جفر

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث علم معصوم است. "تعلیم اسماء" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

جفر در قرآن | جفر در حدیث | جفر در کلام اسلامی | جفر در فلسفه اسلامی | جفر در عرفان اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

کتاب راه انتقال علوم به امامان(علیهم السلام

• امامان معصوم(علیهم السلام) همواره بر این حقیقت پای فشرده اند که دانش آنان از پدرانشان و سرانجام از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به ارث رسیده است و بخشی از این انتقال به کمک صحیفه‌هائی همچون "جفر" و "جامعه" و مصحف فاطمه(سلام الله علیها) صورت پذیرفته است و پیشوایان معصوم(علیهم السلام)، بسیاری از خبرهای غیبی خود را به این کتاب‌ها مستند ساخته اند. در روایات فراوانی که در آنها سخن از منابع علم امامان(علیهم السلام) به میان آمده است، نام و اوصاف برخی از این کتب به چشم می خورد که هر یک حاوی پاره‌ای از علوم غیبی‌اند. در ذیل به بررسی این سه مورد می پردازیم.

جفر و چیستی آن

• جفر: بر اساس روایات این کتاب یکی از معروفترین منابع و کتب نزد امامان(علیهم السلام) است منتها روایات در عین اتفاق بر نام، در دو جهت اختلاف دارند: یکی در صفات ظاهری این کتاب و اینکه چند ذراع است و جنسش از چیست؟ آیا پوست بز است یا میش یا گاو یا شتر و یا چیز دیگر؟ و اینکه چه رنگی دارد؟ کوچک است یا بزرگ؟ بر روی خودش، آن علوم نوشته شده یا آنکه جفر نام ظرفی است که کتب حاوی علوم غیبی در آن قرار دارد؟ و... و دوم در منشأ و محتوا و اینکه آیا جفر عیناً همان الواح حضرت موسی(ع) است و یا ترجمه آنها به عربی، و یا همان‌ها به ضمیمه انجیل حضرت عیسی(ع) و زبور حضرت داوود(ع) و یا اینها همه به ضمیمۀ همۀ کتب انبیاء پیشین؟ و یا اینکه اصلاً جفر ربطی به کتب انبیاء سلف نداشته و علوم غیبی دیگری در آن وجود دارد که مخصوص پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بوده و به امیرالمؤمنین(علیه السلام) تعلیم داده‌اند؟ و آیا فقط حاوی حکمت علمی و دستورات فقهی و اخلاقی است یا معارف نظری هم در آن یافت می‌شود؟ جفر به معنای مخزنی از چرم است، حاوی علوم انبیا و اوصیاء و گذشتگان از بنی اسرائیل. جفر از نشانه ها و اختصاصات امامت بوده و اکنون نزد امام زمان(علیه السلام) است. آنچه مهم است علومی است که جفر دربردارندۀ آن است.

محتوای جفر بر اساس روایات

• روایات محتوای خاصی برای این کتاب بیان کرده اند مانند:

