بنی لحیان
مقدمه
بنیلحیان قومی صحرانشین بوده که در نزدیکی مکه و شمال حجاز ساکن بودند. آنان در دوران جاهلیت بت سواع را میپرستیدند و برپایه رسم عرب، هنگام رفتن به زیارت کعبه و حجگزاری، نخست نزد بت خود مُحرم میشدند و پس از نیایش، تا ورود به مکه تلبیه میگفتند. لحیانیان بعد از نبرد احد با تظاهر به اسلام نزد پیامبر رفته، و از حضرت درخواست کردند گروهی از مسلمانان را برای آموزش قرآن و احکام اسلامی بهقبیله آنها بفرستد. اما آنان فرستادگان پیامبر را در منطقهای بهنام رجیع بهشهادت رساندند و پیامبر برای تنبیه آنان غزوه بنیلحیان را ترتیب داد و با ۲۰۰ نفر به سمت آنان رفتند.[۱]
نسبشناسی
بنیلحیان فرزندان لحیان بن هذیل بن مدرکة بن الیاس بودند.[۲] نسب آنها در مدرکه، جد پانزدهم پیامبر(ص) به هم میرسد.[۳] بنی طابخه و بنی دابغه از مهمترین زیر شاخههای بنیلحیان بهشمار میروند.[۴]
بنیلحیان قومی صحرانشین نزدیک مکه بودند و در مناطقی چون رَخْمَه،[۵] هُزُوم، [۶] اَلْبَان[۷] از وادیهای شمال حجاز[۸] و به ویژه درّه غُران[۹] در ۸۷ کیلومتری شمال مکه[۱۰] میزیستند. از سکونت آنها میان مکه و مرّ الظهران در ۲۲ کیلومتری مکه نیز یاد شده است[۱۱].[۱۲]
بنیلحیان در دوران جاهلی
در منابع از نبرد حُشاش یا خَشاش در مکانی به همین نام در سرزمین بنیلحیان[۱۳] میان آنها و قبیله بنی خزاعه نام برده شده است.[۱۴] آنان در روزگار جاهلیت، بت سُواع[۱۵] را که به شکل زنی بود[۱۶] و در جایی مشهور به "رُهاط"[۱۷] یا وادی غران[۱۸] قرار داشت، میپرستیدند و پردهدار این بت بودند.[۱۹] در آیه ﴿وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا﴾[۲۰] از این بت نام برده شده است.
افراد قبیله بنیلحیان بر پایه رسم عرب، هنگام رفتن به زیارت کعبه و حجگزاری، نخست نزد بت خود محرم میشدند و پس از نیایش، تا ورود به مکه تلبیه میگفتند: "لبیک از جانب هذيل که با شتر و اسب شب پیمایی کردهاند"[۲۱] برخی تلبیه آنها را چنین آوردهاند: "لبيك، اللّهمّ لبيك. لبيك، اُبنا اليك. ان ّسواع طُلبنَ اليك"[۲۲] در رمضان سال هشتم قمری عمرو بن عاص به دستور پیامبر(ص) مأمور نابودی بت سواع شد[۲۳].[۲۴]
بنیلحیان در دوران نبوی
از مناسبات بنیلحیان با پیامبر(ص) و مسلمانان در مکه، گزارشی در دست نیست. پس از هجرت او به یثرب، سفیان بن عبدالله بن نبیح لحیانی، از بزرگان این قبیله، مردم عَرَنَه[۲۵] در حدود ۱۱ کیلومتری جنوب مکه[۲۶] و پیرامون آن را برای حمله به مسلمانان گرد آورد.[۲۷] به دستور پیامبر(ص) طی سریهای که به دست عبدالله بن انیس انصاری سلمی جهنی[۲۸] در سی و پنجمین ماه هجرت انجام گشت، سفیان کشته شد.[۲۹]
بنیلحیان پس از نبرد احد هفت تن از مردان قبایل عَضل و قاره، از زیر شاخههای بنیخزیمه، را با تطمیع روانه مدینه کردند تا با تظاهر به اسلام از پیامبر(ص) بخواهند گروهی از مسلمانان را برای آموزش قرآن و احکام اسلامی به قبیله آنها بفرستد.
از اینرو، پیامبر در ماه صفر سال سوم[۳۰] یا چهارم [۳۱] همراه آنها ۶[۳۲] یا ۱۰ تن از قاریان قرآن[۳۳] (۶ تن مهاجر و چهار تن از انصار) را به سرپرستی مرثد بن ابیمرثد غنوی[۳۴] یا عاصم بن ثابت بن ابیاقلح اوسی[۳۵] روانه کرد.
