ام‌الکتاب

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

ام‌الکتاب در قرآن | ام‌الکتاب در حدیث | ام‌الکتاب در کلام اسلامی | ام‌الکتاب در عرفان اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

ام الکتاب یا به معناى کتابى است که اصل و اساس همه کتاب‌هاى آسمانى است و یا همان لوحى است که نزد خداوند از هرگونه تغییر و تبدیل و تحریفى محفوظ است؛ یعنی همان کتاب علم پروردگار است که همه حقایق عالم و حوادث آینده و گذشته و همه کتاب‌هاى آسمانى در آن درج شده است.

چیستی ام الکتاب

• کلمۀ "امّ" در لغت به معنی اصل و اساس هرچیزی است و امّ الکتاب، به معنی کتابی است که اصل و اساس همه کتاب‌های‌ آسمانی است. واژۀ "ام الکتاب" در چند آیۀ قرآن کریم به کار رفته است: «هُوَ الَّذِى أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ محُّْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ»، «يَمْحُواْ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْكِتَاب» و «وَ إِنَّهُ فىِ أُمّ‏ِ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلى حَكِيم» ام الکتاب در آیۀ اول به معنای اصل کتاب و در دو آیۀ بعدی به معنای لوح محفوظ است. لوح محفوظ را ام الکتاب نامیده‌اند، بدین دلیل است که این لوح ریشه تمامی کتاب‌های آسمانی است و همه‌ کتاب‌های‌ آسمانی‌ از آن استنتاج می‌شوند. در مجموع باید دانست دو نوع لوح وجود دارد، لوح محفوظ که از آن به "ام الکتاب"، "کتاب مبین" "کتاب مکنون" هم تعبیر می شود و لوح محو و اثبات. حوادث جهان هستی دو مرحله دارند، مرحله قطعیت که هیچ‌گونه دگرگونی در آن راه ندارد؛ در لسان آیات و روایات حوادث این مرحله در ام الکتاب یا لوح محفوظ ثبت شده است. این کتاب از دسترس انسان‌های عادی خارج است و بنابر برخی تفاسیر تنها برخی از اولیای خداوند به تناسب جایگاه و منزلت خود می‌توانند به آن دسترسی داشته و به علومی ویژه دست یابند که افراد عادی از آن بی‌بهره‌‌اند. و دیگر "مرحلۀ غیر قطعی" است، یا به تعبیر دیگر "مرحله مشروط"، در این مرحله شخص از علل حوادث آگاه است، اما ممکن است تمام شرائط و موانع آن نزد او روشن نباشد، و لذا نمی‌تواند به طور قطع از وقوع حوادث خبر دهد، اما به طور مشروط می‌تواند، و این همان چیزی است که در لسان آیات و روایات از آن تعبیر به لوح محو و اثبات شده است. ذیل آیۀ «وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ» امام صادق(علیه السلام) در رابطه با لوح محفوظ و علم خداوند می فرمایند: «هر امری را که خداوند اراده می‌کند، قبل از ایجاد آن در علمش موجود است. هیچ چیزی وجود پیدا نمی‌کند جز اینکه قبل از آن در علم الهی موجود بوده است.» تفاوت علم خداوند با علوم انبیاء و اولیاء در اینجا ظاهر می شود، یعنی علاوه بر اینکه علم خداوند ذاتی و مستقل است و علم معصومین اکتسابی و غیرمستقل، یکی جنبه قطعیت دارد و دیگری ندارد. از این رو اگر کسی به لوح محفوظ دست یابد و از آن آگاه گردد، گویا بر همه چیز عالم آگاه گشته است.