1. جفر حاوی "عِلْمُ الأَوَّلِينَ‏ وَ الاخِرِين‏" است: امام صادق(علیه السلام) برای ابوحمزۀ ثمالی جریان مفصل الواح حضرت موسی(ع) بعد از رحلتش و نحوه رسیدن آن به دست مبارک پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و کیفیت فراگیری امیرالمؤمنین(علیه السلام) محتویات آنها را بیان داشته و در پایان می‌فرماید: «رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین(علیه السلام) امر فرمود که الواح را استنساخ نماید، و ایشان آنها را در پوست گوسفندی نوشت و آن جفر است و در آن است علم اولین و آخرین، و آن نزد ماست و ... .»
2. علم حوادث گذشته و آینده تا روز قیامت در جفر است: "عِلْمِ‏ الْمَنَايَا وَ الْبَلَايَا وَ الرَّزَايَا وَ عِلْمِ‏ مَا كَانَ‏ وَ مَا يَكُونُ‏ إِلَى‏ يَوْمِ‏ الْقِيَامَة‏": در روایتی سدیر صیرفی می گوید: من و مفضل بن عمر و داوود بن کثیر رقی و ابوبصیر و ابان بن تغلب بر مولایمان امام صادق(علیه السلام) وارد شدیم ... سپس فرمودند: «وای بر شما، من امروز صبح در کتاب جفر نگریستم و آن کتابی است مشتمل بر علم منایا و بلایا و رزایا و علم آنچه در گذشته بوده و آنچه در آینده تا روز قیامت به وقوع خواهد پیوست، که خداوند مخصوص گردانیده به آن محمد(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیهم السلام) بعد از وی را ... .»
3. برخی از روایات دیگر جفر را حاوی "جَمِيع الْعُلُوم‏‏" وصف می‌کنند: حسن بن فضال نقل می کند امام رضا(علیه السلام) فرمودند: امام نشانه هایی دارد ... و جفر اکبر و جفر اصغر که جمیع علوم در آنهاست نزد وی است.»
4. برخی از روایات هم جفر را شامل "عِلْمُ النَّبِيِّينَ وَ الْوَصِيِّينَ وَ عِلْمُ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ مَضَوْا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ" دانسته‌اند: ابوبصیر می گوید بر امام صادق(علیه السلام) وارد شده عرض کردم: فدایت شوم سؤالی دارم، آیا کسی در اینجا هست که سخنم را بشنود؟ امام صادق(علیه السلام) پرده بین خود و اتاق دیگر را بالا زده و درون آن را نگریسته و فرمودند: ای ابو محمد از آنچه در نظر داری سؤال نما. عرض کردم: فدایت شوم، شیعیانت حدیثی نقل می‌نمایند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) بابی تعلیم نمود که از آن، هزار باب گشوده می‌شود؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود: ای ابو محمد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) هزار باب آموخت که از هر بابش هزار باب گشوده می‌شود ... سپس مدتی سکوت نموده و بعد فرمود: همانا جفر نزد ماست و آنان چه می‌دانند که جفر چیست. پرسیدم: جفر چیست؟ فرمود: ظرفی از پوست‌های دباغی شده است که در آن علم انبیاء و اوصیاء و علم علمای گذشته بنی‌ اسرائیل وجود دارد.»

• روایات دیگری هم دربارۀ جفر وارد شده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1. بعضی از اصحاب امام صادق(علیه السلام) از جفر سوال کردند، حضرت فرمودند: «پوست گاوی‌ است پر از علم... .»
2. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «به درستی جفر پیش ما است و آنها چه می‌دانند جفر چیست؟ ظرفی است از پوست که در آن علم پیامبران و جانشینان آنها و علمای از بنی اسرائیل است.»
3. امام باقر(علیه السلام) فرمودند: «و جفر نزد ما است و آن پوست دباغی شده است، به تحقیق در آن نوشته شد حتی پاچه‌هایش هم پر شد. آنچه بوده و آنچه خواهد بود تا قیامت، در آن وجود دارد.»
4. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «زیدیه مدعی هستند که جفر نزد آنها است، دروغ می‌گویند؛ اگر راست می‌گویند، قضاوت های علی(علیه السلام) و احکام و میراثی را که فرموده است و در جفر موجود است، بیرون بیاورند و راجع به میراث خاله‌ها و عمه‌ها از آنها بپرسید، اگر توانستند جواب گویند.»
5. از سلیمان صدری از نصر بن قابوس قل شده گفت: "پیش امام رضا(علیه السلام) در منزلش بودم، امام دست مرا گرفت، و در اطاقی برد، در آن دیدم علی(علیه السلام) فرزند امام را که در دستش کتابی بود و در آن نگاه می‌کرد". امام فرمود: «ای نصر این را می‌شناسی»، گفتم: "بلی، این فرزند شما علی(علیه السلام) است"، امام فرمود: «ای نصر آن کتاب را که در آن نگاه می‌کند می‌دانی؟» گفتم: "نمی‌دانم"، امام فرمود: «این کتاب جفر است که در آن جز نبی یا وصی کسی نگاه نمی‌کند.»
6. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «... در جفر است علم اولین و آخرین و او نزد ماست و الواح و عصاء موسی نزد ما است و ما وارث نبی هستیم.»
7. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «... نزد ما جفر است، و آن‌ عبارت‌ است‌ از پوست‌ عُکاظی‌ مملو از نوشته ... که‌ در آن‌ آنچه تاکنون واقع شده و آنچه تا روز قیامت واقع خواهد شد، ثبت‌ گردیده‌ است‌.»