در گزارش دیگر واقدی، اعزام این گروه از جانب پیامبر برای آگاهی از اخبار قریش و مسیر نجد به سوی مکه بوده است.[۳۶] مسلمانان اعزامی نزدیک چاه آبی به نام "رَجیع" متعلق به تیره لحیان از هذیل[۳۷] در ۷۰ کیلومتری مکه میان رابغ و جده، از جانب ۱۰۰ تن از بنیلحیان با تیر و کمان و شمشیرهای آخته محاصره[۳۸] و سه تن از آنها به نام مرثد بن ابیمرثد، خالد بن بکیر، و عاصم بن ثابت در مرحله اول کشته شدند.[۳۹]
خبیب بن عدی، عبدالله بن طارق، و زید بن دثنه به اسارت درآمدند. عبدالله در راه کشته شد و آن دو تن نیز به قریش فروخته شدند و آنها به انتقام کشتگان خود در بدر، این دو تن را به دار آویختند. پس از این حادثه، پیامبر(ص) مدتی بنیلحیان را در قنوت لعن میکرد.[۴۰]
پیامبر(ص) شش ماه پس از نبرد بنیقریظه در جمادی الاولی[۴۱] یا ربیع الاول[۴۲]سال ششم قمری برای تنبیه بنیلحیان[۴۳] که افزون بر ماجرای رجیع به یهود بنیقریظه نیز پناه داده، در صدد انتقام از مسلمانان بودند، با ۲۰۰ سواره به سوی آنها حرکت و وانمود کرد که آهنگ شام دارد و در صخیرات الیمام، مکانی در راه مکه، [۴۴] به سوی "غران" شتافت. اما لحیانیان پیش از رسیدن او آگاه شدند و به کوهها گریختند.[۴۵] این غزوه را از آنرو که در عُسفان، مکانی در ۸۵ کیلومتری شمال مکه، روی داد، به این نام خواندهاند.[۴۶]
بر پایه گزارشی، پیامبر(ص) در همین غزوه، برای تنبیه همپیمانان بنیلحیان و مسببان ماجرای رجیع، عمر بن خطاب را با سریهای به سوی "قاره" و هلال بن حارث مزنی را به سوی بنیمالک بن فهر فرستاد که به کوهها گریختند.[۴۷]
از نقش لحیانیها در رویدادهای زمان دو خلیفه نخست و امام علی(ع) گزارشی در دست نیست؛ اما از بنی هذیل میان محاصرهکنندگان عثمان یاد شده است[۴۸].[۴۹]
شخصیتهای بنیلحیان
- مالک بن غنم بن سوید لحیانی معروف به متنخل هذلی از شاعران عرب در روزگار جاهلی بود.[۵۰] دخترش امیمه بنت مالک بن غنم از جدههای پیامبر(ص) بوده است.[۵۱] برخی جده رسول خدا را قلابه بنت حارث بن صعصعه از بنیلحیان دانستهاند.[۵۲]
- ابوطریف نبیشة بن عبدالله بن شیبان راوی حدیث بود. پیامبر(ص) او را نبیشة الخیر نامید.[۵۳]
- سلمة بن مُحَبّق از بنیلحیان، از اصحاب پیامبر(ص) بود که در نبرد حنین شرکت داشت.[۵۴]
- سنان بن سلمة بن لحیان بن هذیل به سال ۵۰ق. از سوی معاویه، امیر مکران در شرق سیستان بود [۵۵] و در دوران خلافت ابن زبیر از سوی مصعب بن زبیر، بر بصره حکم راند.[۵۶] وی همچنین از فقیهان دوران ولید بن عبدالملک بن مروان بود.[۵۷]
بر پایه گزارشی، بنیلحیان هنگام محاصره مکه از سوی آل سعود به سال ۱۲۱۹ق. در شمار قبایل حامی وهابیها بودند[۵۸].[۵۹]
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ ابراهیمی، زینب، مقاله «بنیلحیان»، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۴، ص:۵۲۷.
- ↑ جمهرة انساب العرب، ص۴۶۶؛ اللباب، ج۳، ص۱۲۹.
- ↑ جمهرة انساب العرب، ص۴۶۶؛ الاستیعاب، ج۱، ص۲۵؛ اسد الغابه، ج۱، ص۲۰.
- ↑ انساب الاشراف، ج۱۱، ص۲۵۴؛ جمهرة انساب العرب، ص۱۹۶.
- ↑ معجم البلدان، ج۳، ص۳۹.
- ↑ معجم البلدان، ج۵، ص۴۰۶.
- ↑ معجم قبائل العرب، ج۳، ص۱۰۱۰؛ المعالم الاثیره، ص۲۳۵.
- ↑ معجم قبائل العرب، ج۳، ص۱۰۱۰.
- ↑ السیرة النبویه، ج۲، ص۲۸۰؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۹۵.
- ↑ المعالم الاثیره، ص۲۰۸؛ فرهنگ اعلام جغرافیایی، ص۲۹.
- ↑ المعالم الاثیره، ص۱۸۴، ۲۳۶.
