پیش‌گویی شهادت امام حسین در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث پیش‌گویی شهادت امام حسین است. پیش‌گویی شهادت امام حسین از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: پیش‌گویی شهادت امام حسین در حدیث - پیش‌گویی شهادت امام حسین در تاریخ اسلامی - پیش‌گویی شهادت امام حسین در معارف و سیره نبوی - پیش‌گویی شهادت امام حسین در معارف و سیره فاطمی - پیش‌گویی شهادت امام حسین در معارف و سیره علوی - پیش‌گویی شهادت امام حسین در معارف و سیره امام حسن - پیش‌گویی شهادت امام حسین در معارف و سیره حسینی - پرسش مرتبط ندارد

پیشگویی صحابه از شهادت امام حسین

پیشگویی صحابه از شهادت امام حسین، از مباحث مرتبط به پیشگویی‌های شهادت امام حسین(ع) است. انبیای الهی و اهل بیت(ع) و برخی از اصحاب خاص آنان، در روایات فراوانی از امور غیبی و حوادث آینده خبر داده‌اند. اخبار از شهادت امام حسین(ع) نیز از این مقوله است؛ زیرا روایات فراوانی از پیامبران و ائمه(ع) و برخی از اصحاب نقل شده که از شهادت امام حسین(ع) خبر می‌دهد. چنانکه سلمان فارسی در عبور از کربلا آنجا را محل شهادت برادران خود دانسته و ابوذر غفاری وقتی در تبعید به سر می‌برد، از شهادت و ذبح امام حسین(ع) در آینده خبر می‌دهد. همچنین میثم تمار امام حسین را سرور شهیدان در روز قیامت دانسته و ابن عباس با قطع و یقین از شهادت امام حسین(ع) در سرزمین طف خبر می‌دهد. حتی کعب الاحبار نیز از پیشگویی شهادت امام حسین(ع) در کتب آسمانی بنی اسرائیل خبر داده است.

مقدمه

پیامبر خدا(ص) و جمعی از اهل بیت و یاران ایشان، مکررا شهادت امام حسین(ع) را پیشگویی کرده‌اند. در این پیشگویی‌ها، علاوه بر شهادت امام، جزئیّات مربوط به برخی حوادث و شرایط آن، مانند: زمان و مکان شهادت، شرکت‌کنندگان در قتل و سران آنها، و کسانی که از یاری وی امتناع می‌ورزند، نیز دیده می‌شود. تعداد روایات و احادیث مربوط به پیشگویی واقعه کربلا به حدی است که هر پژوهشگر بی‌طرفی به صدور آنها از پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) اطمینان می‌کند، هرچند در مورد برخی جزئیات یقین حاصل نشود. به علاوه این احادیث هرگونه تردیدی را مبنی بر اینکه امام(ع) با علم و آگاهی مسیر شهادت را انتخاب کرده، از بین می‌برد. در منابع حدیثی شیعه و سنی، روایات متعددی نقل شده که برخی از اصحاب از شهادت امام حسین(ع) خبر می‌دهد. چنانکه سلمان فارسی در عبور از کربلا آنجا را محل شهادت برادران خود دانسته و ابوذر غفاری وقتی در تبعید به سر می‌برد، از شهادت و ذبح امام حسین(ع) در آینده خبر می‌دهد. همچنین میثم تمار امام حسین را سرور شهیدان در روز قیامت دانسته و ابن عباس با قطع و یقین از شهادت امام حسین(ع) در سرزمین طف خبر می‌دهد. حتی کعب الاحبار نیز از پیشگویی شهادت امام حسین(ع) در کتب آسمانی بنی اسرائیل خبر داده است.

این روایات از لحاظ قوت سند و روشنی دلالت و مفهوم، یکسان نیستند. برخی از آنها (که با بقیه روایات اشتراک مضمونی دارند) از لحاظ سند، صحیح، و برخی دیگر، موثق هستند؛ اما در مجموع، روایات پیشگویی شهادت امام حسین(ع) ازنظر کثرت، تواتر معنوی دارند و از گذشته، علمای اسلام آنها را پذیرفته‌اند. البته این موضوع یکی از مسائل مشهور و مسلم در تاریخ زندگانی امام حسین(ع) است؛ چنان که در توقیع حضرت مهدی(ع) که برای وکیل خود قاسم بن علاء درباره تعلیم دعای روز سوم شعبان (سالروز ولادت آن بزرگوار)، چنین آمده است: «… اللَّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بِحَقِّ المَولودِ فی هذَا الیَومِ، المَوعودِ بِشَهادَتِهِ قَبلَ استِهلالِهِ ووِلادَتِهِ…»؛ «… خداوندا از تو درخواست می‌کنم به حق مولودی که در این روز متولد شده و قبل از تولد و ورودش (به این دنیا) وعده شهادتش داده شده است…».

پیشگویی سلمان فارسی

در کتاب رجال الکشی، روایتی نقل شده است که حاکی از پیش‌گویی سلمان فارسی در مورد وقایع آینده در کربلا است. بر اساس روایت هنگامی که سلمان به منطقه کربلا می‌رسند، از همراهان خود می‌پرسند که نام این مکان چیست؟ و در پاسخ می‌شنوند که «کربلا» نامیده می‌شود. در این هنگام، سلمان می‌فرمایند: «اینجا قتلگاه برادران من خواهد بود. این مکان، جایگاه وسایل و مرکب‌هایشان و محل ریختن خون پاکشان خواهد شد. در این سرزمین، بهترینِ پیشینیان، یعنی حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به شهادت خواهند رسید». «عن المسیّب بن نجبة الفزاری: لَمّا اتانا سَلمانُ الفارِسِیُ قادِما، تَلَقَّیتُهُ فیمَن تَلَقّاهُ، فَسارَ حَتَّی انتَهی الی کَربَلاءَ، فَقالَ: ما تُسَمّونَ هذِهِ؟ قالوا: کَربَلاءَ، فَقالَ: هذِهِ مَصارِعُ اخوانی، هذا مَوضِعُ رِحالِهِم، وهذا مُناخُ رِکابِهِم، وهذا مُهَراقُ دِمائِهِم، قُتِلَ بِها خَیرُ الاَوَّلینَ، ویُقتَلُ بِها خَیرُ الآخِرینَ. ثُمَّ سارَ حَتَّی انتَهی الی حَروراءَ، فَقالَ: ما تُسَمّونَ هذِهِ الاَرضَ؟ قالوا: حَروراءَ، فَقالَ: حَروراءُ، خَرَجَ بِها شَرُّ الاَوَّلینَ، ویَخرُجُ بِها شَرُّ الآخِرینَ. ثُمَّ سارَ حَتَّی انتَهی الی بانِقیا، وبِها جِسرُ الکوفَةِ الاَوَّلُ، فَقالَ: ما تُسَمّونَ هذِهِ؟ قالوا: بانِقیا، ثُمَّ سارَ حَتَّی انتَهی الَی الکوفَةِ، قالَ: هذِهِ الکوفَةُ؟ قالوا: نَعَم، قالَ: قُبَّةُ الاِسلامِ». «در کتاب رجال الکشی به نقل از مُسیَّب بن نَجَبه فَزاری روایت شده است: هنگامی که سلمان فارسی به سوی ما (کوفیان، برای حکمرانی) آمد، من نیز میان پیشواز رفتگانِ او بودم. او آمد تا به کربلا رسید و گفت: این جا را چه می‌نامید؟ گفتند: کربلا. گفت: این جا، قتلگاه برادران من است. این، جایگاه وسایلشان و این، جایگاه مرکب‌هایشان و این، جایگاه ریختن خونشان است. بهترینِ پیشینیان، در آن، کشته شده و بهترینِ پسینیان نیز در آن، کشته خواهد شد. سپس حرکت کرد تا به حَروراء رسید و گفت: این سرزمین را چه می‌نامید؟ گفتند: حَروراء. گفت: حَروراء! بدترینِ پیشینیان در آن، شورش کرد و بدترینِ پسینیان نیز در آن، شورش می‌کند. آن گاه رفت تا به بانِقیا رسید که پل اوّل کوفه در آن بود. پرسید: این را چه می‌نامید؟ گفتند: بانِقیا. سپس رفت تا به کوفه رسید و گفت: این، کوفه است؟ گفتند: آری. گفت: گُنبد اسلام است».

