صبح در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث صبح است. صبح از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: صبح در قرآن - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

هنگام پیدا شدن سرخی آفتاب در مشرق

واژه «صبح» در اصل به معنای رنگ سرخ و نامگذاری بخشی از روز بدین نام، به سبب سرخی آن است. برخی نیز آن را در اصل به معنای بروز و ظهور در تاریکی دانسته‌اند که از مصادیق آن ظهور فجر با رفتن شب است. در تعریف صبح گفته‌اند سپیده‌دم و ابتدای روز است؛ ولی هیچ‌یک از منابع لغوی یا اصطلاحی از پایان صبح سخن نگفته‌اند.

واژه «صباح» (نقیض «مساء») را نیز مترادف صبح دانسته و گفته‌اند «صباح» نزد عرب، فاصله نصف آخر شب تا زوال و مساء، تا پایان نیمۀ اول شب است. برخی مشتقات صبح به صورت فعل نیز به کار رفته‌اند؛ مانند: ﴿فَسُبْحَـٰنَ ٱللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ﴾ که ﴿تُصْبِحُونَ﴾ در آن به معنای ورود به صبح است. صبح در اصطلاح فقه از فجر صادق آغاز می‌شود که وقت نماز صبح است. کلمه «صبح» ۵ بار و در آیات ۸۱ سوره‌هود، ۳۴ سوره مدّثر، ۱۸ سوره تکویر و ۳ سوره عادیات ذکر شده است. از مشتقات واژه «صبح»، یک بار کلمه «صباح» (مقابل مساء) در آیه ۱۷۷ سوره صافّات و «اِصباح» به معنای صبح در آیه ۹۶ سوره انعام و یک بار واژه «مُصْبِحِین» در آیه ۶۶ سوره حجر آمده است. واژه‌هایی دیگر نیز به معنای صبح یا بخشی از صبح‌اند؛ مانند «بُکْرَة» (اول روز) ، «غَدَاة» (زمان گردش شب به صبح) که هنگام فجر تا طلوع خورشید است، «اِشراق» (هنگام طلوع خورشید) «فَلَق» (شکاف میان نور و تاریکی) ، «طُلُوع» ، «وَجْهَ‌النَهَار» (اول روز) ، ضحی (هنگام انتشار نور خورشید) و فجر (شکافتن شب).

جایگاه صبح

صبح در قرآن جایگاهی ویژه دارد. صبح زمان مناسبی برای تسبیح،دعا و ذکر است: ﴿وَسَبِّحْ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِبْكَـٰرِ﴾؛ ﴿سَبِّحُوا۟ بُكْرَةًۭ وَعَشِيًّۭا﴾؛ ﴿وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًا﴾. خدا به پیامبر نیز فرمان داده تا او را در صبح و شب یاد کند: ﴿وَٱذْكُرِ ٱسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًۭا﴾؛ ﴿يُسَبِّحُ لَهُۥ فِيهَا بِٱلْغُدُوِّ وَٱلْـَٔاصَالِ﴾. مقصود از تسبیح خداتنزیه و یاد کردن از اوست. برخی گفته‌اند مقصود فقط یاد خدا در صبح و شب نیست، بلکه به معنای تسبیح در همۀ حالات و زمانشب و روز است. به گفته برخی دیگر، مقصود از تسبیح، نماز است که صبح و عصر و شب برپا می‌شود. قرآن کریم از تسبیح کوه‌ها در بامداد و شامگاه همراه با داوود نیز یاد کرده است: ﴿إِنَّا سَخَّرْنَا ٱلْجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحْنَ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِشْرَاقِ﴾. خدا کوه‌ها را چنان به تسخیر داوود درآورده بود که صبح و شب همراه او تسبیح می‌کردند.