- ↑ ابراهیمی، زینب، مقاله «بنیلحیان»، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۴، ص:۵۲۷.
- ↑ المحبر، ص۵۰۰؛ معجم ما استعجم، ج۲، ص۴۹۹؛ معجم قبائل العرب، ج۳، ص۱۲۱۴.
- ↑ معجم البلدان، ج۲، ص۲۶۱-۲۶۲.
- ↑ الاصنام، ص۹.
- ↑ سبل الهدی، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ السیرة النبویه، ج۱، ص۷۸؛ معجم البلدان، ج۱، ص۴۴۹.
- ↑ معجم البلدان، ج۳، ص۱۰۷.
- ↑ معجم البلدان، ج۳، ص۲۷۶؛ المفصل، ج۱۱، ص۲۸۵؛ حجاز در صدر اسلام، ص۱۶۱.
- ↑ «و گفتند: هیچ گاه از خدایان خویش دست برندارید و هرگز از ودّ و سواع و یغوث و یعوق و نسر ، دست نکشید» سوره نوح، آیه ۲۳.
- ↑ "لبيك عن هذيل قد ادلجوا بليل في ابل وخيل"؛ تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۵۵.
- ↑ المحبر، ص۳۱۲.
- ↑ المغازی، ج۱، ص۶؛ الطبقات، ج۲، ص۱۱۱.
- ↑ ابراهیمی، زینب، مقاله «بنیلحیان»، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۴، ص:۵۲۷-۵۲۸.
- ↑ تاریخ المدینه، ج۱، ص۴۶۸-۴۶۹؛ المعالم الاثیره، ص۱۹۰.
- ↑ المعالم الاثیره، ص۱۹۰.
- ↑ المغازی، ج۲، ص۵۳۲؛ الطبقات، ج۲، ص۳۹؛ عیون الاثر، ج۲، ص۵۶.
- ↑ المغازی، ج۲، ص۵۳۱-۵۳۳.
- ↑ الطبقات، ج۲، ص۳۹.
- ↑ السیرة النبویه، ج۲، ص۱۶۹؛ الطبقات، ج۲، ص۴۲؛ اسد الغابه، ج۴، ص۳۶۱.
- ↑ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۳۸.
- ↑ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۳۸.
- ↑ المغازی، ج۱، ص۳۵۴.
- ↑ الاستیعاب، ج۳، ص۱۳۸۳؛ اسد الغابه، ج۴، ص۳۶۱-۳۶۲.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۷۷۹-۷۸۰؛ معجم البلدان، ج۳، ص۲۹؛ الاصابه، ج۳، ص۴۶۱.
- ↑ المغازی، ج۱، ص۳۵۴.
- ↑ السیرة النبویه، ج۲، ص۱۷۰.
- ↑ المغازی، ج۱، ص۳۵۵.
- ↑ السیرة النبویه، ج۲، ص۱۷۰-۱۷۱؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۳۸-۵۳۹.
- ↑ الطبقات، ج۲، ص۴۰؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۷۰؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۳۸-۵۳۹.
- ↑ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۹۵.
- ↑ المغازی، ج۲، ص۵۳۵.
- ↑ المغازی، ج۲، ص۵۳۵؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۹۵.
- ↑ السیرة النبویه، ج۲، ص۲۷۹.
- ↑ المغازی، ج۲، ص۵۳۶؛ السیرة النبویه، ج۲، ص۲۷۹-۲۸۰؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۹۵.
- ↑ المغازی، ج۲، ص۵۳۵؛ الطبقات، ج۲، ص۶۱؛ الکامل، ج۲، ص۱۸۸.
- ↑ التنبیه و الاشراف، ص۲۱۸.
- ↑ انساب الاشراف، ج۱۱، ص۲۵۹-۲۶۰.
- ↑ ابراهیمی، زینب، مقاله «بنیلحیان»، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۴، ص:۵۲۸-۵۲۹.
- ↑ تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۶۵.
- ↑ الطبقات، ج۱، ص۵۲-۵۳.
- ↑ الطبقات، ج۱، ص۵۳؛ المعرفة و التاریخ، ج۳، ص۲۶۶؛ تاریخ دمشق، ج۳، ص۹۷.
- ↑ اسد الغابه، ج۴، ص۵۳۴-۵۳۵؛ الاصابه، ج۶، ص۳۳۱.
- ↑ انساب الاشراف، ج۱۱، ص۲۵۳-۲۵۴.
- ↑ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۳۲؛ اسد الغابه، ج۲، ص۳۰۸.
- ↑ انساب الاشراف، ج۷، ص۸۶.
- ↑ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۹۲.
- ↑ تاریخ مکه، ص۵۸۹.
- ↑ ابراهیمی، زینب، مقاله «بنیلحیان»، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۴، ص:۵۲۹-۵۳۰.