پیشگویی ابوذر غفاری

در کتاب «کامل الزیارات» اثر ابن قولویه، روایتی از عروة بن زبیر نقل شده است که در آن، ابوذر غفاری به شهادت امام حسین(ع) اشاره می‌کند: «عن عروة بن الزبیر: سَمِعتُ ابا ذَرٍّ وهُوَ یَومَئِذٍ قَد اخرَجَهُ عُثمانُ الَی الرَّبَذَةِ، فَقالَ: لَهُ النّاسُ: یا ابا ذَرٍّ، ابشِر فَهذا قَلیلٌ فِی اللّهِ تَعالی. فَقالَ: ما ایسَرَ هذا! ولکِن کَیفَ انتُم اذا قُتِلَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ(ع) قَتلاً - او قالَ: ذَبحا؟» «شنیدم ابوذر - که در آن زمان، عثمان، او را به رَبَذه تبعید کرده بود و مردم به او گفته بودند: ای ابوذر! بشارت ده که این در راه خدای متعال، اندک و آسان است، گفت: «این، چه آسان است! امّا شما در چه حالی خواهید بود، هنگامی که حسین بن علی(ع) به قتل می‌رسد؟» و یا گفت: «ذبح می‌شود؟»».

پیشگویی میثم تمار

شیخ صدوق در کتاب علل الشرایع، به نقل از میثم تمار، صحابی وفادار امام علی(ع)، ضمن پیشگویی شهادت امام حسین(ع) و یارانش به بیان عظمت مقام و منزلت آنها در روز قیامت می‌پردازد: «عن میثم التمّار لِجَبَلَةَ المَکِّیَّةِ: یا جَبَلَةُ، اعلَمی انَّ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ(ع) سَیِّدُ الشُّهَداءِ یَومَ القِیامَةِ، ولِاَصحابِهِ عَلی سائِرِ الشُّهَداءِ دَرَجَةٌ». «میثم تمار در خطاب به جبله مکّی، یکی از شیعیان امام علی(ع)، چنین می‌فرماید: «ای جبله! بدان که حسین بن علی(ع)، روز قیامت، سَرور شهیدان است و یارانش بر دیگر شهیدان، برتری دارند».

پیشگویی ابن عباس

در کتاب «المستدرک علی الصحیحین» اثر حاکم نیشابوری، روایتی از ابن عباس نقل شده است که در آن، به یقین اهل بیت(ع) از شهادت امام حسین(ع) در کربلا اشاره می‌کند: «عن ابن عبّاس: ماکُنّا نَشُکُّ واهلُ البَیتِ مُتَوافِرونَ انَّ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ(ع) یُقتَلُ بِالطَّفِّ». «المستدرک علی الصحیحین به نقل از ابن عبّاس: ما و بسیاری از خاندان پیامبر(ص) تردید نداشتیم که حسین بن علی(ع) در طَف، کشته خواهد شد».

اخبار کعب الاحبار

بر اساس روایتی از کعب الاحبار، در کتاب آسمانی یهودیان آمده است که مردی از نسل پیامبر اسلام(ص) به شهادت می‌رسد و یارانش پیش از آنکه آثار خون و عرق نبرد از تنشان پاک شود، به بهشت راه یافته و با حورالعین همنشین می‌شوند. مفسران معتقدند این حدیث به شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه عاشورا اشاره دارد: «عن کعب الاحبار: انَّ فی کِتابنا: انَّ رَجُلاً مِن وُلدِ مُحَمَّدٍ رَسولِ اللّه(ص) یُقتَلُ، ولا یَجِفُّ عَرَقُ دَوابِّ اصحابِهِ حَتّی یَدخُلُوا الجَنَّةَ، فَیُعانِقُوا الحورَ العینَ». «الامالی شیخ صدوق به نقل از کعب الاحبار: در کتاب آسمانیِ ما هست که مردی از فرزندان محمّد، پیامبر خدا، کشته می‌شود و هنوز عرق مرکب یارانش خشک نشده است که وارد بهشت می‌شوند و با حور العین معانقه می‌کنند». بر اساس روایتی دیگر که از عمار دهنی نقل شده است، امام علی(ع) در حال عبور از کنار کعب‌الاحبار، بودند. کعب با دیدن امام علی(ع) گفت: از نسل این مرد، مردی به همراه گروهی شهید خواهد شد و پیش از آنکه عرق اسبانشان خشک شود، به دیدار پیامبر(ص) شتافته و در جوار ایشان آرام خواهند گرفت. در این هنگام، امام حسن(ع) از آنجا عبور کردند. حاضران از کعب پرسیدند: «آیا منظور شما این آقا است؟» کعب پاسخ داد: «نه». اندکی بعد، امام حسین(ع) از آنجا عبور کردند. حاضران دوباره پرسیدند: «آیا منظور شما این آقا است؟» کعب این بار با قاطعیت پاسخ داد: «آری، منظور من ایشان است».