چیستی جامعۀ علی(علیه السلام)

• جامعه: جامعه کتابی است مخصوص علی(علیه السلام) به طول هفتاد زراع و در آن کلیۀ حوادث عالم تا پایان به طریق رمز نوشته شده است و اولاد آن حضرت به آن کتاب حکم می‌کنند. از این کتاب با نام صحیفۀ علی(علیه السلام) یا کتاب علی(علیه السلام) نیز یاد می شود. این کتاب بعد از امیرالمؤمنین(علیه السلام) به امامان بعدی یکی پس از دیگری منتقل شده و اکنون نزد امام زمان(علیه السلام) است.

روایات دربارۀ جامعه

• روایاتی دربارۀ جامعه وارد شده است مانند:

1. ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام) روایت می کند حضرت فرمودند: «ای ابومحمد! جامعه نزد ما است و آنها چه می‌دانند جامعه چیست؟» عرض کردم: "قربانت گردم! جامعه چیست؟" فرمود: «صحیفه‌ای است با طول هفتاد ذرع به ذرع رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و املای آن حضرت از دهان مبارکش و دست خط علی(علیه السلام). هر حلال و حرام و هر چیزی که مردم به آن نیاز داشته باشند؛ حتی دیه خراش‌های کوچک، در آن است.» امام با دستش به من زد و فرمود: ای ابومحمد! به من اجازه می‌دهی؟ عرض کردم: قربانت گردم من در اختیار شما هستم. هرچه می‌خواهید بکن. حضرت همچون کسی که خشمگین است، دست مرا نیشگون گرفت و فرمود: حتی دیه این، عرض کردم: به خدا این علم است. فرمود: این علم است؛ ولی نه همه علم.»
2. حریز به امام صادق(علیه السلام) عرض کرد: "چرا عمر شما امامان(علیهم السلام) کوتاه است و مرگ شما به هم نزدیک، با این که مردم به شما نیازمندند؟" امام فرمودند: «هر کدام از ما صحیفه‌ای داریم که در آن هر چه باید در مدت امامت عمل شود، ثبت است و چون مندرجات آن به آخر رسید فهمیده می شود عمر به آخر رسیده و پیامبر(صلی الله علیه و آله) در خواب می آید و خبر مرگ او را به وی می دهد و آنچه از مقام نزد خدا دارد به او گزارش می دهد.»
3. بکر بن کرب صیرفی می گوید: امام صادق(علیه السلام) می‌فرمود: «در نزد ماست آنچه با وجود آن نیازی به مردم نداریم و در حقیقت مردم به ما نیاز دارند و به راستی در نزد ما کتابی است از املای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به خط علی(علیه السلام) دفتری است که در آن هر حلال و حرامی ثبت است، شما کاری را به ما رجوع می‌کنید و دستور می‌خواهید، ما می‌دانیم بدان عمل می‌کنید و یا اینکه آن را ترک می‌کنید.»
4. از محمد بن حمران از سلیمان بن خالد نقل شده می‌گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم فرمود: «نزد ما صحیفه‌ای است که جامعه گفته می‌‌شود، هیچ حلال و حرام نیست مگر آنکه در آن صحیفه ذکر شده، حتی دیه خراشی که بر بدن می‌‌افتد.»
5. از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که از ایشان درباره جامعه سؤال کردند امام در جواب گفت: «به خدا سوگند در این کتاب جميع آنچه که مردم به آن احتیاج دارند وجود دارد حتی دیه خراشیدن صورت و تازیانه و نیم تازیانه.»
6. محمد بن مسلم از امام صادق(علیه السلام) روایت کرده است، حضرت فرمودند: «نزد ما صحیفه‌ای از کتاب‌های علی(علیه السلام) است که طول آن هفتاد ذراع است و ما از محتوای آن پیروی می‌کنیم و از آن تجاوز نمی‌کنیم.»