ام الکتاب منبع علم غیب اهل بیت

• بدون شک علم پیامبر(صلی الله علیه و آله) و همچنین علم ائمه(علیهم السلام) علمی حقیقی و خدایی و از جانب خدا می‏‌باشد، این معنا در روایات مختلف با بیانات مختلفی مطرح شده است، از جمله روایاتی که علم امامان(علیهم السلام) و پیامبر را مستند به علم کتاب یا کتاب مبین و یا ام الکتاب می‏‌نمایند. لذا یکی از منابع علوم امامان(علیهم السلام)، آگاهی به لوح محفوظ یا ام الکتاب است. با توجه به آیۀ «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ لّا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ» و با توجه به آیۀ تطهیر که در مورد اهل بیت(علیهم السلام) می‌فرماید: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا» روشن می شود مصداق بارز "مطهرون" که قادر به تماس با "کتاب مکنون" الهی ـ لوح محفوظ و یا ام الکتاب ـ هستند و از آن باخبرند، پیامبر و خاندان امامت و ولایت هستند. در همین رابطه امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمودند: «وَ أَنَا صَاحِبُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَلْهَمَنِي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِيه» و امام رضا(علیه السلام) از امام صادق(علیه السلام) در رابطه با ام‌الکتاب که حقیقت قرآن در آن است نقل می‌فرماید: «آن حضرت در حالی که این آیه را تلاوت می‌فرمود: قرآن در ام‌الکتاب نزد ما بلندمرتبه و نفوذناپذیر است، می‌فرمود: علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است.» یعنی حقیقت قرآن همان حقیقت علی ابن ابی‌طالب(علیه السلام) است که ام‌الکتاب و لوح محفوظ می‌باشد، لذا قرآن کریم می‌فرماید: انسان‌های پاک شده از تمامی آلودگی‌های اعتقادی، علمی، اخلاقی و روحی که خداوند ایشان را پاک کرده است به کتاب مکنون که حقیقت قرآن در آن است راه پیدا می‌کنند.
• بنابراین امامان(علیهم السلام) از حقیقتی برخوردارند که با آن، احاطۀ علم حضوری به مراتب علم فعلی خداوند (خزائن غيب الهي و لوح محفوظ یعنی کتاب مبین، ام‌الکتاب، کتاب مکنون و لوح محو و اثبات) دارند.

ام الکتاب چیست؟

• این واژه سه‌بار و در سوره‌های ﴿﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ﴾﴾؛ ﴿﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ ﴾﴾ و ﴿﴿ وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ ﴾﴾ آمده است. راغب اصل "امّ" را به معنای مادر گرفته که سپس تعمیم یافته و به چیزی که اصل برای وجود چیزی دیگر، یا اصل برای تربیت و اصلاح آن یا آغاز چیزی باشد اطلاق شده است ؛ ولی ابن‌فارس "اُمّ" را دارای ۴ معنای نزدیک به هم دانسته است: اصل، مرجع، جماعت و دین .
• "کتاب" نیز به معنای صحیفه‌ای است که در آن چیزی نوشته شده باشد این واژه به صورت معرفه "الکتاب" در مواردی بر تورات ﴿﴿ وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ﴾﴾ و ﴿﴿ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللَّهِ لِيَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ﴾﴾ و در موارد زیادی بر قرآن ﴿﴿ الم ﴾﴾ و ﴿﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ﴾﴾ و نیز بر لوح محفوظ ﴿﴿ النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُوا الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلاَّ أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا﴾﴾ اطلاق شده است. ترکیب "امّ الکتا" در قرآن کریم سه بار و در دو معنای متفاوت به‌کار رفته است:

1. آیات محکم: در آیه ۷ سوره آل‌عمران با تقسیم آیات قرآن به محکم و متشابه بر آیات محکم "اُمّ‌الکتاب" اطلاق شده است: ﴿﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ﴾﴾ مفسران در توجیه نامگذاری آیات محکم به اُمّ الکتاب وجوهی را بیان کرده‌اند؛ از جمله: (۱): چون آیات محکم، مطلوب اصلی است و مراد آنها نیز روشن و همچنین مرجع تفسیر آیات متشابه است این نظر از شهرت بیشتری میان مفسران برخوردار است. (۲): محکم با «حَکَم= داور» هم ریشه است و آیات محکم بسان حَکَمی برای تفسیر آیات متشابه، و روشنگر مراد آنهاست . (۳): چون آیات محکم بیشتر آیات قرآن را فراگرفته است. شاهد این معنا اطلاق «اُمّ العَسکر» بر عَلَم لشکر است، بدان جهت که سپاهیان را بر گرد خود جمع می‌کند. اطلاق «اُمّ البلد» بر کسی که بیشترِ امور شهر را تدبیر می‌کند نیز شاهد دیگرِ آن است . (۴): چون آیات محکم بر فرایض، حدود و احکام مشتمل است. (۵): وجود آیات محکم در همه کتابهای آسمانی، یا پذیرش این آیات از سوی همه پیروان ادیان الهی،دلیل این نامگذاری است.
2. لوح محفوظ: آیه ۳۹ سوره رعد خبر می‌دهد که اُمّ‌الکتاب نزد خداوند است: ﴿﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾﴾ و آیه ۴ سوره زخرف خبر می‌دهد که قرآن در اُمّ الکتاب نزد خداوند، بلند مرتبه و استوار است: ﴿﴿ وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ﴾﴾ مفسران متأخر اُمّ الکتاب در این دو آیه را به اصل و اساس کتاب معنا کرده و با استناد به آیات ۲۱ ـ ۲۲ سوره بروج : ﴿﴿ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَّجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ﴾﴾ مراد از آن را لوح محفوظ که هیچ‌گونه تغییر و تبدیل به آن راه ندارد دانسته‌اند این تفسیر از ابن‌عباس و مجاهد نیز گزارش شده است .

• ام الکتاب یعنی حقیقتی که اولاً تمام حقایق جهان در آن منتقش است، ثانیاً ثابت و مصون از تغیر و زوال است و ثالثاً نزد خداست، ام الکتاب یعنی ریشه عمیق حقایق، زیرا جهان امکان یا روی قانون علیت و نظام علی و معلولی توجیه می‌شود و یا روی نظام ظهور و ظاهر و مظهر تبیین می‌گردد، در هر حال اصلی دارد و مادری که از آن، همه حقایق تنزل و تجلی می‌کند؛ چیزی از ام الکتاب بالاتر نیست و اگر گفته می‌شود: معصومین(ع) "ام الکتاب" یا "کتاب مبین" یا لوح "محو و اثبات" هستند برای آن است که آن ذوات نوری چه در قوس نزول و چه در قوس صعود، با آن حقایق عینی متحدند و هر چه در جهان امکان یافت می‌شود از قلب آنان می‌گذرد!.
• چون معصومین و اهل بیت(ع) یک حقیقتند و باطن آنها همان باطن پیغمبر است، گرچه رسول خدا(ص) مقام برجسته‌ای دارد، ولی همه آنان در عالم معنا یک نورند و امیرالمؤمنین(ع) با رسول خدا(ص) جان یکدیگرند، رسول خدا(ص) فرمود: «او جان من است.» ﴿﴿ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ﴾﴾ و اگر رسول خدا(ص) به "ام الکتاب" عالم است قطعا به "کتاب مبین" هم عالم است، و آنانکه نور واحد و به منزله جان پیامبرند، آگاه به همه این معارف خواهند بود.
• ام الکتاب بالاتر از کتاب مبین است. کتاب مبین یعنی بیان کننده و روشنگر؛ هرگاه کسی اصل یعنی ام الکتاب را داشته باشد، می‌تواند همه حقایق را به طور تفصیل تبیین کند، هم خود روشن باشد و هم روشنگر. کتاب، یعنی حقیقتی که علوم در آن منقوش است و ام الکتاب یعنی اصل و ریشه همه کتاب‌ها. ام الکتاب از آن جهت که نزد خداست از گزند تغیر، مصون است، چون هر چه نزد خداست از دگرگونی و زوال و تحول محفوظ است: ﴿﴿ مَا عِندَكُمْ يَنفَدُ وَمَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ﴾﴾ و خدا قرآن را به دو مرحله عربی بودن و ام الکتاب بودن، محدود کرده که دو سر حلقه جهان هستی است، یکی عالم طبیعت و دیگری دورترین نقطه تجرد، و در مرحله نهایی که هیچ کس واسطه نیست تنها معلم رسول اکرم(ص) خدا خواهد بود؛ دیگر سخن از ﴿﴿شَدِيدُ الْقُوَى﴾﴾ که جبرئیل باشد نیست، زیرا در مرحله ام الکتاب و تلقی بلاواسطه و لدی اللهی، معلم رسول خدا(ص) مستقیماً ذات اقدس‌إله است نه جبرئیل.
• گذشته از این، در آن بخش هم که می‌فرماید: ﴿﴿ عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى﴾﴾ محتمل است که ﴿﴿شَدِيدُ الْقُوَى﴾﴾ خود ذات اقدس اله باشد چون خدا خود را به عنوان ﴿﴿ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ﴾﴾ معرفی کرده است.