«عن عمّار الدهنی: مَرَّ عَلِیٌّ(ع) عَلی کَعبٍ، فَقالَ: یُقتَلُ مِن وُلدِ هذَا الرَّجُلِ رَجُلٌ فی عِصابَةٍ لا یَجِفُّ عَرَقُ خُیولِهِم حَتّی یَرِدوا عَلی مُحَمَّدٍ(ص)، فَمَرَّ حَسَنٌ(ع) فَقالوا: هذا یا ابا اسحاقَ؟ قالَ: لا. فَمَرَّ حُسَینٌ(ع) فَقالوا: هذا؟ قالَ: نَعَم». «المعجم الکبیر به نقل از عمّار دُهنی: امام علی(ع) بر کعب گذشت. کعب گفت: مردی از فرزندان این مرد، همراه گروهی کشته می‌شود که هنوز عرق اسبانشان خشک نشده، بر محمّد(ص) وارد می‌شوند. در این میان، امام حسن(ع) عبور کرد. گفتند: ای ابو اسحاق! این است؟ گفت: نه. امام حسین(ع) گذشت. گفتند: این است؟ گفت: آری».

پیشگویی مرد اسدی

منابع تاریخی، گزارشاتی را از آگاهی برخی افراد از واقعه شهادت امام حسین(ع) پیش از وقوع آن نقل می‌کنند. یکی از این روایت‌ها، روایت پیشگویی شهادت امام حسین(ع) و حضور مردی از بنی‌اسد در محل شهادت پیش از وقوع آن است. بر اساس این گزارش در خلال سفرهای راوی و پدرش به بیابان‌های اطراف محل شهادت امام حسین(ع)، همواره شاهد حضور مکرر مردی از قبیله بنی‌اسد در آن مکان بودند. مرد اسدی در پاسخ به دلیل حضورش در آنجا ضمن اخبار از واقعه شهادت امام حسین(ع) در آن مکان، انگیزه حضور خود را یاری رساندن به آن حضرت و همراهی با ایشان در مسیر شهادت بیان می‌کند. «کانَ ابی یَتَبَدّی، فَیَنزِلُ قَریبا مِنَ المَوضِعِ الَّذی کانَ فِیهِ مَعرَکَةُ الحُسَینِ(ع)، فَکُنّا لا نَبدو الّا وَجَدنا رَجُلاً مِن بنی اسَدٍ هُناکَ، فَقالَ لَهُ ابی: اراکَ مُلازِما هذَا المَکانَ، قالَ: بَلَغَنی انَّ حُسَینا(ع) یُقتَلُ‌هاهُنا، فَاَنَا اخرُجُ لَعَلّی اُصادِفُهُ فَاُقتَلُ مَعَهُ. فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ(ع)، قالَ ابی: اِنطَلِقوا نَنظُر هَلِ الاَسَدِیُ فیمَن قُتِلَ؟ فَاَتَینَا المَعرَکَةَ، فَطَوَّفنا، فَاِذَا الاَسَدِیُ مَقتولٌ».

«الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة) به نقل از عریان بن هَیثَم -: پدرم به بادیه می‌رفت و نزدیک به آوردگاه حسین(ع) منزل می‌گزید. ما هیچ گاه به بادیه نرفتیم، جز آنکه مردی از بنی اسد را آنجا می‌دیدیم. پدرم به او گفت: تو را پیوسته در این جا می‌بینم! آن مرد گفت: به من خبر رسیده که حسین(ع)، این جا کشته می‌شود و من بیرون می‌آیم که شاید با او مصادف شوم و همراهش کشته شوم. هنگامی که حسین(ع) کشته شد، پدرم گفت: برویم و ببینیم که آیا آن مرد اسدی، جزو کشته شدگان است. به آوردگاه آمدیم و چرخی زدیم. مرد اسدی، کشته شده بود».

منابع

1. پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