ولایت فقیه

این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

ولایت فقیه در تاریخ اسلامی | ولایت فقیه در حدیث | ولایت فقیه در کلام اسلامی | ولایت فقیه در معارف مهدوی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل ولایت فقیه (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

ولایت فقیه جهانی و همیشگی بودن آیین اسلام، ایجاب می‌کرد که پس از رحلت پیامبر، حکومت دینی آن حضرت تداوم یابد و رهبری امت اسلامی پس از او در قالب امامت و ولایت امام معصوم، برعهدۀ اولی الأمر باشد. غدیر، فلسفۀ سیاسی اسلام بود و ضامن تداوم آن اهداف و نظام. به همان دلیل که با درگذشت پیامبر خدا(ع) اسلام پایان نیافت و رهبری به دوش امیر مؤمنان و امامان دیگر قرار گرفت، در عصر غیبت امام زمان(ع) نیز این رهبری بر دوش صالح‌ترین و دین‌شناس‌ترین و آگاه‌ترین رهبران اسلامی است که از آن به "ولایت فقیه" تعبیر می‌شود. .

مقدمه

• حق سرپرستی و رهبری که مجتهد عادل و جامع الشرایط، نسبت به مسلمانان دارد. "ولایت"، صاحب اختیار و سرپرست بودن است. در تفکر اسلامی، ولی و سرپرست مؤمنان خدا و پیامبر و امامان‌اند که حق همه گونه تصرف را در سرنوشت فردی و اجتماعی مسلمین دارند. البته این اختیارات، در چهارچوب قوانین اسلام و طبق مصلحت جامعه است.
• در دوران غیبت امام زمان(ع) این حق و منصب به فقَها سپرده شده که طبق روایات، از سوی امام زمان به عنوان حجت تعیین شده‌اند و این نوعی نظام سیاسی بر مبنای ولایت و پایه حکومت اسلامی است.
• از آنجا که اسلام، آیینی جاودان است و احکام اجتماعی و سیاسی آن باید تحت نظارت یک پیشوای شایسته اجرا شود، رهبری در عصر غیبت امام زمان(ع) لازم است. آن پیشوا باید هم شناخت کامل از اسلام داشته باشد، هم عادل و باتقوا باشد و هم از امور جامعه و مسائل سیاسی اجتماعی آگاه باشد. این همان "فقیه جامع الشرایط" است که ولایت دارد و اطاعتش لازم است. ولایت فقیه، تداوم ولایت امامان معصوم و محور وحدت و یکپارچگی امت است.

معنای لغوی ولایت فقیه

• واژه "ولایت"، که از ریشه "ولی" گرفته شده است، به فتح واو، بر "نزدیک بودن" دلالت دارد. امّا "ولایت" به کسر واو، به معنای قدرت و تسلط بر کاری است و یکی از معانی "ولایت" در دست گرفتن کاری و حاکمیت بر آن کار است.
• واژه فقیه در لغت به معنای کسی است که فهمی عمیق و دقیق دارد و از ریشه فقه گرفته شده که به معنای غلبه علم و فهم و ادراک نسبت به چیزی است؛ و در اصطلاح فقیه کسی است که بتواند احکام شرعی را از قرآن و روایات معصومین(ع) استنباط و استخراج کند.
• ولایت فقیه – همان‌طور که گذشت - شأنی از شئون ولایت تشریعی است که اصل این نوع ولایت نیز همچون ولایت تکوینی از آنِ خداست و او به اولیای خاص خود یعنی پیامبر و ائمه‌(ع) اعطا می‌کند؛ و فقیهان واجد شرایط در هر زمانی از جمله در عصر ما، از امام معصوم(ع) برخی شئون آنها به ویژه شأن "ولایت و رهبری" بر جامعه اسلامی را به ارث میبرند. به همین دلیل، مشروعیت اصل ولایت فقیه نیز به عنوان تداوم ولایت ائمه(ع) ـ از خدای متعال است.
• مراد از این نوع ولایت، سرپرستی امور مسلمانان و نظارت بر اجرای احکام اسلام و اداره کشور اسلامی است و قید "تشریعی" که به دنبال آن آورده شده، در مقابل "ولایت تکوینی" است.
• در حقیقت ولایت فقیه از ولایت امام و آن، از ولایت رسول خدا و آن هم از ولایت خدا سرچشمه می‌گیرد. به تعبیر دیگر، این ولایت‌ها که در چهار مرتبه بیان شده است در طول هم بوده و ولایت خدا، سرچشمه و خاستگاه ولایت در مراحل پایین‌تر است

راه‌های اثبات ولایت فقیه

• "ولایت فقیه" هم از راه عقل و هم از راه نقل (روایات و احادیث) ثابت می‌شود:

راه عقل

• از آنجا که در زمان غیبت، دسترسی به امام معصوم(ع) امکان‌پذیر نیست و تشکیل حکومت هم ضروری است بنابراین باید فردی ولایت و حکومت را بر عهده گیرد و بدین منظور سه راه پیش رو داریم؛ یا اینکه ولایت غیر فقیه یا فقیه غیرعادل را بپذیریم و یا آنکه "ولایت فقیهِ عادل" را قبول کنیم.
• عقل هر انسانی حکم می‌کند که غیر فقیه و غیر عادل شایسته ولایت و حکومت نیست، چرا که در اینجا تشکیل حکومت اسلامی مورد بحث است و برای پیاده کردن حکومت اسلامی و اجرای احکام دین، باید فردی زمام این امر را بر عهده گیرد که به احکام اسلامی عمیقاً آشنا بوده و شیوه اداره حکومت را هم بداند و در عین حال متّقی و متعهد هم باشد تا امر حکومت را فدای هوای نفس و امیال شیطانی خود نکند. علاوه بر این، نه تنها در مورد حکومت اسلامی، بلکه در مورد هر حکومتی، عقل حکم می‌کند بر اینکه جاهلان، جاه‌طلبان و هوسرانان شایستگی زمامداری را ندارند.
• بنابراین، فقیهی که به احکام اسلامی و اوضاع سیاسی - اجتماعی زمان خود آگاه بوده و از تقوی و عدالت و تدبیر و مدیریت و کمالات لازم دیگر برخوردار باشد، برای حکومت شایسته‌تر از دیگران است. امام خمینی می‌فرماید: ولایت فقیه از موضوعاتی است که تصوّر آنها موجب تصدیق می‌شود و چندان به برهان احتیاج ندارد، به این معنی که هر کس عقاید و احکام اسلام را حتی اجمالاً دریافته باشد، چون به ولایت فقیه برسد و آن را به تصور آورد، بی‌درنگ تصدیق خواهد کرد و آن را ضروری و بدیهی خواهد شناخت

ادله ولایت فقیه‏

منابع

• محدثی، جواد، فرهنگ غدیر.
• محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی

منبع‌شناسی جامع ولایت فقیه

• کتاب‌شناسی ولایت فقیه
• مقاله‌شناسی ولایت فقیه
• پایان‌نامه‌شناسی ولایت فقیه

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: