کعبه در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث کعبه است. کعبه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: کعبه در قرآن - کعبه در تاریخ اسلامی - کعبه در معارف مهدویت - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی

الکعبه جکعاب و کعبات: خانه خدا، کعبه مکرمه، وجه تسمیه‌اش چهار گوش یا برجسته بودن آن است. از این رو، بیت الله را «کعبه» نامیده‌اند که دارای ارتفاع بوده و هر بنای مرتفع را کعبه گویند و یا به روایتی چون به شکل مربع و مکعب بوده، آن را کعبه خوانده‌اند..

کعبه در آیات قرآن

کعبه در قرآن کریم از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که به برخی از ویژگی‌های کعبه در قرآن اشاره می‌کنیم:

۱. مثابه: ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ﴾. نخستین ویژگی و صفتی که برای بیت الله در قرآن ذکر شده «مثابه» است که خانه خدا به عنوان مرجع و ملجأ و پناهگاه عمومی مطرح شده است.

۲. امنا: ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا﴾. دومین ویژگی که صاحب خانه برای خانه‌اش آورده، «امنیت» است که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نعمت برای جوامع انسانی به شمار می‌رود و تحقق محیط و جامعه امن از آرزوهای دیرین بشر است.

۳. خانه مردم: ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ﴾. ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ﴾. ویژگی دیگر کعبه آن است که از آن ناس و همه مردم است و اختصاص به شخص یا گروه و نژاد خاصی ندارد؛ هم بنای آن برای مردم است، هم ملجأ. مرجع و مأمن برای آنان، و هم مایه قوام جوامع بشری است.

۴. خانه خدا: ﴿وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ...﴾. ﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ﴾. ویژگی دیگر آنکه بیت الله است؛ تنها خانه‌ای که در قرآن به خدا نسبت داده شده است و جالب این که خداوند منان، در این دو آیه شریفه، آن را به خودش نسبت داده است. از این رو، دو تن از بهترین بندگان خود را مأمور تطهیر خانه‌اش ساخت. اما در جای دیگر، حضرت ابراهیم(ع) این خانه را به خداوند متعال نسبت داده است: ﴿رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ...﴾.

و اما جمع میان اینکه کعبه هم خانه خداست و هم خانه مردم، روشن است؛ چه اینکه کعبه خانه خداست اما برای مردم بنا گردیده و برای آنها مأمن و مرجع قرار داده شده است. یعنی آن چه که به نام خدا و برای خداست، باید در خدمت مردم و بندگان قرار گیرد. حضرت آیت‌الله جوادی آملی در فرق میان این دو می‌گوید: از جهت ادبی، فرق این که خانه خدا بدون لام به خداوند نسبت داده شده، اما در ﴿وُضِعَ لِلنَّاسِ﴾ با لام به مردم اسناد داده شده است؛ یعنی بیت الله است اما بیت الناس نیست، بلکه برای مردم قرار داده شده؛ از این رو، به وُضِعَ است نه بُنِی؛ یعنی تشریفاً معبد و مطاف و قبله قرار داده شده، اما تفاوت معنوی این است که بیت در اثر اضافه به الله، شرافت پیدا کرد. اما مردم در اثر اضافه کعبه به آنها شریف می‌شوند. پس شرف کعبه به خاطر اضافه به خدا و شرف مردم در اثر ارتباط با کعبه است. دیگر اینکه در آیاتی که در بالا اشاره شد، کعبه با عنوان ﴿بَيْتِيَ﴾ آمده، در حالی که خداوند نه جسم است و نه نیاز به خانه دارد. پس منظور از این اضافه، همان اضافه تشریفیه است؛ یعنی برای بیان شرافت و عظمت چیزی، به خدا نسبت داده شده است؛ مثل شهر الله، کتاب الله، بیت و مرحوم آقا میرزا جواد ملکی تبریزی در این باره فرمودند: و من عظائم تلك النعم، جعل الكعبة بيتا لنفسه... و لعمري ان هذا، غاية اللطف و الرفق و الكرم.