چیستی مصحف فاطمه(سلام الله علیها) و محتوای آن

• مصحف فاطمه(سلام الله علیها): از دیگر منابع معرفتی اهل بیت(علیهم السلام) که دربردارندۀ اخبار غیبی و وقایع نسبت به زمان آینده است و توسط جبرئیل بعد از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله) عرضه و توسط امیرالمؤمنین(علیه السلام) نگاشته شده است مصحف حضرت زهرا(سلام الله علیها) است. امام خمینی(ره) در این باره می فرمایند: "صحیفه فاطمیه که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است، از ما است". این کتاب نیز مانند جفر و جامعه جزء میراث انحصاری امامان(علیهم السلام) است. بر اساس روایات این کتاب حاوی علوم بسیار است که نزد امامان(علیهم السلام) موجود است. با استفاده از روایات برخی از مجموع مواردی که در این کتاب وجود دارد عبارتند از: مقام عظیم پیامبر(صلی الله علیه و آله)، آیندۀ ذریۀ حضرت زهرا(سلام الله علیها)، حوادثی که رخ خواهد داد، نام های اوصیا و انبیا، اسامی پادشاهان و پدران آنها، وصیت حضرت زهرا(سلام الله علیها) و اینکه احکام شرعی و نیز چیزی از قرآن در آن نیست و ... . مصحف فاطمه(سلام الله علیها) ميراثى ارزشمند است كه نزد امامان معصوم(علیهم السلام) دست به دست گشته است. برخی از روایات دربارۀ مصحف فاطمه(سلام الله علیها) عبارت است از:

1. حماد بن عثمان می گوید: از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم مصحف فاطمه(سلام الله علیها) چیست؟ فرمود: هنگامی که خداوند متعال پیامبرش را قبض روح فرمود، آنچنان حزن شدیدی بر فاطمه(سلام الله علیها) وارد شد که جز خدا نمی‌داند. پس خداوند فرشته‌ای را نزد او فرستاد که غمش را تسلیت داده با او سخن گوید، او نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) شکایت نمود، آن حضرت فرمود: هرگاه آن را احساس نموده و صدا را شنیدی به من بگو. پس فاطمه(سلام الله علیها) او را از آمدن فرشته آگاه گردانید. پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) تمامی آنچه را که می‌شنید، می‌نوشت تا آنکه از آن مصحفی پدید آمد. سپس فرمود: آگاه باش که در آن هیچ چیزی از حلال و حرام نیست، ولی در آن علم همۀ چیزهایی است که در آینده واقع خواهد شد.
2. در روایت دیگری از ایشان آمده است: «و اما مصحف فاطمه(سلام الله علیها) حوادث آیندۀ روزگار و اسامی پادشاهان روی زمین تا قیامت در آن است.»
3. از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است: «جبرئیل بر حضرت زهرا وارد می‌شد، و او را تسلیت می‌داد، و احوال پیغمبر را برای او نقل می‌کرد، و حوادثی را که بعد از او بر فرزندانش واقع می‌شود به او خبر می‌داد؛ و امیرالمؤمنین(علیه السلام) همۀ آنرا می‌نوشت. این است مصحف فاطمۀ زهرا(سلام الله علیها).»
4. ابوبصیر می گوید خدمت امام صادق(علیه السلام) رسیدم و عرض کردم: ... «آنگاه فرمود: مصحف فاطمه(سلام الله علیها) که سه برابر قرآن است نزد آنهاست.»
5. فضیل بن سکره می گوید خدمت امام صادق(علیه السلام) رسیدم، فرمودند: «ای فضیل می‌دانی اندکی پیش من در چه مطالعه می‌کردم؟ گفتم: نه، فرمود: در مصحف فاطمه(سلام الله علیها). کسی نیست روی زمین به پادشاهی برسد جز اینکه نام او و پدرش در آن نوشته شده است.»
6. سلیمان بن خالد می گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمودند: مصحف فاطمه(سلام الله علیها) را بیرون آورند [اگر راست می‌گویند]؛ زیرا وصیت فاطمه در ان است.»
7. امام باقر(علیه السلام) درباره وضعیت مصحف بعد از شهادت حضرت زهرا(سلام الله علیها) فرمود: «آن را به امیرالمؤمنین(علیه السلام) داد وقتی آن حضرت شهید شد؛ رسید به دست حسن(علیه السلام)، سپس رسید به دست حسین(علیه السلام) سپس در نزد اهل آن است تا بدهد به صاحب این امر [حضرت مهدی(علیه السلام).»
8. امام رضا(علیه السلام) می فرمایند: «برای امام نشانه‌هایی است و نزد او مصحف حضرت فاطمه(سلام الله علیها) است.» صاحب الذریعة می‌گوید: "مصحف فاطمه(سلام الله علیها) از ودایع امامت است که نزد مولی و امام ما صاحب الزمان(علیه السلام) است، همان‌طور که عده‌ای از احادیث از ائمه روایت شده است".
9. امام باقر(علیه السلام) به یکی از اصحابش فرمود: «هرکس که نزد او شمشیر، زره و پرچم پیروزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و مصحف فاطمه(سلام الله علیها) باشد، چشمش روشن است.»
10. ابوبصیر می گوید از امام باقر(علیه السلام) در مورد مصحف حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) علني سؤال کردم. حضرت فرمودند: مصحف بعد از وفات پدر گرامی شان برایشان نازل شد. پرسیدم در مصحف چیزی از قرآن وجود دارد؟ حضرت فرمود: چیزی از قرآن در آن نیست. بعد ادامه داد: در مصحف خبر گذشته و آینده تا روز قیامت و خبر آسمانها و تعداد ملائکه در آسمان‌ها و تعداد پیامبران مرسل و غیر مرسل و نام امت‌هایی که این پیامبران به سوی آنها ارسال شده‌اند و کسانی که این پیامبران را تکذیب کرده و کسانی که دعوت آنها را اجابت کردند و اسامی تمامی مخلوقات خداوند متعال از مؤمنین و کافرین و اسامی تمامی شهرها و ویژگی‌های هر شهر و جمعیت و خصوصیات امت‌های گذشته و تمامی دوره‌های گذشته در مصحف وجود دارد. عرض کردم: فدایت شوم هر دوره‌ای چند سال بوده است؟ فرمود: پنجاه هزار سال و هفت دوره (یعنی ۳۵۰ هزار سال که شامل امت‌های قبل از خلقت حضرت آدم عليه هم می‌شود). مدت و عمر آنها و صفات و تعداد اهل بهشت و جهنم و علوم قرآن و تورات و انجيل و زبور به همان‌گونه که نازل شده است و تعداد هر درخت و سنگ و کلوخ که در روی زمین است در مصحف مادرم فاطمه زهرا علم است. از روی تعجب عرض کردم: اینها همه علوم بسیار زیادی است! حضرت كه فرمود: ابابصیر همه این مطالب که گفتم در دو ورق اول مصحف نوشته شده و من هنوز ورق سوم را توصیف نکردم و یک حرف از آن را برای تو نگفته‌ام.»

باید دانست روایات در مورد جفر و جامعه و مصحف فاطمه(سلام الله علیها) به مقداری است که مورد تایید علمای اهل سنت نیز قرار گرفته است. نتیجه اینکه سه کتاب جفر و جامعه و مصحف حضرت زهرا(سلام الله علیها) از جمله منابع علوم امامان(علیهم السلام) هستند.

پرسش‌های وابسته

• رابطه مصحف فاطمه یا کتاب‌هایی مثل جفر با علم معصوم چیست؟ (پرسش)
• رابطه مصحف فاطمه یا کتاب‌هایی مثل جفر یا جامعه با علم غیب معصوم چیست؟ (پرسش)

منبع‌شناسی جامع جفر

• کتاب‌شناسی جفر؛
• مقاله‌شناسی جفر؛
• پایان‌نامه‌شناسی جفر.

جستارهای وابسته

• علم معصوم
• علم غیب معصوم

منابع

• خسروپناه، عبدالحسین، کلام نوین اسلامی ج۲؛

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: