بحث:دعا در اخلاق اسلامی

مقدمه

• دعا برترین عبادات و بلکه عصاره و روح عبادت و سپر مؤمن و سلاح اوست. دعا ارتباطی قلبی است بین بنده و پروردگار و کلامی است که به سوی خدا بالا می‌رود و ارتباط قلبی و مناجات با حضرت حق، از علائم کمال انسان بوده سعادت دو جهانی او را نشان می‌دهد.

ضرورت دعا

• در بسیاری از آیات و روایات، عباراتی شگرف به کار رفته که ترغیب به دعا می‌‌کند و از غفلت از آن نهی شده است: ﴿وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ﴾ دلالت آیه بر متوقّف بودن رشد و کمال آدمی بر دعاست که بدون آن انسان به هیچ منزلی از منازل برتر دست نخواهد یافت.
• تهدیدی که در آیۀ ﴿قُلْ مَا یَعْبَأُ بِکُمْ رَبِّی لَوْلَا دُعَاؤُکُمْ﴾ به چشم می‌آید، در این کتاب آسمانی کمتر به کار رفته است، به دلیل آنکه اهمیت ارتباط قلبی بنده با خداوند و نیایش را به نمایش گذارد و در آیۀ ﴿وَقَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ﴾ چنان زبان تهدیدی به کار برده، که همچون آیۀ پیشین در شمار سنگین‌ترین آیات قرآن کریم قرار گرفته است.
• در آیه‌ ﴿وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ﴾ خداوند متعال پیامبر خود را امر می‌فرماید که ایشان نیز در شمار دعاکنندگان، لحظه‌ای از این عطیّۀ بزرگ الهی غفلت نورزد.

شرایط دعا

• برای خواندن دعا شرایطی بیان شده است که به چند بخش تقسیم می‌‌شود:

1. شرائطی که بدون آن اصلاً ماهیّت دعا محقّق نمی‌شود:
   1. معرفت الهی: معرفت هر اندازه بیشتر شود، دعا به اجابت نزدیک‌تر می‌‌شود؛ به گونه‌ای که گاه بین دعا و اجابت آن هیچ چیزی فاصله نمی‌اندازد. صاحبان این گونه از دعا "مُستجاب الدَّعوه" خوانده می‌شوند. این شرط در قرآن کریم مورد اشاره واقع شده است: ﴿وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ﴾.
   2. آغاز نمودن با حمد و ستایش حضرت حق: هیچ دعائی از اهل بیت (ع) نقل نشده مگر آنکه در ابتدا و انتهای آن، ستایش و حمدی شایسته، از حضرت حق صورت گرفته است. امام صادق (ع) در این زمینه می‌فرمایند: «هرگاه یکی از شما خواست چیزی از حوائج دنیا و آخرت خود را از خداوند درخواست نماید، آگاه باشید که نخست با ثنای خداوند و مدح او و صلوات بر پیامبر اکرم (ص) آغاز کند، آنگاه از خداوند حوائج خود را درخواست نماید».