بر پایه برخی آیات، خداوند عبادت کنندگان در صبح و شب را در جایگاهی بلند نشانده و پیامبر اکرم را به شکیبایی و معاشرت با آنان فرمان می‌دهد: ﴿وَٱصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ﴾ و او را از راندن آنان از خود نهی کرده است: ﴿وَلَا تَطْرُدِ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ﴾. صبح، وقت نخستین نماز واجب از نمازهای یومیه است که از فجر صادق شروع می‌شود: ﴿أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ ٱلَّيْلِ وَقُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ إِنَّ قُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًۭا﴾. براساس برخی روایات و سخن برخی مفسران، مراد از ﴿قُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ﴾ نماز صبح است. صبح همچنین آغاز امساک روزه‌داران است: ﴿كُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلْأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلْأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا۟ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيْلِ﴾. مقصود از آشکار شدن رشته سفید از رشته سیاهِ فجر، همان طلوع فجر صادق است. از دیگر نشانه‌های اهمیت صبح، سوگند خداوند به آن است؛ هنگامی که نقاب از چهره برمی‌گیرد و نورافشانی می‌کند: ﴿وَٱلصُّبْحِ إِذَآ أَسْفَرَ﴾ و آن‌گاه که شروع به دمیدن می‌کند و گسترش می‌یابد:﴿وَٱلصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ﴾. به گفته برخی مفسران، در این آیه صبح به موجود زنده‌ای تشبیه شده که نخستین نفس کشیدن آن با طلوع سپیده آغاز می‌شود و در همه موجودات روح حیات می‌دمد یا در قالب استعاره‌، صبح پس از آنکه ظلمتشب را شکافته، به کسی تشبیه شده که پس از کارهای دشوار، فراغتی یافته تا استراحت کند و نفسی عمیق می‌کشد و روشنی افق همان تنفّس صبح است. در هر حال، تعبیر به «تنفّس صبح» به سبب روح و نسیم لطیفی است که در صبح است. قرآن صبح را از آیات الهی و نشانه قدرت او دانسته است: ﴿فَالِقُ ٱلْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ ٱلَّيْلَ سَكَنًۭا وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ حُسْبَانًۭا ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ﴾. در شکافتن صبح و سکونت شب و حرکت موزون خورشید و ماه نظم عجیبی است برای سامان دادن به زندگیبشر، از همین‌رو در پایان آیه وصف ﴿ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ﴾ برای خدا به کار رفته است. از آنجا که شب به سبب تاریکی فراگیر برای برخی کارها مناسب نیست و از سویی، پس از استراحت شبانه و با تحصیل آرامش روحی و جسمی، قوای انسان آماده می‌شوند، صبح زمانی مناسب برای کار و تلاش است. برخی فعالیت‌های صبحگاهی انسان‌ها در قرآن گزارش شده‌اند؛ مانند:

1. خروج پیامبر اکرم از مدینه هنگام صبح، جهت آماده کردن اردوگاه برای مسلمانان در غزوه احد: ﴿وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ ٱلْمُؤْمِنِينَ مَقَـٰعِدَ لِلْقِتَالِ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾. بر پایه برخی روایات، رسول اکرم در بامداد روز جنگ اُحُد پس از اقامه نماز صبح، مجاهدان را در جبهه در جایگاه لازم گماشت.
2. دامداران، دام‌های خود را پس از استراحت شبانه، صبحگاهان به چراگاه می‌برند که در این هنگام منظره زیبایی پدید می‌آید: ﴿وَٱلْأَنْعَـٰمَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌۭ وَمَنَـٰفِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ﴾. ﴿تَسْرَحُونَ﴾ به معنای بردن گوسفندان در اول روز به صحراست و ﴿تُرِيحُونَ﴾ برگرداندن آنها از صحرا به آغل.
3. صاحبان باغ سوختۀ یادشده در قرآن، برای چیدن میوه‌های خود، وعده کردند تا صبحگاهان وارد باغ خود شوند تا دور از چشم مستمندان میوه‌ها را بچینند: ﴿إِنَّا بَلَوْنَـٰهُمْ كَمَا بَلَوْنَآ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا۟ لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ * أَن لَّا يَدْخُلَنَّهَا ٱلْيَوْمَ عَلَيْكُم مِّسْكِينٌۭ﴾. آنان یکدیگر را صدا زدند که صبحگاهان برویم و میوه‌ها را بچینیم: ﴿فَتَنَادَوْا۟ مُصْبِحِينَ * أَنِ ٱغْدُوا۟ عَلَىٰ حَرْثِكُمْ إِن كُنتُمْ صَـٰرِمِينَ﴾؛ اما صبح که برای چیدن میوه‌ها آمدند، با باغی سوخته بر اثر عذاب الهی روبه‌رو شدند:﴿فَطَافَ عَلَيْهَا طَآئِفٌۭ مِّن رَّبِّكَ وَهُمْ نَآئِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ كَٱلصَّرِيمِ﴾
4. برخی مفسران در تفسیر آیه ۳۰ سوره مائده درباره قتل هابیل به دست قابیل برآن‌اند که واژه ﴿فَأَصْبَحَ﴾ نشان می‌دهد قابیل برادرش را شب کشت و صبح پشیمان شد؛ ولی بیشتر مفسران ﴿فَأَصْبَحَ﴾ را به معنای گردیدن دانسته‌اند؛ بدین معنا که قابیل پس از قتل هابیل، زیانکار و پشیمان شد.
5. مسلمانان صدر اسلام، به فرماندهی امیرمؤمنان امام علی در غزوه ذات السلاسل هنگام بامداد با اسبان خود بر دشمن حمله‌ور شدند. گفته شده عرب‌ها هنگام جنگ با دشمن شبانگاه نزدیک پایگاه دشمن کمین می‌کردند و صبحگاهان پیش از آنکه دشمن بتواند کاری انجام دهد، بر آنان هجوم می‌بردند: ﴿وَٱلْعَـٰدِيَـٰتِ ضَبْحًۭا * فَٱلْمُورِيَـٰتِ قَدْحًۭا * فَٱلْمُغِيرَٰتِ صُبْحًۭا﴾.