دیدگاه‌های مفسران

• در میان کلمات مفسران تفسیرهای دیگری نیز از اُمّ الکتاب در این آیه دیده می‌شود که از این قرار است:

1. در نقلهایی از ابن‌ عباس، مجاهد، قتاده و عکرمه به مجموعه کتاب و اساس آن جملة الکتاب و اصله تفسیر شده است.
2. نظریه دیگری اُمّ الکتاب را به علم منزه از تغییر الهی تفسیر کرده است . برخی در توضیح این تفسیر می‌گویند: اُمّ الکتاب ازاین‌رو به علم الهی تفسیر شده است که آنچه در صحیفه‌های فرشتگان و جاهای دیگر نوشته می‌شود موافق علم ازلی الهی است و علم خداوند اساس و ریشه و امّ آن است . این تفسیر از کعب نیز نقل شده است. وی در پاسخ ابن‌ عباس که از اُمّ الکتاب پرسیده بود گفت: خداوند به آنچه می‌خواست خود بیافریند یا بندگانش بسازند علم داشت، آنگاه به علم خود خطاب کرد: کتاب باش. آن نیز کتاب شد .
3. فخررازی با مقایسه میان آیه ۴ سوره زخرف و ۷ سوره آل‌عمران احتمال داده است که مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف آیات محکم قرآن و مرجع ضمیر «إنَّه» آیات همین سوره باشد، بنابراین، مفاد آیه این است که سوره حم (زخرف) در میان آیات محکم قرآن واقع شده و از جایگاه بلند و استواری برخوردار است .
4. در نقلی از عکرمه اُمّ الکتاب در آیه ۴ سوره زخرف به قرآن تفسیر شده است .
5. ابن‌ جریج و ابن‌ عباس به «الذکر» تفسیر کرده‌اند. و چنان چه مقصود از «الذکر» قرآن کریم باشد با تفسیر پیشین یکسان خواهد بود.
6. نظر دیگری مراد از اُمّ الکتاب را حلال و حرام دانسته است. مفسران متأخر به این نظر که در ذیل آیه ۳۹ سوره رعد از حسن بصری نقل شده چندان توجهی نکرده و مراد وی را توضیح نداده‌اند.
7. در روایتی از حضرت صادق(ع) که گویا تأویل و تفسیری از باطن آیه است مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف، سوره حمد معرفی شده است. آن حضرت مرجع ضمیر «إنّه» را علی بن‌ ابی‌ طالب(ع) دانسته و در پاسخ این پرسش که در کجای اُمّ الکتاب از علی(ع) یاد شده فرمودند: در آیه ﴿﴿ اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ﴾﴾ .
8. اهل معقول اُمّ الکتاب را بر امور متعددی چون عقل اول از سلسله عقول طولیه ده‌گانه، نفس کلّیه، انسان کامل، ماهیت حقایق که کتاب از آن متولد می‌شود و خود نه موجود است و نه معدوم، و لوح محفوظ تطبیق داده‌اند ، به هر حال از مجموع دو آیه یاد شده برمی‌آید که اُمّ‌الکتاب اوّلا نزد خدا است: «عنده، لدینا» و ثانیاً از هرگونه تغییر، تحوّل و زوال مصون است و ثالثاً اندیشه و عقل بشری به آن راه ندارد .

• افزون بر دو معنای پیشین «ام الکتاب» نامی برای سوره فاتحه الکتاب معرفی شده است ظاهراً این نام از سوی پیامبر(ص) بر این سوره نهاده شده است. در دو روایت که دارقطنی و بیهقی در سنن خود و ترمذی، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم و ابن‌مردویه در تفسیر خود آورده‌اند، وی نقل می‌کند: پیامبر(ص) سوره حمد را اُمّ الکتاب خوانده است در روایت دیگر ابیّ بن کعب می‌گوید: فاتحه الکتاب را بر پیامبر(ص) خواندم. حضرت سوگند یاد کرد که نه در تورات، نه در انجیل، نه در زبور و نه در قرآن سوره‌ای بسان آن نازل نشده است. آن اُمّ الکتاب و ... است نیز در حدیث دیگری که جابر از رسول خدا(ص) نقل کرده از سوره حمد با نام اُمّ الکتاب یاد شده است .
• در روایاتی از اهل‌ بیت(ع) نیز امّ الکتاب بر سوره فاتحه الکتاب اطلاق شده است، از آن جمله عیاشی در آغاز تفسیر سوره فاتحه از امام صادق(ع) روایت می‌کند که آن حضرت فرمود: اسم اعظم خداوند در امّ الکتاب پراکنده است و در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است که حضرت فرمود: ۴ بار صدای ناله ابلیس بلند شد. چهارمین بار هنگامی بود که امّ الکتاب یعنی ﴿﴿ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾﴾ نازل شد. روایتی نیز از حضرت رضا(ع) نقل شده که در آن بر سوره حمد اُمّ الکتاب اطلاق شده است .
• در مقابل، از ابن‌ سیرین و حسن بصری نقل شده که آن دو خوش نداشتند سوره حمد را اُمّ الکتاب بنامند، زیرا اُمّ الکتاب نزد خداوند است ﴿﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾﴾ ؛ نیز مرسی می‌گوید: حدیثی نقل شده که می‌گوید: کسی سوره حمد را اُمّ الکتاب نخواند، بلکه فاتحه الکتاب بخواند. سپس این حدیث را رد کرده و صحیح ندانسته است؛ اما سیوطی اصل حدیث بودن چنین سخنی را انکار کرده است .
• مفسران درباره علت نامگذاری سوره حمد به اُمّ الکتاب وجوهی شمرده‌اند:

1. برخی با استناد به اطلاق «اُمّ القوم» بر رئیس قوم به سبب برتریش بر سایر افراد قوم، علت این نام را برتر بودن سوره حمد بر سایر سوره‌ها دانسته‌اند.
2. در نظری دیگر برابر بودن حرمت این سوره با همه سوره‌های دیگر راز این نامگذاری بیان شده است .
3. نظر دیگر، علت را پناهگاه بودن سوره حمد برای اهل ایمان یاد کرده است. در این نظریه به اطلاق «اُمّ» بر عَلَم استشهاد شده است، زیرا عَلَم پناهگاه سپاهیان در میدان جنگ است .
4. محکم بودن آیات سوره حمد و اینکه در سوره آل‌عمران آیات محکم اُمّ الکتاب خوانده شده وجه دیگری برای این تسمیه برشمرده شده است .
5. عده‌ای جامعیت و اشتمال سوره حمد بر کلیات معارف قرآن را سبب این نامگذاری بیان داشته‌اند .
6. برخی معتقدند سوره حمد از آن رو اُمّ الکتاب نام گرفته که در آغاز کتاب قرآن قرار گرفته است .

پرسش‌های وابسته

• رابطه ام الکتاب با علم معصوم چیست؟ (پرسش)
• رابطه ام الکتاب با علم غیب معصوم چیست؟ (پرسش)

منبع‌شناسی جامع علم معصوم

• کتاب‌شناسی علم معصوم؛
• مقاله‌شناسی علم معصوم؛
• پایان‌نامه‌شناسی علم معصوم.

منابع

• دشتی، سید محمود، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴؛
• جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی ج ۸.

جستارهای وابسته

• علم معصوم
• علم غیب معصوم

پرسش‌های وابسته

• رابطه ام الکتاب با علم معصوم چیست؟ (پرسش)

پانویس