   3. یقین به اجابت: خداوند هرگز از وعدۀ خود تخلّف نمی‌نماید. در آیات بسیاری وعده فرموده که دعاکننده را از خانۀ خویش تهی‌دست باز نمی‌گرداند: ﴿أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ﴾؛ ﴿ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ﴾. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «چون خداوند را خواندی با قلبت متوجّه دعایت باش، آنگاه به اجابت آن یقین داشته باش».
   4. توبه و اقرار به گناه: گناه مهمترین علتِ به استجابت نرسیدن دعاست؛ از این‌رو استغفار از گناه نیز در شمار مهمترین علل پذیرش آن است: ﴿وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتَاعًا حَسَنًا﴾.
   5. توسُّل به صاحبان عصمت کُبری (ع): در این زمینه آیۀ شریفۀ: ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ﴾ بسیار روشن است و در ذیل همین آیه، پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «ما وسیله به سوی خداوند هستیم».
   6. صلوات بر محمد و آل محمد (ص): امام صادق (ع) فرمودند: «دعا همچنان از بارگاه الهی پوشیده می‌ماند، تا آنگاه که بر محمد و آل محمد صلوات فرستاده شود».
2. شرائطی که ماهیت دعا بدون آنها محقّق می‌شود، امّا اجابت دعا منوط به وجود آنهاست:
   1. شرائط مربوط به دعا کننده و حالات او: حالات کسی که دست به دعا بر می‌دارد، در پذیرش دعای او نقشی مهم ایفا می‌کند. مهمترین این حالات چنین است: دعای انسان اندوهگین، دعای انسان مظلوم، دعای انسان مضطر، دعای کسی که در حالت گذاردن حج است، دعای انسان مریض، دعای گروهی، دعا با دستان برافراشته، دعا با قلب شکسته و دعا با وضوی مستحبّی، به‌ویژه آنکه دعا کننده دو رکعت نماز مستحبّی نیز به جا آورد.
   2. شرائط مربوط به زمان: این زمان‌ها بسیار بوده و مهمترین آنها عبارت اند: دعا در ماه رجب، شعبان و رمضان، شب‌های قدر و ده روز اوّل ماه ذی حجّه به ویژه روز عَرَفه، عید فطر، قربان، غدیر، مبعث و روزها و شب‌های جمعه، سحر و به ویژه پیش از طلوع فجر و نیز لحظات بینَ الطّلوعین، هنگام ظهر، غروب، فاصلۀ میان نماز مغرب و عشاء و....
   3. شرائط مربوط به مکان: مهمترین مکان‌ها برای دعا عبارتند: تمامی مساجد به ویژه مسجد الحرام، کنار کعبه، حِجْر، مقام، زمزم، مسجد پیامبر اکرم (ص)، میان محراب و منبر ایشان، و نیز در کنار مرقد مطهّر آن بزرگوار، سرزمین عرفات، مشعر، مِنی، بر روی دو کوه صفا و مروه، کنار مراقد مطهر اهل بیت (ع) به ویژه در آستانۀ حضرت سیِّدالشُّهداء (ع)، کنار قبور مؤمنین، به‌ویژه عالمان و سادات.

موانع دعا

• عدم استجابت دعا یا به خاطر آن است که شرائط لازم برای استجابت فراهم نشده و یا به خاطر آن است که مانعی در میان بوده و از پذیرش دعا ممانعت می‌کند. به عنوان نمونه گاه آنچه مورد دعا قرار می‌گیرد با مصلحت حقیقی دعاکننده سازگاری نداشته، در حقیقت برای او ضرر خواهد داشت: ﴿وَیَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَیْرِ وَکَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا﴾؛ ﴿وَعَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسَی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾. با این همه اما چون دعا خود در شمار امور نیکو و پسندیده است، دست بردن به آن خود از ثوابی عظیم برخوردار است. از این‌رو قرآن کریم شهادت می‌دهد اگر دعائی پذیرفته نشود، خداوند به جای آن خیر دیگری برای انسان مقدر خواهد فرمود: ﴿فَأَرَدْنَا أَنْ یُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَیْرًا مِنْهُ زَکَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا﴾.
• موانعی که می‌توانند مانع پذیرش دعا شوند بسیارند؛ برخی از آنها عبارتند از:

1. صفات رذیلت: به صورت بسیار شدیدی از رسیدن دعا به حریم پاک الهی جلوگیری می‌نماید، همان‌گونه که بند، پرنده را از پرواز باز می‌دارد: ﴿وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ﴾. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «خداوند دعائی که از قلبی سخت و سنگین برآید را نمی‌پذیرد».
2. گناه: خداوند متعال بارها عهد فرموده کافران، فاسقان و ظالمان را مشمول هدایت خود نکند؛ از این‌رو نه خود آنان را می‌پذیرد نه عملشان را و نه دعایشان را؛ ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ﴾؛ إِ﴿نَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ﴾؛ ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ﴾. امام صادق(ع) فرمودند: «فرد ظالم دعایش قبول نمی‌شود تا وقتی که به سوی خداوند توبه کند».
3. مال مُشتبَه: پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «کسب خود را حلال کن تا دعایت اجابت شود، چراکه انسان لقمه‌ای که در آن حرام است را فقط به سوی دهانش می‌برد، از این‌رو تا چهل روز دعایش مستجاب نمی‌شود».
4. ناهماهنگی میان زبان و قلب: پذیرفته شدن دعا در گرو هماهمنگی آن با دعای قلبی است و خداوند دعای کسی که با قلبی غافل به دعا پرداخته را نمی‌پذیرد؛ امیرمؤمنان (ع) فرمودند: «خداوند دعائی که از قلبی غافل برخیزد را نمی‌پذیرد».
5. تکیه و اعتماد بر غیر خداوند ###313###: در روایات بسیاری وارد شده، خداوند امید امیدواری که به غیر او امید بندد را ناامید خواهد کرد، و دعایش را نیز نخواهد پذیرفت: ﴿أَغَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ﴾
6. ناهماهنگی میان دعا و عمل انسان: اگر کسی خود را به فقر، گناه و بردگی اَجانب مبتلا ساخت و از آن پس دست به دعا برداشت که: «خدایا! مرا به واسطۀ حلالت از حرامت و به واسطۀ اطاعتت از گناهت و به واسطۀ فضلت از دیگران بی‌نیاز ساز»، دعای او اجابت نخواهد شد؛ مگر آنکه به سوی حضرت حق بازگردد و از آنچه انجام داده توبه نماید.
7. فراهم نساختن علل و اسباب لازم: هرکس اسباب و علل ظاهری خواسته خود را فراهم نکرده تنها دست به دعا بردارد، دعایش پذیرفته نخواهد شد. آیات و روایات بسیاری بر این مطلب دلالت می‌نماید: ﴿وَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا﴾.
8. رسیدن به مراتب اولیاء: بسیاری از روایات و آیات بر این نکته دلالت می‌فرماید، که اولیاء خدا را منازل و منزلتی است که دست‌یابی به آن، تنها با بلاء، سختی، مشکلات و رد کردن دعای آنان ممکن خواهد بود: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ﴾. امام صادق (ع) فرمودند: «بنده را مقامی نزد پروردگار است، که به آن دست نمی‌یابد مگر به واسطۀ یکی از این دو امر: یا آنکه مالش از دستش برود، و یا آنکه مرضی در بدنش پدید آید».
9. علاقۀ خداوند به شنیدن صدای بنده‌اش: این مانع تنها مخصوص اَخصّ خواص است که خدا را بسیار دوست می‌دارند و از مناجات با او لذّت می‌برند و او نیز از مناجات ایشان لذّت می‌برد، آنان او را می‌خوانند و او آنان را می‌خواند؛ امیرمؤمنان (ع) در مناجات شعبانیه می‌فرمایند: «پروردگارا! مرا از آنان قرار ده که خواندیشان پس تو را پاسخ دادند، و به آنان نگریستی پس برای عظمت تو مدهوش شدند، زان پس در سِرّ آنان به مناجات با آنان پرداختی». خداوند متعال چون محبّتی بیشتر نسبت به بنده‌اش دارد، دعای او را اجابت نمی‌کند تا سخن بنده طولانی شود و او بتواند در خفا و آشکار مناجات او را بشنود و به او التفات فرماید. امام کاظم (ع) می‌فرمایند: «امام باقر (ع) می‌فرمودند: مؤمن گاه حاجت خود را از خداوند طلب می‌نماید، امّا اجابت آن دعا به خاطر آنکه خداوند صدای او را دوست دارد به تأخیر می‌افتد».

فواید دعا

• دعا از فواید بسیاری برخوردار است که اجابت دعا از سوی حضرت حق و برآورده شدن حاجات انسان، در کنار این منافع تنها قطره‌ای است که از اقیانوس کبیر بر سنگی نشسته است! برخی از این فوائد عبارتند از:

1. ارتباط بین بنده و مولی: اهل دل لحظه‌ای از این ارتباط را برتر از تمامی دنیا و آنچه در آن است، می‌دانند. غیر اهل دل نیز اگر به حقیقت این ارتباط آگاه شوند، بدان فخر جسته بلکه آن را تنها مایۀ افتخار خود می‌شمارند.
2. برطرف شدن حجاب از مقابل فطرت انسان: انسان در فطرت خود خداوند را آگاه و توانا می‌داند، از این‌رو به مناجات با او می‌پردازد. علم اجمالی انسان به توحید، عظمت، دانائی و توانائی حضرت حق، به وسیلۀ دعا و تضرّع به تفصیل می‌‌رسد.
3. درک و دریافت ذلّت بندگی و عزّت پروردگاری: درک این مطلب، در زبان اهل دل "مقام عبودیّت" خوانده می‌شود که رسیدن به این مقام، احتیاج به طیّ منازلی همچون توبه، بیداری، زدون رذائل از نفس و آراستن آن به فضائل، لقاء و... دارد. این حالت، برترین و نیکوترین حال‌ها و لذّت بخش‌ترین آنهاست که خود از فوائد بی‌شماری برخوردار است. سوزاندن ریشه‌های رذائلی همچون خود بزرگ‌بینی، غرور، ریاء و... در این شمار است.
4. یافتن گمشدۀ انسان: انسان از همان آغاز تولّد، در جان خود نشان از مطلوبی می‌یابد که آن را گم کرده است؛ این مطلوب همان خداوند متعال است: ﴿أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾؛ ذکر خداوند که معنائی عام داشته، دعا، توبه و تضرّع به درگاه او در شمار مصادیق اعلای آن است، از وسائلی است که می‌تواند آدمی را راهنمایی کرده، از این سرگردانی نجات دهد.
5. بریدن از دیگران و پیوستن به او: در اصطلاح اخلاقی آن را "انقطاع از مردم و پیوستن به خداوند" می‌خوانند و به ریاضت‌های شرعی بسیار احتیاج دارد که در شمار مهمترین مصادیق آن می‌توان به دعا، توبه، ابتهال و تضرّع به درگاه الهی اشاره کرد.
6. جلب ولایت الهی: پایداری بر صراط مستقیم و منحرف نشدن از آن نیازمند جلب و جذب عنایت و هدایت الهی است و این هدایت الهی به ریاضات شرعی نیازمند است که مهمترین آنها از دعاست.
7. تسلّط بر اعصاب و گریز از پریشان خاطری: یکی از مهمترین علل رفع اضطراب‌ها، اندوه‌ها، نگرانی‌ها و... همان دعاست، که آرامش را به قلب و اندیشه و طمأنینه، سکینه و وقار را در اعضاء انسان جاری می‌نماید: ﴿أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾.
8. تزکیۀ نفس و نیکوکردن اخلاق: این مهمترین فائدۀ دعاست که همچون استاد اخلاق، می‌تواند نفس انسان را مهذّب ساخته، رذائل را از آن دور نماید: ﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ وَلَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ﴾ فائده‌ای که عموم مردم از دعا به دست می‌آورند، آن است که از غلطیدن در منجلاب‌های شیطان رهائی یابند. خواص مردم اما به وسیلۀ دعا از انجام تمامی امور ناپسند باز داشته و از گناهان بزرگ پرهیز می‌کنند و برتر از آن اینکه از گناهان صغیره نیز برحذر داشته می‌شوند. اخصّ خواص مردم به وسیلۀ دعا از مکروهات و خواسته‌های ناروای نفسانی ـ هرچند حرام نیز نباشد ـ احتراز می‌کنند. بالاتر از آن اینکه دعا و تضرّع می‌تواند آنان را از افکار، خیالات و وسوسه‌های باطل حفظ کند.
9. ثواب‌های بسیار: در این زمینه اگر تنها آیه شریفه ﴿هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَمَلَائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَکَانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیمًا﴾ را در دست داشتیم، باز کافی بود تا اعتقاد یابیم هیچ چیزی همسنگ و هم‌ارز دعا نیست.

عواقب ترک دعا

• قرآن توجه خدا به بندگان را به دعا و نیایش آنان وابسته کرده است: ﴿قُلْ مَا یَعْبَأُ بِکُمْ رَبِّی لَوْلَا دُعَاؤُکُمْ﴾. تهدیدی که در این آیه به چشم می‌آید، در این کتاب آسمانی کمتر به کار رفته است؛ در آیۀ شریفۀ ﴿وَقَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ﴾ نیز خداوند کسانی را که از دعا کردن خودداری می‌کنند مستکبر شمرده و آنان را به جهنم تهدید کرده است و همچون آیه پیشین در شمار سنگین‌ترین آیات قرآن کریم قرار گرفته است. ترک دعا و غفلت از آن، از علائم بدبختی و زیانکاری انسان است: ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیَّا إِذْ نَادَی رَبَّهُ نِدَاءً خَفِیًّا قَالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْبًا وَلَمْ أَکُنْ بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِیًّا».
• بنابراین، نیایش و ارتباط قلبی میان بنده و حضرت حق، از مهمترین واجبات انسان بوده، ترک آن نیز در شمار بدترین محرمات قرار دارد.

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: