ﴿وَ صَدَّقَ بِهِ﴾ علی(ع) است. حافظ ابن‌مردویه، ابونعیم و دیگران این روایت را آورده‌اند..

مناقشات عامه

ابن تیمیه از جمله کسانی است که به دلالت این آیه اشکال کرده و با طرح مناقشاتی حول احادیث صادر شده در تفسیر آن، تلاش کرده تا نزول این آیه در شان امیرالمؤمنین(ع) را انکار نماید.

تردید در صحت و حجیت حدیث مجاهد

ابن تیمیه نخستین وجه از مناقشات خود را به استدلال علّامه حلّی مطرح ساخته و در صحت نقل ایشان تردید کرده و ادّعا می‌کند که بر فرض صحیح بودن این حدیث، صرفاً قول مجاهد است و قول او به تنهایی حجت نبوده و پذیرفتن آن واجب نیست. سپس می‌نویسد: «... این تفسیر از پیامبر(ص) نقل شده است که اگر بر فرض بپذیریم که نقل از وی صحیح است، قول مجاهد به تنهایی حجت و پذیرش آن بر همه مسلمانان واجب نیست. پس چگونه خواهد بود [استناد به این قول] اگر از او ثابت نشده باشد؟!

نقد و بررسی

هر چند علّامه در کتاب منهاج الکرامة این تفسیر را از مجاهد نقل کرده است، اما این تفسیر منحصر به مجاهد نیست. سید شرف الدین نیز این تفسیر را علاوه بر پنج امام از امامان اهل بیت(ع)، به افراد دیگری همچون ابن عباس، محمّد بن حنفیه، عبداللّه بن حسن، زید بن علی و دیگران نیز نسبت داده است. با این حال، دنباله روی ابن تیمیه چنان در تبعیت از پیشوای متعصب خود دچار تقلید کورکورانه شده است که بدون توجه به کلام شرف الدین، همان اشکالی را که ابن تیمیه به علّامه حلّی وارد ساخته عیناً تکرار کرده است. وی می‌گوید: به سند أبونعیم از مجاهد وارد شده ﴿صَدَّقَ بِهِ﴾‌ یعنی علی. قول مجاهد به تنهایی ـ چنانچه نسبت این قول به او ثابت شود ـ حجت نیست، پس چگونه گفته وی را بپذیریم، در حالی که خلاف این قول از وی ثابت است. سید شرف الدین گروهی از قائلان به این تفسیر را نام برده و برخی دیگر هم در کتاب وی ذکر نشده‌اند. به عنوان نمونه حاکم حسکانی در شواهد التنزیل، به اسناد خود از ابوالطفیل، از حضرت امیرالمؤمنین روایت می‌کند که فرمود: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ رسول خداست ﴿صَدَّقَ بِهِ﴾‌ من هستم و تمامی مردم غیر از من و ایشان تکذیب کننده و کافرند.

همچنین در تفسیر حبری، همین تفسیر از ابن عباس نقل شده است. حبری در تفسیر خود می‌نویسد: حسن بن حسین از حبان، از کلبی، از ابوصالح، از ابن عباس برای ما روایت کرد که دربارۀ آیۀ ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ﴾ گفت: او رسول خدا(ص) است که صدق را آورده است و علی(ع) او را تصدیق کرده است.

و بالاخره به عنوان نمونه‌ای دیگر، می‌توان به روایت ابوهریره در تفسیر این آیه اشاره کرد که سیوطی آن را از ابن مردویه نقل کرده است. وی در الدرّالمنثور به نقل از ابن‌مردویه، از ابوهریره می‌نویسد: [مراد از] ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ گفت: رسول خدا(ص) [و مراد از کسی که] ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾‌ گفت: علی بن ابی طالب(ع) است.

بنابراین تفسیر تنها از سوی مجاهد روایت نشده است، بلکه مفسران و قرآن پژوهان نامدار و مقبول نزد سنیان آن را از دیگران نیز روایت کرده‌اند. این نکته نیز در خور توجه است که روایت منقول از ابن عباس در تفسیر حبری از نظر سند معتبر و صحیح است از این رو اهل تسنن باید به آن ملتزم شده، آن را بپذیرند.

وجود احادیث معارض

مراد از "صدق": قرآن و مراد از "صدَّق به": مؤمنی است که آن را تصدیق کرده

ابن تیمیه پس از تردید در صحت استناد تفسیر فوق به مجاهد و نفی حجیت کلام وی، ادّعا می‌کند که نظر مجاهد خلاف آن چیزی است که علّامه حلی بیان کرده است. وی در ادامۀ وجه نخست از مناقشات خود مدّعی است: «نظر ثابت شده از مجاهد خلاف این [سخن علّامه است] و آن [نظر این است که] مراد از "صدق"، قرآن است و کسی که او را تصدیق کرده است، مؤمنی است که به آن عمل می‌کند. پس او معنا را عام قرار داده است. طبری و غیر او از مجاهد این سخن را روایت کرده‌اند که گفت: ایشان اهل قرآن هستند که در روز قیامت با آن می‌آیند، پس می‌گویند این چیزی است که به ما عطا کردی و به تحقیق ما از آنچه در آن بود تبعیت کردیم. ابوسعید اشج آن را روایت کرده و می‌گوید: ابن ادریس، از لیث، از مجاهد برای ما روایت کرد. محاربی نیز از جریر، از ضحاک برای ما روایت کرد که: [در معنای] ﴿ وَصَدَّقَ بِهِ﴾‌ گفت: [مراد] از آن همه مؤمنان هستند. ابن ابی‌حاتم گفت: پدرم از ابوصالح، از معاویه بن صالح، از علی بن ابی طلحه، از ابن عباس برای ما روایت کرد [که درباره] ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ گفت: [مراد] رسول خدا(ص) است». دنباله رو ابن تیمیه نیز عیناً همین مناقشه را تکرار کرده، می‌گوید: والثابت عنه خلاف هذا، وهو أنّ الصدق، القرآن، والذی صدّق به، هو من عمل به.

شرح و توضیح کلام ابن تیمیه

در ادّعای ابن تیمیه دو مطلب وجود دارد:

نخست اینکه بر اساس نظر مجاهد، مراد از ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ مؤمنی است که به قرآن عمل می‌کند و این ادّعا از سوی دنباله‌رو وی نیز مطرح شده است. اما باید دانست که میان این قول و قول نخست مجاهد فرقی نیست، جز اینکه در قول نخست، وی مصداق ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ را معین ساخته است و در این قول به صورت مجهول بیان کرده است و با جمع میان این دو قول معلوم می‌شود که مراد از «مؤمن عمل کننده به قرآن»، کسی جز امیرالمؤمنین(ع) نیست. البته این نکته هم در خور توجه است که قول دوم هم ابهام دارد و ـ برخلاف ادّعای ابن تیمیه و پیروان او ـ نسبت آن به مجاهدثابت نیست؛ به همین جهت است که قرطبی و برخی دیگر آن را در تفسیر خود مطرح نکرده‌اند.

تعارض تفسیر مجاهد با تفسیر مشهور اهل سنت از آیه

ابن تیمیه در ادامه، به عنوان معارض برای این تفسیر مجاهد، تفسیر دیگری در ذیل آیه از مفسران دیگر نقل می‌کند. وی می‌گوید: «وجه دوم اینکه این تفسیر با آنچه نزد مفسران از آن مشهورتر است تعارض دارد و آن اینکه [مراد از] ﴿وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾‌ محمّد و [مراد از] ﴿وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ ابوبکر است و این سخن را گروهی گفته‌اند و طبری با اسناد روایت به علی آن را آورده است که گفت: مراد از «جاء به» محمّد و [مراد از] ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ ابوبکر است و در این زمینه حکایتی وجود دارد که برخی از مفسران، از ابوبکر عبدالعزیز بن جعفر (غلام ابوبکر خلال) نقل می‌کنند که پرسش‌گری دربارۀ این آیه از وی سؤال کرد و او ـ یا برخی از حاضران ـ در پاسخ وی گفتند: دربارۀ ابوبکر نازل شده است. پرسش‌گر گفت: بلکه دربارۀ علی نازل شده باشد! ابوبکر بن جعفر گفت: ادامه ﴿ أُولَئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾‌ تا سخن خداوند که فرمود ﴿لِیُکَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا﴾. پس پرسش‌گر مبهوت شد!»

دنباله رو ابن تیمیه هیچ سخن جدیدی در این زمینه از خود ندارد و باز هم عیناً کلام پیشوای خود را تکرار می‌کند. وی می‌گوید: «و آنچه [[[سید]]] ذکر کرده با آنچه نزد مفسران مشهورتر از آن است تعارض دارد و آن اینکه [مراد از] ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ ابوبکر صدیق است. ابن جریر و غیر او این را آورده‌اند و از ابوجعفر فقیه ـ غلام خلال ـ دربارۀ این آیۀ سؤال شد. وی گفت: این آیه دربارۀ ابوبکر نازل شده است. پرسش‌گر گفت: بلکه دربارۀ علی است. ابوجعفر فقیه گفت: آنچه را بعد از آن آمده بخوان. آن‌گاه تا آیۀ ۳۵ سوره زمر را خواند که ﴿لِیُکَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا﴾. سپس گفت: علی از نظر تو معصوم است و گناهی ندارد، پس آنچه (خداوند) از او می‌پوشاند چیست‌؟ پس پرسش‌گر مبهوت شد».

نقد و بررسی ادعای تعارض

در پاسخ به ادّعای تعارض باید چند نکته اساسی و بسیار مهم مورد توجه قرار گیرد:

1. نخست اینکه تفسیر ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ به حضرت امیرالمؤمنین(ع) متفق علیه میان شیعه و اهل سنّت است، در حالی که تفسیر آن به ابوبکر، تنها مستند به حدیث ضعیف و مجعولی است که برخی مفسران اهل سنّت ذکر کرده‌اند. در نتیجه هرگز معارضی برای تفسیر متفق علیه شمرده نمی‌شود. بار دیگر یادآور می‌شویم که استناد به آنچه مورد قبول طرف مناظره نیست با اصول ابتدایی و مسلّم مناظره و جدال علمی منافات دارد، بنابر این شیعه می‌تواند به حدیث و تفسیری که از مفسران مورد قبول و در منابع معتبر نزد سنیان ذکر نشده است استناد و علیه سنیان احتجاج و استدلال کند، اما قولی که تنها مقبول سنیان است، در احتجاج با شیعه ارزش و اعتباری ندارد. در نتیجه حتی اگر در منابع معتبر سنیان و از نظر مفسران مورد قبول اهل سنّت، مراد از ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ ابوبکر معرفی شده باشد، باز هم سنیان در مقام مناظره با شیعه نمی‌توانند به آن استناد و احتجاج کنند.

2. نکته دیگری که در خور توجه است، ضعیف بودن سند حدیثی است که ابن تیمیه و پیروان وی آن را به عنوان معارض مطرح کرده‌اند که این سند به قدری رسواست که ابن تیمیه و دنباله روی وی آن را مخفی ساخته و متعرض آن نشده‌اند. ابن تیمیه می‌گوید: «طبری به اسناد خود از علی آن را ذکر کرده است»، امّا اشاره‌ای به سند آن نمی‌کند؛ از این رو در اینجا برای روشن شدن حقیقت، به ذکر و بررسی رجال این سند می‌پردازیم.

بررسی سندی روایت طبری

طبری روایت را از «عمر بن ابراهیم بن خالد» روایت کرده است. عمر بن ابراهیم نیز از «عبدالملک بن عمیر»، از «اسید بن صفوان» حدیث را روایت کرده است.

روشن است این معنا با عصمت رسول خدا(ص) ناسازگار است، پس به ناچار باید گفت که معنای این آیات غیر از آن چیزی است که امثال ابن تیمیه و پیروانش می‌فهمند و یک وجه صحیح محتمل آن است که گفته شود منظور از ﴿الذَّنْبِ﴾ ‌ و ﴿أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا﴾ و تعابیر این چنینی، گناه و امور حرام نیست، بلکه منظور اموری است که مخالفان آنها را گناه یا ناپسند می‌شمارند.

به این نکتۀ بسیار مهم نیز باید توجه داشت که ممکن است سنیان تفسیر آیه را ناقص و غیرصحیح مطرح کرده باشند. به نظر می‌رسد این آیه ناظر به ولایت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است، زیرا براساس تفسیر اهل بیت(ع) در آیۀ سی و دوم از سوره زمر، یعنی آیۀ قبل از آیۀ مورد بحث، مراد از «صدق» ولایت امیرالمؤمنین(ع) معرفی شده است. خداوند در این آیه می‌فرماید: ﴿فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَکَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِلْکَافِرِینَ﴾.

از ابن مردویه به سند مرفوع از امام موسی بن جعفر(ع) روایت شده است که فرمود: «[کسی که صدق را تکذیب کرد] او همان کسی است که قول رسول خدا(ص) را دربارۀ علی (ع) رد کرد».