صبح در برزخ و آخرت

از ظاهر برخی آیات برمی‌آید که در عالم برزخ نیز، صبح و شب وجود دارد: خداوند هنگام بازگویی موقعیت آل‌فرعون در آخرت به عذاب آنان در صبح و شب در عالم برزخ اشاره می‌کند: ﴿ٱلنَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّۭا وَعَشِيًّۭا وَيَوْمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ أَدْخِلُوٓا۟ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ ٱلْعَذَابِ﴾. مراد از شب و صبح در این آیه را مقدار آن در دنیا دانسته‌اند و از آنجا که اهل برزخ به کلی از دنیا منقطع نشده‌اند، مانند اهل دنیا صبح و شام دارند. دسته‌ای نیز برآن‌اند که دو واژه ﴿غُدُوًّۭا﴾ و ﴿عَشِيًّۭا﴾ کنایه از عرضه پیاپی کافران بر آتش‌اند و به معنای صبح و شب دنیایی نیستند؛ همچنین در آیات ۶۱ - ۶۲ سوره مریم به متنعم بودن بهشتیان در صبح و شب اشاره شده است: ﴿لَّا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَـٰمًۭا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةًۭ وَعَشِيًّۭا﴾. در تفسیر این آیه نیز مفسران برآن‌اند که در بهشت ماه و خورشید نیست تا شب و روز باشد، از این رو تعبیر به صبح و شب در آیه کنایه از این است که بهشتیان غذاهایی مانند صبحانه و شام می‌خورند یا کنایه از تنعّم همیشگی آنان است.

نزول عذاب در صبح

برخی عذاب‌های نازل‌شده بر امت‌های پیشین، هنگام بامداد رخ داده است؛ مانند عذاب قوم لوط که با صیحۀ آسمانی آغاز شد: ﴿فَأَخَذَتْهُمُ ٱلصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ﴾. این عذاب که هنگام طلوع آفتاب نازل شد،شهر آنان را زیر و رو کرد و بارانی از سنگ بر آنان فروبارید: ﴿فَجَعَلْنَا عَـٰلِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةًۭ مِّن سِجِّيلٍ﴾. پیش از وقوع عذاب یادشده، فرشتگان الهی به لوط خبر داده بودند که قوم او هنگام بامداد با عذاب الهی نابود خواهند شد: ﴿قَالُوا۟ يَـٰلُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَن يَصِلُوٓا۟ إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍۢ مِّنَ ٱلَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ إِلَّا ٱمْرَأَتَكَ إِنَّهُۥ مُصِيبُهَا مَآ أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ ٱلصُّبْحُ أَلَيْسَ ٱلصُّبْحُ بِقَرِيبٍۢ﴾. به گفته برخی، سبب انتخاب صبح برای نابودی قوم لوط این است که صبح آن شب اجلشان فرا می‌رسید: ﴿إِنَّ مَوْعِدَهُمُ ٱلصُّبْحُ﴾. برخی برآن‌اند که انتخاب صبح از این رو بوده که هنگام صبح همۀ مردم جمع و در استراحت کامل‌اند و عذاب فراگیرتر می‌شود. خداوند به اهل مکه نیز یادآور می‌شود که شما ویرانه‌های شهر قوم لوط را صبح و شب نظاره می‌کنید؛ زیرا آنان هر صبح و شب به شام برای تجارتسفر می‌کردند و از کنار منازل ویران‌شدۀ قوم لوط می‌گذشتند. در آیه ۱۷۶ - ۱۷۷ سوره صافّات نیز خدا، مشرکان را تهدید می‌کند که در صورت نزول عذاب بر آنان، صبحگاهی بد و ناخوشایند خواهند داشت: ﴿أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ * فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَآءَ صَبَاحُ ٱلْمُنذَرِينَ﴾.

منابع

1. میرمحمدی و اورعی، مقاله «صبح»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