۵. بانی آن ابراهیم: ﴿وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ﴾. کعبه با دست توانای دو پیامبر عظیم الشأن الهی بازسازی و تجدید بنا گردید و به خاطر همین بانی، بر بیت المقدس فضیلت پیدا کرده است؛ زیرا که بانی کعبه، ابراهیم و بانی بیت المقدس سلیمان است.

۶. پایه‌های کعبه بر خلوص نهاده شد: ﴿وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾. بالا بردن قواعد و پی‌های کعبه، عبادتی خالصانه به دست حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) بوده؛ به طوری که برای این کار هیچ پاداشی نطلبیدند، بلکه تنها گفتند: ﴿رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا﴾. یعنی پاداش از دیدگاه این دو پیامبر عظیم الشأن، پذیرش عمل نزد خداوند است که عمل بدون قبولی خدا، ناچیز و بی‌ارزش است؛ از این رو، خداوند این دو پیامبر را به صفت بندگان مخلص ستود.

۷. نخستین معبد: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ﴾. پیشینه تاریخی، ویژگی دیگر بیت الله الحرام است، تا آنجا که در قرآن، به عنوان نخستین معبد عمومی در روی کره زمین شناسانده می‌شود. بدین‌سان کعبه بر بیت المقدس مقدم و قبله نخست جهانیان بود. این آیه مبارکه، پاسخ به اعتراض یهودیان بر مسلمانان است که می‌گفتند بیت‌المقدس برتر از کعبه و برای قبله بودن سزاوارتر است؛ چون کعبه پیش‌تر بنا شده و قبله برخی از انبیا بوده است.

در پاسخ به این اعتراض بود که خداوند فرمود: نخستین خانه‌ای که برای عبادت بشر بنا شده، کعبه است و هیچ معبدی پیش از آن وجود نداشته است. اگر قبله از بیت المقدس به کعبه برگردانده شد، چیز عجیبی نیست؛ زیرا این بازگشت به قبله نخست است و مؤید آن این است که ابراهیم وقتی هاجر و اسماعیل را در آن سرزمین اسکان داد، گفت: ﴿رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ...﴾ هدف و غایت را اقامه نماز در این سرزمین مقدس بیان کرد و شاید از این جهت به کعبه بیت العتیق؛ یعنی خانه قدیم گفته شده است؛ ﴿وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾.

۸. مبارک: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا﴾ ویژگی دیگر کعبه مبارک بودن آن است؛ یعنی خانه‌ای است پر خیر و برکت و از آنجا که مبارکاً مطلق است؛ از این رو، هم شامل برکات مادی می‌شود و هم برکات معنوی.

۹. ﴿هُدًى لِلْعَالَمِينَ﴾: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ﴾؛ هدایت‌گری خانه خدا ویژگی دیگر آن است. مردم از راه دور و نزدیک به کنار این خانه می‌آیند و از هدایت‌های آن بهره‌مند می‌شوند. مرحوم علامه طباطبایی در بیان این ویژگی می‌نویسد: «کعبه هم هادی و راهنمای جهانیان برای سعادت اخروی و باعث رسیدن به کرامت و قرب الهی است، هم باعث هدایت مسلمین است به سعادت دنیوی که همان وحدت کلمه و ائتلاف امت و مشاهده منافع‌شان می‌باشد. چنان که نحوه هدایتش هم عمومیت دارد و جمیع مراتب هدایت را شامل می‌شود.

از سوی دیگر هدایتش مربوط به عالم خاص و دسته مخصوص نیست، بلکه شامل تمام جهانیان می‌شود» و دعوت حق به وسیله انبیا از این جا به گوش جهانیان رسیده و می‌رسد؛ چنان که پیامبر گرامی اسلام(ص) از همین جا ندای توحید را به گوش جهانیان رساند و نیز امام زمان(ع) از همین جا ندای حق را به جهانیان خواهد رساند. به علاوه، وجه ام القری بودن مکه، بی‌مناسبت با هدی للعالمین نیست.

١٠. ﴿فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ﴾: ﴿فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ...﴾ وجود نشانه‌های الهی در کنار بیت الله از ویژگی‌های دیگر این خانه است که گام به گام آن، یادآور آیات و نشانه‌های فراوان و روشن الهی است.

۱۱. خانه محترم: ﴿وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ﴾؛ ﴿جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ﴾؛ ﴿رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ﴾.

کعبه، خانه‌ای است محترم و باید از هر جهت احترام آن نگه داشته شود. حتی کسی نباید خانه خود را بلندتر از کعبه بسازد؛ چنان که امام باقر(ع) فرمود: «وَ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَرْفَعَ بِنَاءً فَوْقَ الْكَعْبَةِ» و احترام آن باید در همه جا حفظ شود؛ حتی در دورترین نقاط جهان، به هنگام تخلیه، نباید به سوی آن و یا پشت به آن نشست.

از این رو فرموده‌اند: حرمت این خانه باعث احترام مسجدالحرام، بلکه مکه شده است و احتمالاً ماه‌های حج به خاطر حرمت خانه خدا موصوف به حرام شده است ﴿الشَّهْرُ الْحَرَامُ...﴾ و به خاطر همین احترام، مشرکین حق ورود به آن منطقه را ندارند؛ ﴿إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ...﴾.

١٢. ﴿قِيَامًا لِلنَّاسِ﴾: ﴿جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ﴾. خانه محترمی که مسلمانان می‌توانند در پناه آن همه کارهای فردی و اجتماعی همچنین مادی و معنوی جامعه خود را سامان ببخشند؛ چنان که پیشوایان معصوم(ع) فرموده‌اند، حیات دین به حیات کعبه است.

۱۳. تجلیگاه توحید: ﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا﴾. ویژگی دیگر کعبه آن است که بر توحید محض پایه‌گذاری شده و با هیچ شرکی؛ اعم از خفی و جلی، همراه نیست؛ چه این که نکره در سیاق نهی، مفید عموم است و از آنجا که ﴿أَنْ﴾ در ﴿أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا﴾ مفسره است؛ یعنی ﴿أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا﴾ تفسر برای ﴿بَوَّأْ﴾ است؛ از این رو چنین برداشت می‌شود که هدف از جا دادن حضرت ابراهیم(ع) در این مکان مقدس، این بوده که کعبه تجلی‌گاه توحید گردد و هیچ چیز دیگر، شریک آن قرار نگیرد و اساس این خانه از اول بر توحید صرف بنیان شود.

۱۴. خانه آزاد: ﴿وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾؛ ﴿ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾. از ویژگی‌های کعبه، با توجه به یکی از معانی عتیق (آزاد شده)، آزاد بودن آن است؛ چنان‌که از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: «فَإِنَّهُ لَا رَبَّ لَهُ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الْحُرُّ...».

از آنجا که این خانه، خانه آزاد است، پس تا انسان از بند عبودیت و بندگی دیگری آزاد نشود، صلاحیت طواف برگرد آن (بیت العتیق) را نمی‌یابد و هر کس به گرد آن طواف کرد، دیگر نباید سر به بندگی غیر بگذارد..

۱۵. کعبه مایه قوام: آیه نود و هفتم به اهمیت کعبه و اثر آن در ساماندهی به زندگی اجتماعی مسلمین اشاره می‌کند: خانه کعبه مایه قوام مردم است چون دنیا و آخرت شما قوامش به کعبه است. این خانه رمز وحدت و مرکزی برای اجتماع دل‌هاست. در پناه این خانه و عمل به احکام حج بسیاری از کارهای مسلمین سامان می‌یابد.

۱۶. قدیمی‌ترین عبادتگاه: کعبه «قدیمی‌ترین عبادتگاه اسلامی است که زیارت آن (حج) بر هر مسلمان توانمندی، اعم از زن و مرد، یک بار واجب است. زیارت این مکان به شرط دارا بودن توانایی مالی و بدنی و با آداب خاصی انجام می‌شود. این مکان در وسط مسجدالحرام در شهر مکه، واقع در حجاز است. علاوه بر انجام حج یا زیارت، بر هر مسلمانی واجب است که به سمت کعبه نماز بخواند و به همین علت به آن قبله می‌گویند». سمت قبله تابع طول و عرض جغرافیایی هر سرزمینی است. آن نخستین خانه‌ای است که برای مردم در مکه مبارکه برپا گردیده است. گفته می‌شود بنای کعبه در زمان حضرت آدم(ع) بوده و طبق نقل قرآن، حضرت ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) پایه‌های آن را بالا بردند. چون تمام ساختمان‌هایی که به شکل چهار گوش بنا شود در عربی کعبه خوانده می‌شود از این جهت خانه خدا را کعبه نام نهاده‌اند.

در دوران حضرت ابراهیم(ع) ارتفاع کعبه ۹ ذراع، یعنی حدود ۴۳/۴ متر و طول آن ۳۰ ذراع ۷۹/۱۴ متر - و عرض آن ۲۲ ذراع - ۸۵/۱۰ متر - بوده است... ابعاد و اندازه‌های کعبه در حال حاضر عبارت‌اند از: ارتفاع کعبه ۱۴ متر، طول آن از سمت ملتزم (سمت حجر الاسود) ۸۴/۱۲، اول از سمت حجر اسماعیل ۲۸/۱۲، بین رکن یمانی و حجر اسماعیل، یعنی عرض ۱۱/۱۲ و میان دور کن دیگر ۵۲/۱۱ است.

کعبه و بیت المقدس

در قرآن کریم از مسجدالحرام و مسجد الاقصی به عنوان مبدأ و منتهای سیر زمینی معراج رسول اکرم(ص) یاد شده است: ﴿سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ﴾.

از آیات قرآن کریم ترجیح کعبه بر بیت المقدس به خوبی دانسته می‌شود:

1. تنها خانه‌ای که خداوند آن را به خود نسبت داد و فرمود: ﴿بَيْتِيَ﴾ کعبه است.
2. بانی کعبه، ابراهیم خلیل، از انبیای اولوالعزم است، اما بانی بیت المقدس سلیمان از حافظان شریعت پیامبران اولوالعزم می‌باشد.
3. از آ‌ن‌جا که بنای کعبه پیش از بنای بیت المقدس بوده، پس کعبه از نظر زمان، سبقت بر بیت المقدس دارد و از قدیمی‌ترین معبدها است. پیشینه این خانه از زمان حضرت آدم، بلکه طبق روایاتی، قبل از او بوده و همواره مصاف، معبد و قبله برای مردم بوده است. پس کعبه با این سابقه‌اش (هم سبقت زمانی هم معبد و مطاف و قبله بودن) بر بیت المقدس شرف تقدم یافت و از این رو بر کعبه، ﴿بَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ اطلاق شده است. عتیق به چیزی می‌گویند که هم دارای پیشینه تاریخی بوده و هم از قداست بهره‌مند باشد.
4. خداوند متعال وعده داد که کعبه را از خطر دشمنان نگه دارد، اما درباره بیت المقدس چنین وعده‌ای را نداده است. از این رو است که وقتی بخت نصر مسجد الاقصی را خراب کرد، هیچ خطری متوجه او نشد و ماجرای ابرهه، آن‌گاه که می‌خواست کعبه را ویران کند، برایش پیش نیامد.

برای کعبه، علاوه بر امنیت تکوینی، امنیت تشریعی نیز مقرر گردیده است.

منابع

1. سعیدیان‌فر، محمد جعفر و ایازی، سید محمد علی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲
2. فرزانه، محرم، اماکن جغرافیایی در قرآن
3. تونه‌ای، مجتبی، محمدنامه